LTS: Truyền Thông rất hân hạnh nhận được bài của Bác sĩ Khanh-Hiếu tham gia ư kiến về vấn đề phụ nữ. Bề dầy và sức nặng của Truyền Thông bắt buộc chúng tôi phải bỏ đi những đoạn không cần thiết. Thành thật cảm ơn bác sĩ Khanh-Hiếu
Cầm cuốn Truyền Thông số 7, chủ-đề Phụ-nữ, vợ-chồng tôi phân-vân hỏi ông bạn già di-tản rằng Ở thời-đại này mà ra chủ-đề đàn-bà không biết có hợp-thời không? Ông bà già di-tản cười rề. Ông học chẳng có hay chi cả nên thường nhận là học thiển. Nhưng la-de vào lời ra nên giữa mùi mực nướng thơm phức, ông cũng nổi hứng nhẹ góp lời bàn: Làm ǵ có thời-gian nhất-định hay hợp-thời để bàn về phụ-nữ, lúc nào nói mà chẳng được. Nhưng cái đáng để ư là nói theo góc nh́n nào, có cái ǵ đáng nói thê di-tản Ông Thời-đại nói qua hơi bia và mùi mực thơm, lúc thao-thao, khi vụn-vặt, vợ chồng tôi ghi theo. Khi chép lại th́ chúng tôi chia thành từng đoạn và đặt tiêu-đề. Lời ông già ghi chữ to, ư chính, đọc vậy là lấy trọn ư.
Mới nghe th́ tưởng như là sự phân-chia có tính-cách lănh-thổ, bên ngoài xă-hội là việc của đàn-ông con-trai c̣n bên trong nhà th́ thuộc quyền nội-tướng. Nhưng cái địa-bàn hoạt-động thu-hẹp của phụ-nữ trong gia-đ́nh so với cái địa-bàn rộng lớn của xă-hội đă phần nào dẫn đến cảm-nghĩ thua-kém của phái nữ. Những câu Xuất-giá ṭng-phu, Phu-xướng phụ-tùy tô đậm cái khác-biệt có phần thua-kém trên lư-thuyết; tuy-nhiên câu lệnh ông không bằng cồng bà cũng phần nào nêu lên cái thực-tế trong việc phân quyền nam-nữ. Cái lệnh, phảng-phất như cái mơ, bằng gỗ nên không vang bằng cáh ?lănh-thổ?, bên ngoài
Phương Đông và phụ-nữ
Theo mô-thức của dàn đại-ḥa-tấu th́ người nữ có vai tṛ của người nữ, là bà, là mẹ, là vợ, là chị, là con gái, con dâu, là người nội-trợ. Có dương mà cũng có âm, âm-dương ḥa-hợp, mọi việc an-lành. Dương quá mạnh bốc hỏa, không tốt; âm quá mạnh, quá lạnh, gà mái súy gà cồ cũng chẳng hay.
Vai tṛ của phụ-nữ có khác biệt với vai tṛ của đàn ông hay không? Cụ Nguyễn Trăi bảo rằng có. Gái th́ giữ việc trong nhà. Khi vào dệt cửi, khi ra thêu-thùa.
Lúc phân-nhiệm th́ Đông-phương không nói rơ bên hơn bên kém.
Gái th́ giữ việc trong nhà
Khi vào dệt cửi khi ra thêu-thùa
Trai th́ đọc sách ngâm-thơ
Dùi-mài kinh-sử để chờ kịp khoa.
Tại sao lại có? V́ nữ-giới có những khiếu đặc-biệt và tính-t́nh đặc-biệt. Có người đă quả-quyết rằng cá tánh của các em trai là hiếu động nghịch ngợm, sự trưởng-thành tâm-lư thường đến chậm hơn so với phái nữ (sic). Lại có người kiểm-xét các công-tŕnh khoa-học đứng-đắn, kết-luận rằng đàn ông đàn bà khác nhau về cấu-trúc cơ-thể và sự "dị-biệt" bắt đầu từ cuộc tiến-hóa của loài người. Những lư-luận này dường như giải-thích và hợp-lư-hóa cho sự phân-nhiệm nam-nữ: sự phân-nhiệm này có căn-bản cơ-thể và sinh-lư chứ không thể hồ-đồ mà quả-quyết là di-tích của chế-đ sự ?dị-biệt? bắt
Bác-sĩ Phạm hữu Trác trong Đường vào t́nh yêu (Truyền Thông số 7) đă nêu lên một số khác-biệt trên cơ-sở khoa-học về cơ-thể và sinh-lư, kết-luận là có một núi khác-biệt; bộ máy năo bộ của con người đă được thảo chương sẵn (programmé) và chúng ta tiến-hóa với những năng khiếu, khuynh hướng rơ rệt không như nhau. Làm trái ngược điều này cũng như đứng giữa sa mạc cầu mưa, rồi khi băo gió thổi, cầm dù che cát. Những khám-phá mới trong khoa sinh-học xă-hội cũng phần nào minh-chứng sự khác-biệt nam-nữ qua cái Bs Trác gọi là giác quan thứ sáu và qua lời diễn-tả của Diễm Phương: cá tánh của các em trai là hiếu động nghịch ngợm, sư trưởng thành tâm lư đến chậm hơn so với phái nữ.
Vai tṛ của phụ-nữ có quan-trọng không? H́nh như ở phần lớn các xă-hội, vai tṛ phụ-nữ rất quan-trọng. Ở nhà giúp chồng; săn-sóc cha mẹ già; nuôi con cái kể cả dậy-dỗ. Bao nhiêu bà góa ở vậy nuôi con như là việc tự-nhiên. Việc đàn ông góa nuôi con th́ được coi là hiếm-hoi hay là một sự hy-sinh cao-độ, kiểu gà trống nuôi con. Cái nh́n theo mắt phương tây
Người phương Tây và một phần chúng ta đào-tạo với văn-hóa Me culture của Tây-phương- mang cái kính cá-nhân cực-đoan, đưa ra những nhận-xét rất là khác-biệt với cổ-truyền. Chúng ta "suy bụng Tây ra bụng ḿnh" quả-quyết rằng giấc mơ của hàng ngàn phụ-nữ là thực-hiện nguyên-tắc nam-nữ b́nh-quyền. Hỏi bà Tú Xương rằng bà có b́nh-đẳng với ông Tú không? Bà cười ngất: "Vợ-chồng hai người như một chứ đâu có phải là đối-thủ mà phải lo hơn-kém?" Đông nh́n thấy một sự hợp-tác nhịp-nhàng; Tây xắn tay áo ganh-đua tranh-chấp, ăng ta
Nhịp-nhàng như chồng cầy vợ cấy con trâu đi cầy; nhịp-nhàng và hy-sinh như người mẹ người vợ trong Anh phải sống, nhịp-nhàng và thơ mộng như cảnh làm thơ dệt vải: thơ anh làm em hát, tơ em dệt anh may...
Chúng ta nh́n vào một gia-đ́nh êm-ấm, chồng đi làm về, có cơm nóng canh sốt, rồi bố đọc báo, mẹ đan áo, con học bài, và đôi khi suy-diễn ra là đọc báo là giải-trí, đan áo là lao-động, rồi kết-luận rằng có sự lệ-thuộc thua kém của người đàn-bà vào người đàn ông. Quyết-liệt hơn, và theo dục-tính đương vươn lên của văn-hóa cá-nhân cao-độ, có người đă chỉ nh́n thấy khía-cạnh sinh-lư lúc tối-lửa tắt-đèn mà gọi người vợ là cô-điếm hợp-pháp (prostituée légale)
Có những vấn-đề nh́n thấy cần phải sửa-chữa nhưng đáp-số đôi khi lại đặt ra nhiều bài toán khác, có khi phức-tạp hơn. Khi nhận-định đúng là kinh-tế có thể là một yếu-tố quan-trọng cho nữ-quyền, người ta đă đẩy phụ-nữ đi lao-động bên ngoài để họ tạo hoàn-cảnh "độc-lập kinh-tế". Gia-đ́nh lỏng-lẻo, trẻ em không được săn-sóc đúng mức. Có những ư-kiến mới sau này nói giả-thử biết trước được hậu-quả không tốt trên gia-đ́nh và trẻ em, có lẽ nên để nguyên phụ-nữ trong gia-đ́nh nhưng đánh giá công-việc nội-trợ theo một công-thức kinh-tế, dễ-dàng chứng-minh giá-trị đóng-góp của phụ-nữ, lại đề cao khả-năng đặt-biệt của họ: cả hai đều nâng cao nữ-quyền. Lẽ-dĩ-nhiên lại có ư ngược lại, cho rằng làm như vậy là đặt phụ-nữ lên cái bục cao rồi xếp cái bục vào trong cái lồng vàng. Phụ-nữ phá cái lồng và không cần được đặt lên cái bục bá ?độc-lập
Một số chúng ta không nh́n thấy h́nh-ảnh đại-ḥa-tấu mà trái lại, đợi chờ những h́nh-ảnh chơi-trội Chúng ta khen-ngợi người phụ-nữ tận-tụy với gia-đ́nh nhưng đôi khi chúng ta lại c̣n muốn họ biểu-diễn lộ-liễu thành những diễn-viên đầy nhiệt-tâm lăng-xăng ôm-đồm. Tận-tụy lo cho xong việc nhà có kém diễn-viên ồn-ào ngoài phố không? Tây-học thích động, bề ngoài, cá-nhân. Rồi từ đó, thấy thương-hại người phụ-nữ Đông-phương kín-đáo rụt-rè không biết là những người phụ-nữ đó có thể đang thoải-mái trong yên-lặng.
"Chúng ta" và "chính ta"
Cái nh́n khác-biệt dẫn đến hành-động khác-biệt. Lớp người theo học các trường Pháp-đông-dương các thập-niên 30 và 40 đều nhớ đến chuyện trên một cách đồng, chín người nằm nghỉ trong khi một người tiếp-tục đi cầy. Có người qua đường thấy vậy mới khuyên kẻ đi cầy ngưng tay như những người nọ. "Ấy, v́ các người khác nghỉ th́ tôi phải làm nhiều hơn chứ sao ông lại xui tôời nọ."
Hồi nhỏ thầy-giáo không giảng kỹ nên tôi không hiểu ư-nghĩa của chuyện đó. Và chắc đến nay cũng c̣n nhiều vị, hay nhiều bạn trẻ cho rằng người đi cầy hơi mát dây. Nếu phân-tách theo cái nh́n của phương Tây th́ quả có thế. Trong nền văn-hóa "chính ta" th́ cái nhằm tới là công-bằng. Ai cũng như ai, mọi người cùng làm hay cùng nghỉ. Nếu ta chịu khó bỏ qua cái chủ-quan cố-hữu, vượt lên trên cái quen-thuộc của anh chàng ngồi trong hang và em bé Nam-xương, đặt ḿnh trong nền văn-hóa "chúng-ta" th́ mới hiểu được công-việc tiếp-tục đi cầy của người nọ. Con người đóng góp cho việc ổn-định và điều-hành chung của xă-hội. Trong dàn đại-ḥa-tấu, mỗi người có vai tṛ chính-thức và đúng lúc của ḿnh. Anh thổi sáo không bắt nhịp quá sớm hay quá chậm, không giẫm chân lên anh thối kèn; anh thổi kèn không ép chị đánh đàn bầu đàn bí. Mặt khác, cũng có lúc, v́ một lư-do nào đó, người có trách-nhiệm vắng mặt, để cho mọi việc trôi-chảy êm-ả, th́ người nào sẵn-sàng sẽ đứng lên thế chân. Không đặt câu hỏi có phải là việc của tôi hay không? Hay sao người kia không làm? Cái nhắm vào không phải là công-bằng giữa các cá-nhân mà là cái kết-quả hữu-ía “chính ta”
Nữ-phận
Ở Việt-Nam và phương Đông nói chung, đàn-ông lo việc bên ngoài, vợ làm nội-tướng lo việc bên trong. Trường-hợp bà Trưng là ngoại-lệ. Lư Chiêu-hoàng rồi cũng trao quyền cho chồng. Vơ-tắc-thiên là một quái-đản. Trái lại, bên Tây-phương, đă có các nữ-hoàng như Elizabeth đệ I của Anh, Catherine Đại-nữ-hoàng Nga, Cléopatre cuả Ai-cập trị-v́ từ trước khi có những vận-động cho nữ-quyền vào giữa thế-kỷ 18. Đấy là nói về khía-cạnh chính-trị cai-trị. C̣n về chính-trường tranh-đấu hay văn-nghệ, giáo-dục th́ không thiếu ǵ. Sappho đă được nhắc đến đâu-đó. Phần lớn các nữ-lưu này hành-sử như một cá-nhân chứ không phải đại-diện cho phái nữ. Hoặc có chú-ư đến nữ-giới th́ họ cũng mong cải-thiện và gia-tăng khả-năng đặc-biệt của nữ-giới chứ không đặt điều "đấu-tranh ganh-đua".
Nay có người nhắc đến Sappho là một nhà thơ nổi tiếng của thế-giới Hy-lạp. Khi dân Hy-lạp nói đến ông thi-sĩ (the Poet), họ nghĩ đến Homer. Khi họ nói tới nữ-thi-sĩ (the Poetess), họ chỉ Sappho. Plato nói rẳng thần-thoại Hy-lạp kể đến chín vị nữ-thần thơ (the nine Muses); Plato báo-động hăy coi chừng v́ Sappho chính là vị thần thứ mười. Tuy vậy, Sappho không phải chỉ là một thi-sĩ nghĩa là mơ với gió. Mười tám mười chín xuân-xanh phơi-phới, Sappho đă dùng thi-tài để tranh-đấu cho dân-quyền tại đảo Lesbos. Thơ bà có mănh-lực chuyển ḷng người làm rung-động chế-độ độc-tài Pittacus nên chánh-quyền đày bà ra khỏi thành-phố Mytilene, thủ-phủ Lesbos. Từ nơi lưu-đày bà viết mạnh hơn nữa. Họ đuổi bà ra khỏi đảo đến tận đảo Sicilia. Bà lập gia-đ́nh, có con rồi góa-bụa. Năm năm sau, được trở về nước, bà trở nên ngôi sao sáng trong giới thượng-lưu trí-thức; bà lo cho giới phụ-nữ, không phải về mặt nữ-quyền mà về mặt tinh-thần, muốn sao cho phụ-nữ chứng-tỏ được sự tài-hoa lịch-thiệp. Sappho mở trường dậy các nữ-sinh trở thành những v́ sao nhỏ duyên-dáng trong các pḥng khách văn-nghệ (kiểu như những salon câu-lạc-bộ văn-hóa ở Pháp thế-kỷ thứ 18-19). Qua các hoạt-động chính-trị, văn-hóa, xă-hội, Sappho chứng-tỏ là một nhân-tài đa-diện, tranh-đấu cho dân-quyền và cũng lo cho thân-phận phụ-nữ.
Cuộc "tranh-đấu tiến-hoá" của phụ-nữ Viết-Nam có thể tiêu-biểu trong văn-chương của ba nữ-lưu. Đoàn thị Điểm đă tả lên nữ-tính: thương-nhớ xót-xa chồng đi chinh-chiến và nữ-nghiệp: đảm-đang thay chồng lo việc nhà, săn-sóc cha mẹ già, nuôi-nấng con thơCuộc
Nào lúc biệt-ly:
Cùng quay lại mà cùng chẳng thấy
Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu.
Ngàn dâu xanh ngắt một màu,
Ḷng chàng ư thiếp ai sầu hơn ai?
Nào lúc nhớ mong:
Ánh dương để hoa vàng chẳng đoái,
Hoa để vàng cũng bới ánh dương.
Hoa vàng, hoa rụng quanh tường,
Trải xem hoa rụng đêm, sương mấy lần.
Nào lúc thay chồng lo việc nhà, phụng-dưỡng cha-mẹ, nuôi-dậy con thơ:
Ngọt bùi thiếp đă hiếu-nam,
Dạy con đèn sách thiếp làm phụ-thân.
Nay một thân nuôi già, dạy trẻ,
Nổi quan-hoài mang-mễ biết bao.
Hồ xuân Hương thét lên nỗi gian-truân của người nữ và sự nghiệt-ngă đối với họ. Thân-phận người đàn-bà, khổ-sở bận-rộn với chồng con:
Hỡi chị em ơi có biết không?
Một bên con khóc, một bên chồng...
....
Chồng con cái nợ là như thế
Hỡi chị em ơi có biết không?
Thân-phận làm vợ bé
Chém cha cái kiếp lấy chồng chung
Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh-lùng
Và hành-động táo-bạo v́ thương người đàn-bà, thay mặt quan ông mà cho về lấy chồng khác:
Phó cho con Nguyễn thị Đào
Nước trong leo-lẻo cắm sào đợi ai.
Chữ rằng xuân bất tái lai.
Cho về kiếm chút kẻo mai nữa già.
Bà Huyện Thanh-quan với những vần thơ nghiêm-chỉnh trau-chuốt đă chứng-minh tài-năng của phụ-nữ không kém ǵ nam-giới. Thể thơ cổ-điển, lời văn-hoa, nhịp nhẹ-nhàng, t́nh man-mác;
Tạo-hóa gây chi cuộc hí-trường
Tới nay thấm-thoát đă bao sương
Lối xưa xe ngựa hồn thu-thảo
Hồn cũ lâu-đài bóng tịch-dương
Cái t́nh, cái tài, cái nghiệp, cái phẫn-nộ cho nữ-giới đă được ba bà tŕnh-bày rông-rài.
Quá-tŕnh tiến-hóa
Mỗi xă-hội có những tiêu-chuẩn quy-luật riêng dựa theo văn-hóa và hoàn-cảnh của ḿnh. Xă-hội nào cũng tiến-hóa. Bởi những mâu-thuẫn nội-bộ sẽ gây ra sửa-sai điều-chỉnh. Những người muốn dấn-thân đóng góp cho tiến-bộ, trước tiên nên hiểu biết cho rơ nội t́nh. Đấy là biết ḿnh. Rồi theo đ̣i bên ngoài để học hỏi lấy cái nh́n mới nh́n lạ. Ấy là thêm ư thêm tứ. Lại trước khi muốn áp-dụng cho xă-hội ḿnh, nên hiểu thêm tính-cách đa-diện của mỗi vấn-đề, không phải là một khổ vừa cho mọi người, một mẫu thích-hợp cho mọi kẻ. Tiến-hóa đa-dạng, không đồng-nghĩa với Âu-hóa hay Mỹ-hóa. Cái nguy-hiểm là được chỉ-dẫn cho cái hay của chốn này rồi là nhất-nhất mang ra định áp-dụng nguyên-bản cho chỗ-khác hay cho toàn-cầu. Rồi hoan-hỷ nói rằng "mọi ngả đường đều dẫn tới La-mă", Tây-phương là điểm đích, là La-mă của văn-minh, là đi rằng ?mọi ngảbộ. Tự nhận cái nhiệm-vụ tiền-phong giải-phóng cho giới phụ-nữ mà thực ra là cưỡng-bách bắt-chước một cái có thể không thích-hợp cho văn-hóa ḿnh, chơi tṛ phù-thủy làm "kỹ-sư sinh-học xă-hội" thí-nghiệm trên cộng-đồng, quốc-gia. Nên đề-pḥng những cái được ngụy-trang dưới các mỹ-từ như khai-hóa và Hoa-hóa, la mission civilisatrice hay la mondialisation culturelle, économique.
Các bậc trưởng-thượng sống khô-cứng trong văn-hóa cổ-truyền, khó thay đổi. Các lớp nhỏ sinh-trưởng bên này dễ hấp-thụ tư-tưởng và nhỡn-quan Âu-tây. Mỗi phía nh́n thấy và quen-thuộc một khía-cạnh. Một số chúng ta chưa quá già để mà không thích-hợp với cái nh́n Âu-tây; mà cũng không quá trẻ để mà không biết cái thuần-túy Đông-phương. Thế-hệ chúng ta may-mắn có cái hiểu-biết đa-diện vậy nên nhận trách-nhiệm tŕnh-bày mặt phải mặt trái của vấn-đề Đông-tây khác-biệt. Chỉ c̣n mong có thể mềm-cong để mà làm gạch nối cho hai nền văn-hóa Đông-Tây. V́ chúng ta đă được thấy cả hai mặt của văn-hóa. Như một người được sờ voi nhiều lần, như một Tiserias của cổ Hy đă sống qua hai giới.
Tiserias là một nhà tiên-tri có biệt-tài nh́n thấy tương-lai rất chính-xác. Có người kể chuyện là Tiserias có lần nh́n thấy hai con rắn giao nhau nên biến thành đàn-bà. Sau này lại nh́n thấy rắn làm t́nh lần thứ hai nên hóa lại thành đàn ông. Khi Zeus và Hera căi nhau xem trong khi giao-cấu th́ người nam hay người nữ thích hơn, họ bèn nhờ Tiserias phân-giải v́ ông ta đă có kinh-nghiệm sống ở cả hai giới. Tiserias đồng ư với Zeus nên Hera giận làm ông mù. Zeux đền-bồi bằng cách biếu-tặng Tiserias tài tiên-tri.
Lời ghi thêm:
Khanh-Hiếu
