Mặc dù hiện diện bao điểm dị biệt như làn da chủng tộc , tôn giáo, môi sinh... tấùt cả công dân thế giới đều cùng chung một mẫu số : sinh ra từ cát bụi và trở lại về cát bụi. Một sự hiện hữu dài đến vô vị. Có lẽ v́ thế mà đă nẩy sinh ra những tôn giáo, những lập trường chính trị, những chiếm hữu xâm lăng, những chính thể độc tài và những công cuộc đấu tranh. Người ta t́m thấy trong cuộc sống nhân loại đầy đủ những bi hài kịch.
Thế kỷ 20 đă khởi đầu với hai thế chiến đẫm máu, đă được đánh dấu bởi hai hệ tưởng đối nghịch, nhân loại đă trải qua những giờ phút huy hoàng cùng những chuỗi ngày đen tối. Hitler xây ảo vọng gầy dựng một Âu châu đượm màu Đức quốc xă và Staline dệt mộng thành lập một lục địa cộng sản Marxiste. Đối với cả hai, con người chỉ là một công cụ để đạt đến những mục đích cuồng ngông. Bao tội ác đă xảy ra . Bao nhiêu người đă hy sinh . Ngày nay chủ nghĩa tư bản đang độc diễn trên sân khấu thế giới với phong trào toàn cầu hóa. Thế giới hôm nay có đổi khác? Trên lư thuyết, toàn cầu hóa phải dẫn đến no ấm, công bằng tương đối và ḥa b́nh thế giới. Ranh giới quốc gia sẽ dần được xóa bỏ, tất cả các thành viên của ngôi làng hoàn cầu cùng chung một nhịp sống, cùng một mối suy tư, cùng chia xẻ với nhau những ngọt đắng của thiên nhiên. Những ǵ xảy đến cho một cộng đồng cũng gieo ảnh hưởng cho cộng đồng khác. Khi một nhóm người là nạn nhân của sự bạo động, bóc lột, các nhóm người khác đều chịu trách nhiệm. Khi một đứa trẻ chết đói ở Soudan, lương tâm của cả thế giới đều phải bứt rứt. Rồi sẽ có ngày sự hứa hẹn của một thế giới hoàn mỹ này sẽ thành sự thật? Từ hơn mười năm nay, khi chủ nghĩa tư bản không c̣n đối thủ đồng hạng, nhân loại vẫn ch́m nổi trong những tranh chấp triền miên và nhất là thảm kịch 11/09 đă làm đổ vỡ tất cả mộng tưởng ḥa b́nh.Toàn cầu hóa đă là nguyên nhân của sự căm thù mù quáng này? Theo dơi một vài thực trạng thế giới đương thời có thể giúp chúng ta t́m được phần nào câu trả lời.
Toàn cầu hóa là quá tŕnh tiến hóa của nhân loại từ khi loài người in dấu chân trên trái đất. Thế giới đă thật sự chuyển ḿnh vào một giai đoạn tiến thịnh từ hai thế kỷ nay, vào thuở ban đầu của cách mạng kỹ nghệ với những phương tiện truyền tin điện báo năm 1840. Theo thời gian, các công cụ thông tin càng trở nên tinh vi cùng với những tiến bộ kỹ thuật về lưu thông vận chuyển, về máy móc trong công nghiệp sản xuất.Những yếu tố này đă thúc đẩy sự quy hợp của những nền kinh tế quốc gia độc lập vào cùng một thị trường khai thác tư bản thế giới. Nguồn máy kinh tài đa quốc gia dựa trên các nguyên tắc nhân công rẻ và sự khai triển tận lực những lợi điểm địa phương, đă dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ của tất cả các năng lực sản xuất khiến nền kinh tế toàn cầu đạt đến mực độ đại thịnh ngày nay. Chưa đầy một thập niên, tổng sản lượng quốc gia «sổi» (produit national brut) đă gia tăng gấp đôi và khối lượng hàng hóa thế giới đă nhảy vọt gấp ba. Một cách đại cương, toàn cầu hóa đă tăng triển nhanh chóng gia sản thế giới, phần đông mọi người đều có cuộc sống sung túc hơn ở thế kỷ trước. Hơn thế nữa, dân trí tại rất nhiều quốc gia được nâng cao nhờ những phương tiện truyền thông phong phú hiện đại, tuổi thọ tại nhiều nước kỹ nghệ đă đạt mức kỷ lục với những tiến hóa khoa học. Nhưng không phải v́ thế mà sự nghèo túng bệnh tật đă được đẩy lui trên toàn cầu. Trái lại, thế kỷ 20 của những thành tựu siêu thường cũng đă để lại một vết ch́, chưa bao giờ khoảng cách giàu nghèo , sự tương phản sướng khổ đă đạt đến cao độ như ngày hôm nay.
Vào năm 1820 , tỷ lệ lợi tức cá nhân giữa các nước nghèo và các nước giàu là 1 trên 3. Ngày hôm nay khoảng cách này là 1 trên 30.
Mức tiêu thụ của những nước giàu mạnh cao gấo 16 lần so với các xứ nghèo.
Các xứ kỹ nghệ hóa chiếm 20% dân số địa cầu nhưng làm chủ 80% tài chính thế giới. Hoa kỳ, khối Âu châu và Nhật bản giữ đến 70% tài sản toàn cầu.
Những đại phú thương ngày nay với những tài lợi khổng lồ thừa khả năng chi phí những dự tŕnh cá nhân to lớn mà ngày xưa chỉ có những tổ chức quy mô mới có thể thực hiện được. Song song hiện hữu là những người dân cùng khổ không nơi trú ẩn, không bửa ăn no đủ và nhất là không tương lai.
Chúng ta quả đang trực diện với một thế giới đậm nét tương phản: trù phú và khốn khó, hoang phí và túng bấn. Oái ăm thay, với những phương tiện truyền thông truyền h́nh hiện đại, những h́nh ảnh chênh lệch này được phơi bày lộ liễu khắp nơi như một thách thức khoe khoang của giai cấp giàu mạnh với tầng lớp cùng đinh dễ dàng nẩy sinh ra những bất măn hận thù. Mộât cách tổng quát, chúng ta có thể chia các quốc gia trên địa cầu thành ba khối kinh tế.
Khối I : thành phần được ưu đăi với 1/6 dân số toàn cầu. Đây là những «đế quốc» với nền kinh tế cực thịnh. Tỉ số nhỏ bé này nắm giữ hơn 95% chứng khoán thương mại quốc tế.
Khối II : Phần thế giới trên đà phát triển, chiếm gần 50 % tổng số dân số thế giới. Các nước này cũng được hưởng lộc của phong trào hoàn vũ hóa, nền kinh tế của họ đă có những thăng tiến đáng kể. Đặc biệt là nước Tàu với 20 % dân số thế giới là một nước có nền kinh tế phát triển nhanh chóng nhất từ 20 năm qua . Nền xuất khẩu của quốc gia này ở mức 20 triệu vào năm 1980, hiện nay con số này là 250 tỷ. Lợi tức đầu người đă gia tăng 9 % mỗi năm. Đó quả thật là một gặt hái vô tiền khoáng hậu.
Nước Ấn độ cũng là một nơi mà mức sống người dân được nâng cao. Dịch đói ở Ấn hoàn toàn mất dạng từ nhiều thập niên qua. Ngoài ra, các quốc gia như Mexique, Maroc, Tunisie, Europe centrale & orientale, các nước lân cận của Union Européenne, Đại hàn...cũng được hưởng ít nhiều thành quả của toàn cầu hóa.
Phần c̣n lại, 1,2 tỉ dân trên địa cầu đă không hoàn toàn được hưởng một mảnh manh tài lợi của sự tự do trao đổi kinh tế. Rất nhiều người không có những điều kiện sống cơ bản như cơm ăn, nước uống, chỗ tá túc an toàn. Mặt khác, họ luôn phải đối phó với những tai họa như các bệnh dịch SIDA, sốt rét, trùng lao. Dựa trên những con số của Organisation des Nations Uunies pour l'alimentation et l'agriculture (FAO), hiện nay có khoảng 826 triệu người là nạn nhân của nạn thiếu dinh dưỡng với những di tật nặng nề, những nạn nhân này tập trung ở các nước thuộc vùng châu Á (515 triệu) và tại khối Phi châu (186 triệu). Cũng cùng một tài liệu, cứ mỗi 7 giây đồng hồ là có một đứa trẻ ĺa đời trên thế giới v́ nạn đói. Hiểm dịch SIDA cũng gây ra nhiều tàn phá tại hai lục địa này. Tại các quốc gia phát triển, tỷ lệ tử vong v́ nạn dịch này đă suy giảm rất nhiều nhờ những phương tiện chữa trị hữu hiệu. Các quốc gia nghèo không đủ khả năng tài chánh th́ phải gánh chịu những hệ quả khốc hại, tại nhiều nước Phi châu, mức thọ giảm xuống ở tuổi 30,40. Một thảm trạng khác ít được đề cập là dân số trẻ em mồ côi ngày càng gia tăng. Theo ước lượng, nếu không có những phương pháp cải thiện, trong ṿng mười năm nữa số trẻ em mồ côi trên toàn cầu sẽ vượt qua 100 triệu, các đứa trẻ này sống lê lết trên các lề đường, góc phố không ai hướng dẫn giáo dục. Hiện nay các nhà cầm quyền và các kinh tế gia thờ ơ trước thảm cảnh này. Theo nhận xét của hai nhà kinh tế học Tony Barnett và Alan Whiteside th́ thảm nạn SIDA và những đứa trẻ mồ côi chỉ gây tác dụng tiêu cực cho nền kinh tế địa phương nhưng không có ảnh hưởng đến kinh tế toàn cầu. Nhưng bọn khủng bố thấu hiểu tâm trạng tuyệt vọng của những đứa trẻ bơ vơ này và đă lợi dụng sự ngây thơ của các em để biến các em thành khí cụ giết người. Hiện nay tại những quốc gia thuộc thế giới thứ ba, tổng số trẻ em ṭng quân (enfant soldat) lên đến hơn 300 000. Trên đài thông tin CNN, trẻ em hiện diện ngày càng đông đảo trên các băi tập của Al Qaida ở Aghanistan. Ngoài ra, tại các quốc gia nghèo, phong trào toàn cầu hóa đă đẩy mạnh ngành thương măi buôn người măi dâm. Và điều không thể ngờ được ở thế kỷ 21, đó là vấn nạn nô lệ vẫn nhan nhản tồn tại. Rất nhiều nhân chứng đă thuật lại đời sống nô lệ thời đại ở các đồn điền, nông trường. Các công nhân đă bị giam cầm, đánh đập mà các người chủ vẫn nhởn nhơ không bị trừng phạt bởi pháp luật. Một trong những dẫn chứng điễn h́nh là sự hiện diện của 20 000 người da đen bị giam lỏng (semi- captivité) ở các trại mía tại xứ du lịch Cộng ḥa Đôminicana. Đây là một thực tế cay đắng, chưa bao giờ ư thức tự do và nhân quyền được phát huy rộng răi như ngày nay, nhưng trong xă hội những h́nh thức bóc lột vô nhân vẫn liên tục tiếùp diễn.
Toàn cầu hóa không phải là nguyên nhân chính của tất cả những tệ trạng trên. Những yếu tố địa h́nh, chính trị, an ninh, xă hội, y tế đă khiến các quốc gia này đứng ngoài lề của tất cả cuộc phát triển phú thịnh. Chẳng hạn như Afghanistan, một nước nằm sâu dưới chân Hy mă lạp sơn với sự di chuyển khó khăn, địa thế hiểm trở không phải là nơi mà các xí nghiệp đa quốc gia muốn thành lập hảng xưởng. Các nước Burundi, Bolivie, Paragua, Afrique subsaharienne cũng cùng chung số phận. Như đă nói hoàn vũ hóa không phải là thủ phạm trực tiếp của những cùng cực của những người dân này, nhưng tiến tŕnh này cũng đă không có hành động thiết thực nào để nâng giúp họ. Lần đầu tiên trong lịch sử tiến hóa, một số rất đông người sống cảnh bĩ cực trong một thế giới trên đà cực thịnh. Theo ước lượng của trung tâm PNUD (Programmes des Nations unies pour le Développement), ngày nay có khoảng 2 tỉ nghĩa là 1/3 nhân số địa cầu đang sống cảnh thiếâu thốn tột cùng, trong số đó có độ 16 triệu người tử vong hàng năm, nạn nhân của bệnh hoạn, túng thiếu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng với ngân quỹ 1/1000 lợi tức mỗi năm của các nước giàu, 8 triệu mạng sống sẽ được thoát ra khỏi tay tử thần hàng năm. Chúng ta đang sống ở một thời đại Muốn là Được, tất cả phương tiện đều ở tầm tay, với quyết tâm chúng ta có thể khuất phục được nhiều thảm họa như nạn đói, nạn dịch, nạn mù chữ ở các xứ chậm tiến.
Thật ra, từ nhiều năm qua, đă có nhiều chương tŕnh viện trợ các quốc gia thế giới thứ ba với mục đích truyền rao là xóa bớt cách biệt giàu nghèo. Trên thực tế, theo tác giả Jeffrey Sachs, th́ đây là mối tiếp viện hai chiều: giúp quốc gia nghèo nhưng nhất là tiếp tục đẩy mạnh đà phát triển kinh tế cuả các nước viện trợ. V́ số tiền từ thiện này phần lớn dùng vào việc mua hàng tại các quốc gia tài trợ giúp các nước này thanh toán được những hàng hóa ứ đọng. Số tiền c̣n lại bị phân loăng vào trong các chi phí hoạt động chính đáng (lương bổng nhân viên của các cơ quan tài trợ) và không chính đáng (gian lận, tham nhũng). Sự trợ giúp đầy vụ lợi này đă không mang lại kết quả mong muốn cho các quốc gia nghèo. Trái lại ngày nay nhiều nước nghèo ngày càng kiệt quệ với những món nợ chồng chất. Khi mà các cường quốc kinh tế thiếu thiện chí nâng đở và khi mà các thương nhân chỉ có mục đích kinh tài dưới mọi h́nh thức th́ điểm dị biệt giữa các quốc gia giàu nghèo ngày càng rơ rệt, 1/3 nhân loại vẫn tiếp tục trầm ḿnh trong đói khổ. Đă đành rằng sự chênh lệch sung túc bần hàn luôn tồn tại trong mọi xă hội, mọi thời điểm như một quy luật bất dịch. Nhưng khi sự tương phản này vượt qua mức tưởng tượng với tất cả sự bàng quang th́ mồng móng hận thù dễ phát sinh, đưa đến chiến tranh khủng bố. Và v́ thế phong trào toàn cầu hóa có thể đă mang lại rất nhiều cải cách cho cuộc sống nhân loại nhưng vẫn chưa xây dựng được nền văn minh thật sự cho loài người.
Thay lời kết là lá thơ của hai thiếu niên Guinéens, Fodé Touré Keita 15 tuổi và Alacine Keita 14 tuổi, mà người ta đă phát hiện chết cóng trong những thùng hàng hóa trên chuyến bay từ Conary đến Bruxelles một ngày nắng đẹp tháng tám. Không tương lai nơi bản xứ, các em đă liều ḿnh đi t́m đời sống tươi sáng hơn bên trời Âu.
«Chúng cháu đặt niềm tin nơi qúy ông bà. Xin hăy giúp chúng cháu. Nếu chúng cháu hy sinh liều mạng sống, chỉ v́ chúng cháu đă quá cực khổ bên Phi châu, và chúng cháu cần sự cứu giúp của qúy vị để chống nghèo đói và chấm dứt chiến tranh. Đồng thời chúng cháu cũng muốn được học hành, xin hăy giúp chúng cháu để có một tŕnh độ học vấn như qúy vị, ở Phi châu ...»
«Nous plaçons notre confiance en vous. Aidez nous s'il vous plaỵt. Si nous nous sacrifions et mettons nos vies en danger, c'est que nous souffrons trop en Afrique et que nous avons besoin de votre aide pour lutter contre la pauvreté et pour mettre un terme à la guerre. Néamoins, nous voulons étudier et nous vous demandons de nous aider à étudier pour être comme vous, en Afrique...»
Nếu ngày hôm nay chúng ta không chịu lắng nghe tiếng kêu cầu cứu vô tội này. Ngày mai chúng ta có thể phải đối phó với một thế giới toàn cầu nhiễm đầy không khí thù hằn bạo động nẩy sinh từ nỗi tận cùng tuyệt vọng./.
Tài liệu tham khảo
ACADÉMIE UNIVERSELLE DES CULTURES, Quelle mondialisation? Forum International, Éditions Grasset &
Fasquelle, 2002.
ELMULDO Madrid, Les damnés à la canne à sucre, Courrier International, No 660, 26-6-2003.
RUANO- BORBALAN J.C., La Chine, un univers en marche, Sciences humaines, No spécial Mai-Juin 2003.
STIGLITZ Joseph E., Globalization and its discontents, W.W. Norton &Company, 2003.
ZIEGLER Jean, Les nouveaux maỵtres du monde, Fayard, 2002.
