Nguyễn Trọng Quản,
Hồ Biểu-Chánh
và
ảnh hưởng
tiểu-thuyết
Âu-Tây
Nguyễn Vy Khanh

Từ năm 1995, chúng tôi đă viết một số nghiên cứu về thời b́nh-minh của văn-học chữ quốc ngữ cũng là thời kỳ tiếp xúc ban đầu của văn-học Việt-Nam với văn-học Pháp; bài này chúng tôi trở lại để truy t́m tư trào hiện đại và ảnh-hưởng của văn-học Âu-tây ở hai tác-giả tiền phong Nguyễn Trọng Quản và Hồ Biểu-Chánh trong viễn tượng phân tích và phê phán. Việc tiếp xúc văn hóa Tây phương qua thể-loại, kỹ thuật và bút pháp, nếu có th́ chúng đă ảnh-hưởng như thế nào trong đường hướng và kỹ thuật sáng tác của hai ông; cũng như định vị trí của tác-phẩm các ông trong tranh luận về chủ nghĩa văn-hóa thực-dân, hậu thực-dân và hậu ngoại-thuộc.

1- Bối cảnh ra đời của thể-loại tiểu-thuyết

Để hiểu bối cảnh ra đời của thể loại tiểu-thuyết chữ quốc ngữ với tác-phẩm đầu tiên hết thảy, truyện Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản, chúng ta phải ngược đường lịch-sử lùi đến Trương Vĩnh Kư, thầy của ông. Thật vậy, sau chuyến Âu-du 1863-1864 với tư cách thông ngôn chính thức cho sứ bộ Phan Thanh Giản sang Pháp điều đ́nh xin chuộc lại ba tỉnh miền Đông, Trương Vĩnh Kư sau những tiếp xúc với văn minh Âu-châu có thể đă cho ông những kỳ vọng về khả năng canh tân và phát triển phong hóa và văn minh Việt-Nam bằng cách tiếp nhận văn hóa và kỹ thuật phương Tây, cùng lúc làm sống lại các thành tố văn hóa cố hữu của Đông-phương. Năm 1880, Trương Vĩnh Kư cũng từng nhắn gửi đoàn sinh viên trong đó có Diệp Văn Cương và Nguyễn Trọng Quản do Trương Minh Kư hướng dẫn sang Alger (Bắc Phi) du học; ông đă tiễn dặn họ: «Hăy đi đi và hăy trở về, như những con chim, biết tha những cọng cỏ khô làm tổ hạnh phúc cho dân tộc ḿnh». Trương Vĩnh Kư đă là thí dụ cụ thể và sống động của sự gặp gỡ đớn đau giữa hai thế giới mới-cũ, đông-tây, bắc-thuộc và thực-dân!

Khi viết Thầy Lazarô Phiền, trong lời tặng bằng tiếng Pháp gởi Diệp Văn Cương và các bạn Việt-Nam cùng học ở trường Trung học Alger, Nguyễn Trọng Quản đă nhắc lại «kỷ niệm những buổi tối êm đẹp vào dịp hè đi dạo trong vườn Merenge dưới ánh trăng mập mờ, miệng ngậm điếu thuốc bị cấm hút, mơ ước cho xứ Nam Kỳ yêu quư của chúng ta một tương lai xán lạn tiến bộ và văn minh, và cuốn sách nhỏ này là một đóng góp thực hiện mơ ước thuở xưa» (... nous allions rêvant tout haut pour notre chère Cochinchine, un avenir brillant de lumière, de progrès et de civilisation …) (1). Nguyễn Trọng Quản ngoài cuốn Thầy Lazarô Phiền đă làm báo, viết sách giáo khoa, dạy học; quận công Diệp Văn Cương viết báo và chủ bút tờ Phan Yên Báo 1868 một thời gian ngắn, Trương Minh Kư làm báo, dịch và viết sách (Tuồng Joseph 1887, thơ La Fontaine 1884,... ), v.v. Như vậy đă rơ, Trương Vĩnh Kư và các môn sinh đă thực sự tin tưởng ở quá tŕnh tiếp thụ văn hóa Âu-tây sẽ giúp Việt-Nam thời bấy giờ đạt được văn minh tiến bộ và từ đó, thủ đắc độc lập, một ḷng tin xuất phát từ quan sát thực tế và ḷng yêu nước không thể nghi ngờ dù ở những thập niên cuối của thế kỷ XX, ư hướng và hành xử của họ đă bị xuyên tạc và kết án vu vơ!

Riêng Nguyễn Trọng Quản đă đi đến thái độ tiếp thu kỹ thuật Tây phương và ở đây là kỹ thuật viết tiểu thuyết, với lời văn của ngôn-ngữ đời thường. Tuy nhiên người khởi xướng việc viết văn như lời nói thường không phải là Nguyễn Trọng Quản, mà là thầy của ông: Trương Vĩnh Kư. Nhưng là một học giả, họ Trương chỉ thực hiện chủ trương này trong văn khảo cứu hay khi ghi chép chuyện đời xưa và du hành. Chính Nguyễn Trọng Quản, với truyện Thầy Lazarô Phiền, mới là người đầu tiên đưa lời nói đời thường vào sáng tác văn-chương.

Khi Nguyễn Trọng Quản viết và xuất bản Thầy Lazarô Phiền th́ khắp nước Việt-Nam là thời thịnh hành của văn-học chữ Hán và chữ Nôm: truyện văn vần chữ Nôm đang ở tột đỉnh, sau Truyện Kiều là những Song Tinh Bất Dạ của Nguyễn Hữu Hào đầu thế kỷ 18, Truyện Săi Văi (1750) của Nguyễn Cư Trinh, Lục Vân Tiên của Nguyễn Đ́nh Chiểu, v.v. Mặt khác, ở Nguyễn Trọng Quản có thể có ảnh hưởng của văn tự-sự Nôm Công giáo (và quốc-ngữ bước đầu) vốn đă trưởng thành qua nhiều thế kỷ như một ḍng văn-học tôn-giáo đặc thù với những nét riêng, qua các sách kinh của Nhà Chung, «Truyện các Thánh» từ Maiorica (thế kỷ XVI) đến sau đó. Nguyễn Trọng Quản cũng như thầy ông và các trang lứa đương thời (cả Trương Minh Kư, người ngoài Công-giáo, tác-giả Tuồng Joseph) đă làm quen với văn như ngôn-ngữ đời thường của văn xuôi Công giáo. Trong những «Truyện các Thánh» chẳng hạn, văn biền ngẫu rất ít và việc sử-dụng từ Hán Việt cũng khá hạn chế, lời văn ngắn gọn, thanh âm (để được đọc) mà ngữ pháp cũng đă khá hệ thống cũng như các tính từ, từ láy cùng từ tiếp câu được sử-dụng khá tinh luyện - nói chung là một nền văn-học ‘bạch thoại’ khác xa văn-học ‘bác học’ ảnh-hưởng chữ Hán.


2- Thầy Lazazo Phiền

Tác-giả Thầy Lazarô Phiền là Nguyễn Trọng Quản, sinh năm 1865 và mất 1911. Ông là môn sinh và về sau làm con rể của Trương Vĩnh Kư (NTQ chồng bà Trương Thị Tự và là thân phụ Nguyễn Trọng Đắc, người dịch cuốn truyện Thầy Lazaro Phiền ra tiếng Pháp) (2). Ông từng là bạn đồng học với Diệp Văn Cương tại Lycée d’Alger. Về nước, ông làm hiệu trưởng Trường Sơ Học Nam-kỳ (Collège d’Adran) tại Sàig̣n, viết bài đăng trên Gia Định Báo và là người đầu tiên minh họa ấn phẩm tiểu thuyết chữ quốc ngữ. Ngoài Thầy Lazarô Phiền, ông c̣n có những tựa «Sách làm rồi - đang in» ghi trên hàng chữ «bản in nhà hàng Rey et Curiol» là một nhà in/xuất bản khác, nhưng nay không dấu vết thư tịch Pháp cũng như Việt Nam, đó là «Truyện bốn anh tài Chà và cùng truyện tầm phào chẳng nên đọc», «Kim vọng phu truyện» và tác-giả một số bài báo đăng trên Bulletin de la Société des études indochinoises năm 1888) (3).

Văn-học chữ quốc ngữ Việt-Nam khởi đầu với tờ Gia-Định Báo năm 1865 và Nguyễn Trọng Quản là nhà văn tiên phong mở đường cho thể loại tiểu thuyết với truyện Thầy Lazazo Phiền, phụ đề ‘conte moderne’, được sáng tác năm 1886; ông viết tựa đề ngày 1 tháng 12 năm 1886, và được nhà in J. Limage, Librairie - Editeur, đường Catinat Sàig̣n, ấn hành năm 1887 ấn bản đầu in 3 ngàn cuốn và được tái bản nhiều lần (4). Lịch sử cho biết rằng ở Tây phương, thế giới giả tưởng của tiểu thuyết đă đến với người đọc khi Walter Scott xuất bản Ivanhoé năm 1819, như vậy chỉ gần 70 năm sau, thể loại tiểu-thuyết theo định nghĩa này đă đến đất nước Việt Nam. Truyện chỉ gồm 28 trang, khổ 12 x 19 cm, nhưng đă có những tiêu chuẩn của một tiểu thuyết: một câu chuyện liên tục, t́nh tiết gây cấn, có phân tích tâm lư, đối thoại và nhân vật có cá tính. Văn bản ngắn, một loại tiểu-thuyết chớp nói theo ngôn-ngữ ngày nay, nhưng tác-giả đă ghi lại tổng thể của câu chuyện và nắm bắt được hết cá-tính của các nhân vật. Nói đến cá tính v́ truyện Nôm trước đó đă có nhưng ở thể loại văn vần và nhân vật luôn điển h́nh: Thiện luôn thắng Ác và ở hiền th́ gặp lành. Truyện được chia làm 10 phần và đă là một tiểu thuyết đúng nghĩa như nhiều tiểu thuyết Âu châu thời tác giả: tác giả viết một câu chuyện, về một con người, một vài nhân vật, trong tương giao với những người khác, với cái nh́n về những con người đó. Tác giả tin tưởng và đề cao một số lư tưởng văn hóa đạo đức căn bản của thời đại, tin ở một trật tự và tin ở lương tâm con người. Câu chuyện về thầy Lazarô Phiền nhưng tác giả c̣n cho thấy con người sống ra sao, xử sự thế nào, t́nh cảm biến chuyển ra sao, tin tưởng đạo đức luân lư thế nào, v.v. Một tiểu thuyết «ngắn hơi», thắt mở đầy đủ, như một truyện vừa. ‘Tiểu thuyết’ là một thể loại văn-chương, không cứ phải dài, và c̣n có thể là văn vần. Hơn nữa, tác giả đă gọi tác phẩm của ḿnh là ‘truyện’ tức tiểu thuyết để phân biệt với loại truyện-chí tức truyện Tàu!

Trong lời Tựa viết tại Khánh Hội ngày 1 tháng 12 năm 1886, Nguyễn Trọng Quản cho biết: « ‘Cao nhơn tất hữu cao nhơn trị; học chí như ngu thị vị thiền’! Ấy là lời đứng hiền nhơn ta đă nói thuở xưa; có lời khác rằng: ‘dầu học thế nào th́ tôi cũng biết có một điều nầy mà thôi: là tôi chẳng biết ǵ hết’! Ấy là tiếng một đứng trong bảy đứng khôn ngoan nước Grèco đă xưng ra đời trước. Bởi vậy, lấy đó làm gốc, cùng xem lại tài trí tôi là như tro bụi, khi sánh với nhiều kẻ đời ta th́ tôi chẳng có ư làm sách nầy cho đặng khoe tài hay khoe trí; tôi một có ư dụng lấy tiếng thường mọi người hàng nói mà làm ra một truyện hầu cho kẻ sau coi mà bày đặt cùng in ra ít nhiều truyện hay; trước là làm cho con trẻ ham vui mà tập đọc, sau là làm cho dân các xứ biết rằng: người Annam sánh trí sánh tài th́ cũng chẳng thua ai «. Ông thêm: «Đă biết rằng: xưa nay dân ta chẳng thiếu chi thơ, văn, phú, truyện nói về những đứng anh hùng hào kiệt, những tay tài cao chí cả rồi đó; mà những đứng ấy thuộc về đời xưa chớ đời nay chẳng c̣n nữa.
Bởi đó tôi mới giám bày đặt một truyện đời này là sự thường có trước mắt ta luôn» (5). Qua những lời trên chúng ta hiểu được quan điểm về sáng tác của người viết sách đồng thời tác giả c̣n muốn làm sao cho người các nước khác biết rằng người Việt-Nam «nếu đem sánh trí sánh tài th́ cũng chẳng thua ai». Khẳng định dùng chữ quốc-ngữ để sáng tác cho hôm nay, tức là ông đă dứt khoát muốn cắt đứt ảnh-hưởng Bắc-thuộc! Lời Tựa này của Nguyễn Trọng Quản khẳng định bước đầu của ông về thể-loại tiểu-thuyết văn xuôi và bằng chữ quốc-ngữ. Và Thầy Lazarô Phiền đă chứng tỏ có h́nh thức và nội dung, ư thức văn-học cùng quan niệm thẩm mỹ như một tiểu-thuyết Âu-tây thời đó. Chúng tôi tạm xem tiểu thuyết là một thể loại, có thể ngắn, như Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản; và khi nói ‘truyện ngắn, truyện dài’ là gọi theo h́nh thức tác phẩm. Tuy nhiên chưa có thống nhất cách dùng, v́ trước đây tiểu thuyết c̣n được phân biệt trường thiên và đoản thiên; do đó có người đă gọi truyện ngắn là tiểu thuyết như Nhất Linh và Khái Hưng ở b́a tập truyện ngắn Anh Phải Sống đă ghi là «tiểu thuyết». Bùi Đức Tịnh (1974) (6) gọi truyện Thầy Lazarô Phiền là ‘tiểu thuyết’ trong khi Nguyễn Văn Trung (1987) và Thế Uyên (1991) th́ xem đây là «truyện ngắn» quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, có thể do số trang (7).

Tiểu thuyết Thầy Lazazo Phiền thuộc loại tự-sự, cốt truyện như sau: Đêm 12-1-1884, tác giả xuống tàu tại bến Sàig̣n đi Bà-Rịa, lúc lên pont (sàn) tàu, tác giả gặp một thầy tu, Lazazo Phiền, thầy có tâm sự buồn đang trên đường đi Vũng Tàu nghỉ dưỡng bệnh. Thầy Phiền tâm sự năm 1850 thầy được 13 tuổi th́ mẹ mất, sống với cha là Trùm họ đạo ở Đất Đỏ, Bà-Rịa. Năm 1860, Pháp đánh Biên Ḥa, phía Việt-Nam, những người có đạo bị bắt cầm tù, khắc trên mép tai 4 chữ « Biên Ḥa tả đạo «. Năm 1862, Pháp đến Bà-Rịa th́ nhà tù bị quan Annam đốt thiêu ba trăm tù nhân, số c̣n sống chạy thoát chừng mười người trong ấy có thầy. Hai chân bị phỏng, thầy té xỉu bên bụi cây, được quan ba Pháp cứu sống và nuôi dưỡng sau đó quan ba Pháp về nước gửi thầy cho đức cha Lefèvre, thầy được học chữ Quốc ngữ, đến năm 1864 vào học trường chữ La tinh. Ở trong trường, thầy kết nghĩa với người bạn là Vero Liễu, người này có cô người em bạn d́ mà về sau cha mẹ anh này đem gả cho thầy. Thầy xuất thân trường College d’Adran nên đi làm thông ngôn tại Bà-Rịa. Nơi đây thầy có quen quan Pháp nên hay vào đồn ăn cơm, có vợ viên quan ba Pháp là người Việt sanh tâm yêu thầy nhưng thầy trốn tránh. Trong khi đó Liễu thôi làm việc ở Sàig̣n, xuống Bà-Rịa buôn ngựa hay đến ở nhà thầy, xảy ra chuyện thầy được thơ nặc danh tố cáo bạn và vợ xằng bậy, nên thầy lập tâm dẫn lính phục kích bắn chết Liễu, rồi nửa tháng sau thầy lại dùng thuốc độc của người Thượng dạy bỏ vào siêu thuốc của vợ thầy; vợ thầy uống lầm ngă bệnh ngày càng trầm trọng và hơn mười ngày th́ mất. Trước khi vợ thầy mất, có lẽ đoán được mưu độc của thầy, nhưng bà chỉ nói: «Tôi biết v́ làm sao mà tôi phải chết, song tôi cũng xin chúa thứ tha cho thầy». Sau khi chôn cất vợ xong, thầy Phiền xin thôi việc trở về Sàig̣n xin vào tu nhà ḍng Tân Định và chuyến tàu ấy là lúc thầy đi dưỡng bệnh. Khi tác giả về đến Sàig̣n ngày 27-1-1884 th́ được thơ của thầy Phiền viết từ Bà-Rịa ngày 25-1-1884 kể lại là khi thầy về đến nơi, người vợ của quan ba Pháp kia hối hận nên viết thư cho thầy thuật lại là chính bà đă cáo gian cho vợ thầy và Vero Liễu. Thầy Lazazo Phiền chết ngày 27-1-1884.

Truyện chỉ gồm 28 trang nhưng đă gây được phần nào sự chú ư v́ viết theo lối Tây phương, được A. Chéon, phó công-sứ phụ trách các lớp học tiếng Việt và Hoa, dịch và chú thích vào những năm cuối thế kỷ XIX (in trong tập Recueil de cent textes annamites annotés et traduits et faisant suite au cours d’annamite (8), và đến năm 1934, được Nguyễn Trọng Đắc dịch trọn văn-bản, L’histoire de Lazarô Phiền (9). Từ sau 1974, giai đoạn văn-học thời khởi đầu từ trong Nam được chú ư đến và trong cũng như ngoài nước, đă có những tiểu luận và chương sách khai phá, nghiên cứu của người Việt cũng như Mỹ, Pháp. Nay th́ vị trí tiên phong và giá trị văn-chương của truyện Thầy Lazarô Phiền đă được hiển nhiên xác nhận.


Thầy Lazarô Phiền đă mở đường cho thể loại tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ vừa hiện đại hóa thể loại này, nhưng có thể quá mới, quá «Tây», quá cách mạng, ở vào cái thời gọi là chuyển tiếp từ văn-học Hán-Nôm truyền thống sang chữ quốc ngữ, nên đă không gây được sự chú ư, không gây được phong trào và không được tiếp nối ngay. Tác-giả Nguyễn Trọng Quản đă khá cô đơn khi muốn đem thể loại tiểu thuyết hiện đại đến với người đọc, thực hiện giấc mơ hiện đại về văn hóa mà cũng có thể xem là cuộc ‘cách mạng văn hóa’ đầu tiên! Khi viết truyện này, tác giả cho biết ông đă thực hiện «mơ ước cho xứ Nam kỳ thân yêu của chúng ta một tương lai chói rạng ánh sáng, tiến bộ và văn minh (1). Nói như Bằng Giang (10), ông là một «tác giả cô đơn không có bạn đồng hành trong thể loại của ḿnh» - tức tiểu thuyết, cho đến một năm trước khi ông qua đời (1911), tức 23 năm sau, lúc ấy mới có Phan Yên Ngoại Sử của Trương Duy Toản và Hoàng Tố Anh Hàm Oan của Trần Thiên Trung tức Trần Chánh Chiếu, dù hai tác-phẩm này vẫn mang ảnh hưởng chữ Hán. Trong không khí của những phong trào vận động Minh Tân và Đông Du hồi đầu thế kỷ, Trần Thiên Trung đă viết lời Tựa như sau: «Từ ngày các đấng cao minh trong Lục châu bày diễn dịch các thứ truyện chữ nho ra quốc âm, th́ ít thấy có truyện nào nói việc trong xứ ḿnh ; các truyện đang bán đương thời là truyện Tàu. Nay tôi ngụ ư soạn một bổn nói về việc trong xứ ḿnh, dùng tiếng tầm thường cho mọi người dễ hiểu đặng. Ấy là làm thử, nên chỗ nào có sơ siểng, xin chư quí vị khán quan dung túng...» (11) - tức là ông tán thành quan niệm hiện-đại của Trương Vĩnh Kư và Nguyễn Trọng Quản!

Tiểu thuyết hiện đại là một thể loại văn xuôi được hư cấu, theo những chủ đề xác định hay có mục đích phản ánh bức tranh xă hội hiện thực rộng lớn và những vấn đề của con người, với phương tiện tường thuật, kể chuyện, qua những nhân vật đặc thù, với những không gian và sự kiện người đọc chưa từng thấy biết. Lối viết trong Thầy Lazarô Phiền có thể đă theo năo-trạng (mentality) Tây phương và người Công-giáo (do đó người Việt Công-giáo dễ đón nhận v́ khá quen thuộc) nên quá mới và do đó xa lạ đối với cảm nhận của độc giả nói chung vốn đă quen thuộc với lối viết truyện-chí của Tàu: câu chuyện bao giờ cũng có hậu, kẻ lành được phục hồi, kẻ ác bị trừng trị, với câu văn biền ngẫu đối xứng, truyện có hồi, đoạn, vào đầu báo hiệu trước những sự kiện sắp kể, ở cuối hẹn tiếp, v.v.

Truyện của Nguyễn Trọng Quản đă rất mới về tâm lư nhân vật: trong Thầy Lazarô Phiền, nhân vật chính không hề chất vấn vợ cho ra phải lẽ, cứ im lặng, rồi hành động theo sự nghi ngờ, ghen tương và quyết đoán của ḿnh. Bà vợ của thầy cũng vậy, tuyệt đối nín lặng, hiền lành, chung thủy, chịu chết một cách oan uổng, chỉ trước khi chết mới nói một lời. Thái độ của vợ chồng thầy Phiền đưa đến bi kịch v́ không có đối thoại, trao đổi, để giải tỏa ngộ nhận... C̣n cô vợ tên quan Ba, kẻ gây ra tội ác, th́ lại không bị trừng phạt ǵ cả! Ba nhân vật chính trong truyện không phù hợp với tâm lư người miền Nam-kỳ, thường nói thẳng và không giữ bụng khi không cần thiết. Phải chăng đây là một lư do khác khiến truyện Thầy Lazarô Phiền đă không được đón nhận và gây được phản ứng tích cực? Ngoài ra, cách xây dựng nhân vật ở đây đặc biệt khác người, có thể v́ nhân vật có thật và lại chỉ là những người thường mà không phải là những anh hùng liệt nữ như chính tác giả đă giới thiệu trong bài Tựa rằng «những đứng anh hùng hào kiệt, những tay tài cao chí cả rồi đó; mà những đứng ấy thuộc về đời xưa chớ đời nay chẳng c̣n nữa. Bởi đó tôi mới giám bày đặt một truyện đời này là sự thường có trước mắt ta luôn, như vậy th́ sẽ có nhiều người sẽ lấy ḷng vui mà đọc; kẻ th́ cho quen mặt chữ, người th́ cho đặng giải phiền một giây ...» (5). Ư hướng và kỹ thuật của Thầy Lazarô Phiền đă mở đường soi lối cho các tiểu thuyết tâm lư về sau.

Thật vậy, truyện Thầy Lazarô Phiền đă khác với văn-chương tự sự truyền thống với đặc điểm là diễn tiến câu chuyện thường phải tuân xuôi theo kết cấu cổ điển hội ngộ - lưu lạc - đoàn viên. Nguyễn Trọng Quản rời bỏ cái bố cục và trật tự quy tắc cổ điển đó, toàn bộ câu chuyện xoay quanh mối quan hệ giữa ba nhân vật: thầy Lazarô Phiền, vợ của thầy và người bạn chí cốt, Vêrô Liễu. Kết thúc truyện cũng là cái chết của cả ba nhân vật, người này nối tiếp người kia. Tự sự ở Nguyễn Trọng Quản nhắm thông điệp và kẻ mang thông điệp, do đó nội dung là những phân tích tâm lư và miêu tả đời sống nội tâm. Thể văn tự sự, trong đó mọi diễn tiến, tư duy tập trung vào thân phận của một nhân vật, từ khởi điểm đến hậu quả. Tự sự ở đây được khai triển để đạt đến một chủ đích (nào đó) hoặc đề tài của câu chuyện, với những kỹ thuật kết cấu và thắt mở câu chuyện lúc đó hăy c̣n xa lạ với người đọc.

Tác giả mở đầu truyện như sau: « Ai xuống Bà-rịa, mà có đi ngang qua đất thánh ở trong Cát tại làng Phước-lễ, th́ tôi xin bước vô đất thánh ấy, kiếm cái mộ có cây thánh giá bằng ván, sơn nửa đen nửa trắng, gần một bên nhà thờ những kẻ Tử-đạo mà thăm mồ ấy kẻo tội nghiệp! V́ đă hai năm nay không ai thăm viếng không ai màng ngó tới.

«Mồ đó là mồ một thầy đă chịu lương tâm ḿnh cắn rứt đă mười năm, bây giờ mới đặng nằm an nơi ấy. «Tôi xin phép thuật lại truyện tôi đă gặp thầy ấy và làm sao thầy ấy đă tỏ chuyện ḿnh ra cùng tôi, như sau nầy.» (Tr. 5).

Kỹ thuật kết cấu truyện Thầy Lazarô Phiền, dù là tác-phẩm bước đầu nhưng không thô sơ non kém như nhiều người nghĩ. Thô sơ nếu có th́ đó là tâm thức của con người ở vào thời nửa cuối thế kỷ XIX. Do đó để phê phán, phải đặt tác-phẩm trong bối cảnh và thời đại xuất hiện và không thể dùng nhận thức văn-học hay tiến bộ văn minh của hôm nay. Nếu đặt truyện Thầy Lazarô Phiền trong tiến tŕnh văn-học Việt Nam, nghĩa là trong sự đối chiếu so sánh với những tác phẩm trước và sau nó, nhà nghiên cứu không thể không ghi nhận sự đổi mới kỹ thuật của truyện. Sự đổi mới ấy bất ngờ và mạnh mẽ đến nỗi những người sau đă không tiếp thu ngay. Hơn nữa, Nguyễn Trọng Quản có văn phong của ông. Viết một tiểu thuyết là kể một câu chuyện, với khả năng tưởng tượng và khéo dùng h́nh ảnh, ngôn-ngữ và nhắm người đọc (đăng báo, xuất bản). Yếu tố ‘câu chuyện’ có thời sẽ mất quan trọng, nghĩa là không nhất thiết phải có một câu chuyện và không phải tuân theo, tŕnh tự thời gian của các sự kiện, biến cố trong câu chuyện. Thường kỹ thuật tiểu thuyết thâu tóm ở nhân vật, bối cảnh, biến cố khởi đầu, các động tác dồn dập đưa đến bất ngờ hoặc tột đỉnh tiểu thuyết và cuối cùng kết thúc chuyện. Chủ đề, nội dung,... quan trọng ít nhiều, nhưng tác giả, người sáng tạo, dĩ nhiên phải làm chủ t́nh h́nh, chủ chiếc đũa sáng tạo. Chính kỹ thuật viết khiến các tác giả khác nhau, cũng như ở cách truyền đạt và sử-dụng ngôn từ. Một cuốn tiểu thuyết, với độc giả trước hết là một ‘câu chuyện’. Nhà tiểu thuyết đích thực là người biết ‘kể’ bằng ngôn-ngữ một câu chuyện ra sao. Xây dựng cốt truyện là sợi chỉ nối các thay đổi của hành động, nhân vật và tư tưởng, một cốt truyện chặt chẽ phải lôi cuốn độc giả vào quá tŕnh sáng tạo tác phẩm. V́ thế, nó đồng thời phải khả tín và hấp dẫn.

Nhưng trên và trước hết, tiểu thuyết là chuyện không thật, chuyện ‘bịa đặt’ (tức hết c̣n tham chiếu theo kiểu ‘trước đèn xem chuyện Tây Minh’ hay ‘cảo thơm lần giở trước đèn’,... ), nhưng ng̣i bút của tác-giả có biến bịa thành như thật mới hấp dẫn được người đọc, tức phải hợp lư, có lư giải, để người đọc có thể tin được. Khác với nghệ thuật «bịa» theo kỹ thuật minh họa, rập khuôn cái có sẵn, dùng tiểu thuyết như một phương tiện, trở thành con thuyền chở ư thức hệ, trở thành tuyên truyền, lẩn quẩn trong ṿng đai phương tiện này, người gọi là làm văn-chương sẽ không phân biệt được hiện thực và cái phải thật, cái thật và cái như-thật, v́ một truyện có thể có thực trong đời sống hằng ngày, hư cấu như thật. Trong khi đó, tiểu-thuyết như là nghệ thuật hư cấu (fiction) sáng tạo nên một cấu trúc chữ nghĩa từ tưởng tượng và từ những thực tại và sự kiện của đời sống hàng ngày, đó là hai đặc tính cùng hiện hữu ở thể loại tiểu-thuyết: hư cấu và sáng tạo. Hư cấu cho phép tác-giả làm sống lại những biến cố lịch sử và đồng thời nhân vật cũng không buộc phải theo nguyên mẫu ngoài đời. Nguyễn Trọng Quản đă khéo léo dùng kỹ thuật đồng hóa, ông dùng những phương thức chọn lọc, tổng hợp và sáng tạo để vẽ lại một bức tranh của đời sống. Do đó, hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết chứng minh tài sáng tạo của nhà văn. Kỹ thuật hư cấu do đó đă bắt đầu với Nguyễn Trọng Quản rồi đến Trương Duy Toản và Trần Thiên Trung, chứ không chỉ khởi từ Hồ Biểu-Chánh!

Khác với văn-chương cổ điển, Tây cũng như Đông-phương, các tác-giả thuộc thể loại tiểu-thuyết từ Walter Scott (Ivanhoé 1819) đă tổ chức cấu trúc của tác-phẩm như một «thế giới», hoặc một cách nh́n thực tại, mà các liên hệ chằng chịt hay thô sơ đă được tổ chức. Tả thực đă là một thành tố quan trọng của quan niệm về tiểu thuyết của Nguyễn Trọng Quản, v́ trước đó văn-học truyền thống chỉ có kỹ thuật miêu tả theo lối chấm phá. Với phương Tây, tiểu thuyết hiện đại đi đôi với kỹ thuật miêu tả và tả thực. Tả thực c̣n có nghĩa là đối lập với những ǵ hoang đường, dị đoan thường bắt gặp trong các chuyện kể thần thoại và trong các truyện dịch từ chữ Hán. Với Thầy Lazarô Phiền, tả thực ở đây gắn liền với phạm trù của cái có lư. Hoặc nói cái thực v́ không cần tưởng tượng, v́ cái thực đă quá sức tưởng tượng rồi, đă đủ khả năng gây xúc động nơi người đọc. Trong chiều hướng đó, tác giả có thể ghi rơ địa danh, thời gian xảy ra câu chuyện, hoặc dựa vào một biến cố lịch sử vừa qua c̣n nóng hổi đang ám ảnh hay gây xúc động người đương thời. Truyện Thầy Lazarô Phiền đă thể hiện những điều trên. Câu chuyện có nhiều tiểu tiết, sự kiện được tác-giả tŕnh bày như t́nh cờ hoặc không có liên hệ, nhưng đến cuối truyện người đọc mới thấy mối liên hệ ngọn ngành như sự xuất hiện của cô vợ của quan ba người Pháp. Mặc khác, nghệ thuật tiểu thuyết trong Thầy Lazarô Phiền gần với kỹ thuật kịch: cốt truyện mang tính chất bi kịch, có nhiều t́nh tiết éo le, nhiều mâu thuẫn và kịch tính; tác-giả từ từ tiết lộ các bí mật từ nhỏ đến lớn, bắt buộc người đọc phải theo dơi, làm cho độc giả bị hấp dẫn mà nhập vào câu chuyện. Đoạn kết truyện thật là một bất ngờ: tác-giả tiết lộ bí mật về bức thư của thủ phạm, người vợ tên quan ba đă yêu thầm thầy Lazaro nhưng bị thầy lánh xa. Độc giả hoàn toàn bất ngờ, v́ suốt câu chuyện đến đó, tác giả chỉ nói phớt qua về người đàn bà này. Thầy Phiền sinh năm 1847. Năm 1864, sau một năm rưỡi học chữ quốc ngữ, thầy vào học trường La-tinh. Năm 1866, thầy học trường d’Adran. Giữa năm 1873, vợ chết, thầy đi tu. Năm 1882, thầy được phong chức. Ngày 7 tháng 1 năm 1884, thầy mất. Năm sau, 1885, ‘tôi’, người trần thuật, viếng mộ Lazarô Phiền. Việc kê khai ngày tháng quá đầy đủ và chi tiết, nhất là thời điểm câu chuyện kết thúc quá gần thời điểm viết và xuất bản (viết năm 1886, xuất bản năm 1887), làm cho người đọc dễ quên đây là chuyện hư cấu, trái lại họ có cái ảo giác một câu chuyện có thật, nóng hổi nữa. Cái ảo giác này càng tăng khi tác giả hai lần sử-dụng chú thích, như muốn chứng tỏ điều Lazarô Phiền kể là đúng sự thực. Nguyễn Trọng Quản lại là người Bà-Rịa nơi xảy ra câu chuyện. Có thể nói truyện Thầy Lazarô Phiền là cuốn truyện đầu tiên sử-dụng kỹ thuật dùng những chi tiết có vẻ không hư cấu vào chuyện hư cấu và sáng tạo nên cái hư cấu.

Văn-học hiện-đại sẽ là văn-học của cái Tôi đặc thù, ngược với cái Ta điển h́nh của truyện chí và truyền thống. Thầy Lazarô Phiền là tác-phẩm bước đầu đă đặt nặng tính đặc-thù khiến nhân vật, sự việc có một nội dung độc đáo và khác cái chung. Nhân vật có chân dung nhưng cũng phải có những phẩm tính bên trong, có nội tâm, ước vọng,... Ở đây, Thầy Lazarô Phiền đă khá xa với những tính ước lệ, điển h́nh và lư tưởng của ḍng văn-chương trước (và cả sau) đó.

Một đặc điểm nổi bật khác của văn-chương tự sự truyền thống, là kể chuyện theo thời gian một chiều. Truyện Thầy Lazarô Phiền là tác-phẩm đầu tiên không theo lối tự sự theo ḍng thời gian một chiều đó. Mở đầu truyện là h́nh ảnh ngôi mộ Lazarô Phiền và kết thúc cũng là h́nh ảnh cùng ngôi mộ đó, một kiểu kết cấu măi gần nửa thế kỷ sau, thời văn-học tiền chiến, mới thấy sử-dụng. Mặt khác, ngay từ đầu câu chuyện tác-giả đă tiết lộ cho biết nhân vật chính sẽ chết, có nghĩa là truyện không nhắm những t́nh tiết ly kỳ, trắc trở, mà điểm chính là cái thế giới nội tâm của nhân vật với những thăng trầm tâm lư. Tác giả không kể lại một câu chuyện, mà thật ra là muốn nhân câu chuyện để diễn tả những dằn vặt tâm hồn và hối hận trễ tràng của một người v́ ghen tuông đă trót phạm tội ác. Nói toàn bộ câu chuyện xoay quanh tâm lư nhân vật là nghĩa như vậy!

Cũng thật là thú vị khi giọng trần thuật trong truyện Thầy Lazarô Phiền kể chuyện khách quan, như ở ngoài câu chuyện, để diễn biến câu chuyện được tự do, viết theo góc nh́n của nhân vật ở ngôi thứ nhất: người trần thuật xưng Tôi. ‘Tôi’ đây chỉ tham gia phần nhỏ vào câu chuyện và không phải là nhân vật chính, mà cũng không phải là người trực tiếp biết chuyện đă xảy ra, mà chỉ là người được nhân vật chính kể lại cho nghe. Tự sự nhưng gián tiếp, một cách viết rất mới vào thời đó.

Truyện Thầy Lazarô Phiền đă theo Tây phương về kỹ thuật viết mà cả về nội dung và chủ đề. Với đề tài ‘ghen’, tác-giả đă đi vào thế giới nội tâm của nhân vật, một thành tố của tiểu thuyết, nâng ‘truyện kể’ vào thế giới ;tiểu-thuyết’ (fiction). Đề tài ghen không mới, ‘ghen’ của Hoạn Thư của Kim Vân Kiều đă là ‘cổ điển’, là ‘nguyên mẫu’, ghen trong Thầy Lazarô Phiền mới là cái ghen cụ thể với nhân vật cụ thể. Nhưng chủ đề chính là tội lỗi và ơn tha thứ, một chủ đề thường thấy trong văn-chương chịu ảnh hưởng Thiên-Chúa giáo, ở Thầy Lazarô Phiền đă là cái mới, trong khi tội lỗi và h́nh phạt đă trở thành một đề tài quen thuộc, ‘cổ điển’ với Fiodor Dostoievski (Crime et Châtiment 1866), Franz Kafka (Métamorphose 1915), v.v. hay Oan Kia Theo Măi của Lê Hoằng Mưu (sau Thầy Lazarô Phiền),... Với tiểu thuyết của Dostoevski cũng như Nguyễn Trọng Quản và Kafka, con người đời tư được đặt trong tương quan với cả thế giới, trong một không khí tiểu thuyết rất kịch.

Về h́nh thức và tŕnh bày, Nguyễn Trọng Quản không dùng những tựa đề dẫn nhập hay tóm lược ư cũng không văn thơ rào đón về phần tiếp theo như cách chia chương, hồi trong các truyện ta viết theo truyện Tàu, mà chỉ ghi những phần câu chuyện với kư hiệu La-mă I, II, III, v.v. Tác-giả vào truyện một cách trực tiếp và kết thúc cũng gói trọn trong phần đó.

Văn viết trong Thầy Lazarô Phiền cho thấy Nguyễn Trọng Quản hoàn toàn thoát ly văn biền ngẫu của văn-học cổ điển. Đó cũng là chủ trương của tác-giả đă được ghi trong lời Tựa đầu tập: «Tôi có dụng ư lấy tiếng thường mọi người hằng nói mà làm ra một chuyện hầu cho kẻ sau coi mà bày đặt cùng in ra ít nhiều truyện hay». Ngay trong các trang đầu sách, tác-giả đă dùng những từ nôm na như Truyện... của... làm ra, sách làm rồi, đang in, bản in nhà hàng Rey et Curiel. Chủ trương như thế tức là Nguyễn Trọng Quản có ư hiện đại hóa ngôn-ngữ văn-học và xây dựng một nền văn-chương lấy tiếng nói đời thường làm ngôn ngữ, và Thầy Lazarô Phiền đă là một mở đường. Tác-giả đă tránh dùng từ Hán Việt khi không cần thiết và dùng những từ nôm na, thuần Việt, những tiếng thường ngày. Một điểm khác cũng đáng ghi nhận, lời văn của Thầy Lazarô Phiền ít sai chính tả, nghĩa là không viết trung thành theo phát âm của giọng nói địa phương (Sài-G̣n, Bà-Rịa). Trừ đôi chỗ chịu ảnh hưởng cấu trúc ngữ pháp tiếng Pháp, nói chung câu văn xuôi, gọn, chứng tỏ tác giả nắm vững được ngữ pháp tiếng Việt. Lối viết này rất gần với văn viết trong Gia Định Báo và Nam Kỳ Địa Phận theo một chủ trương viết nôm na, nhưng câu văn trong sáng, xuôi chiều và gọn gàng cũng như thống nhất về chính tả - ngược với lối hành văn theo hướng biền ngẫu trong Nông Cổ Mín Đàm và Lục Tỉnh Tân Văn.

*

Thể loại tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ xuất hiện hơn 20 năm sau báo chí (Gia Định Báo 1865). Tiểu-thuyết ‘hiện đại’ khai sinh từ Nguyễn Trọng Quản, lớn mạnh ở bước đầu là nhờ chữ quốc ngữ và báo chí vốn là phương tiện thông tin mới mà thời lịch-triều trước đó không có, và đă mang lại cho văn-học Việt-Nam những nền tảng quan trọng và thiết yếu trong quá tŕnh thành h́nh một nền văn-học (chữ quốc ngữ). Vào thời đầu thế kỷ XX, văn-học đă đi đôi với báo chí và xuất bản, do đó sẽ gần người đọc và trở thành món giải trí tinh thần được đại chúng hóa chưa hề có trước đó. Báo chí đă là những cơ quan ngôn luận, diễn đàn và phổ biến tác phẩm trước khi xuất bản thành sách như Hà Hương Phong Nguyệt của Lê Hoằng Mưu (đăng Nông Cổ Mín Đàm từ số 19 ngày 20 tháng 7 năm 1912 đến số 53 ngày 29 tháng 5 năm 1915, với nhan đề Truyện Nàng Hà Hương; J. Nguyễn Văn Viết xuất bản 1915), Kim Thời Dị Sử (đăng Công Luận Báo từ tháng 10-1917, xuất bản 1921) của Biến Ngũ Nhy (tức Nguyễn Bính), các tiểu-thuyết của Nguyễn Chánh Sắt, Lê Hoằng Mưu, Hồ Biểu-Chánh (các tiểu-thuyết V́ Nghĩa V́ T́nh, Cha Con Nghĩa Nặng, Con Nhà Giàu, Khóc Thầm,... đều đă đăng trước trên tờ Phụ-Nữ Tân Văn - cũng như một số tiểu-thuyết khác đăng trên báo Thần Chung thời 1952). Độc-giả ở trong Nam rất đa dạng, từ trí thức đến hạng người lao động - đây là một đặc điểm khiến văn-học miền Nam lục-tỉnh khác miền Bắc. Các sách báo quảng cáo cũng góp phần phổ biến tiểu thuyết đến quần chúng, như trường hợp hai cuốn truyện của Nguyễn Chánh Sắt, T́nh Đời Ấm Lạnh in trong Thiên Sanh Đường đại dược-pḥng ở Chợ Lớn và Nghĩa Hiệp Kỳ Duyên in trong sách quảng cáo Vệ Sanh Chỉ Nam (1919) của nhà thuốc Nhị Thiên Đường; tiểu-thuyết của Hồ Biểu-Chánh cũng từng xuất hiện dưới h́nh thức ấn-phẩm quảng cáo này.

Các nhà văn nhà báo quốc ngữ tiền phong lại c̣n ra công tổ chức các cuộc thi cốt để khuyến khích phong trào viết truyện tiểu-thuyết theo lối Tây phương và bằng chữ quốc ngữ. Tờ Nông Cổ Mín Đàm tổ chức cuộc thi với chủ đề ‘Quốc âm thi cuộc’: trong số 262 (23-6-1906) đă đề xướng một cuộc thi viết tiểu thuyết dài «chừng 50 tờ giấy lớn, chia làm ba thứ (...) đặt tiếng thường, thanh nhă, dễ hiểu như truyện vậy...». «Tiểu thuyết» được cơ quan ngôn luận yêu nước này định nghĩa «người Lang Sa gọi là roman nghĩa là lấy trí riêng mà đặt riêng ra một truyện tùy theo nhân vật phong tục trong xứ, dường như truyện có thật vậy» (12). Trong số 260 (9-10-1906), Trần Chánh Chiếu kư ‘chủ bút’ bài «Diễn dịch đặt đề», nhận xét rằng các nhà nho Việt-Nam đă dịch in sách Trung Hoa ra chữ quốc ngữ, nhưng cho đến nay c̣n thiếu những truyện Việt Nam, do người Việt-Nam viết. Có người tiếp tục cóp nhặt sản phẩm văn hóa Trung Hoa, nhưng lại có người chủ xướng một tinh thần học thuật có tính quốc gia và bài xích chống đối những ǵ là của ngoài (Ấn, Hoa,..). Ngay sau đó, năm 1907, một số nhà Nho ở Nam kỳ như Tân Dân Tử, Nguyễn Tử Thức đề xướng việc «đưa Quan Công về Tàu» và «mời Thích-ca về Ấn Độ» gây thành phong trào quốc gia phục hưng (13).

Mặt khác, hai thập niên cuối thế kỷ XIX và đầu của thế kỷ XX là thời xảy ra nhiều biến cố về lănh vực văn-học và văn-hóa khác và đều bắt đầu từ miền Nam lục-tỉnh: thời truyện thơ Nôm được phiên âm ra chữ quốc ngữ (Kiều, Lục Vân Tiên, Phan Trần,... ) đưa đến hiện tượng phát sinh những truyện thơ khác như Hậu Lục Vân Tiên, Hậu Phạm Công Cúc Hoa,... Đây cũng là thời thơ văn Việt-Nam được dịch ra tiếng Pháp, từ truyện thơ Nôm (E. Aubaret nghiên cứu về Lục Vân Tiên trên Journal asiatique năm 1864 tức ngay sau khi Pháp chiếm lục-tỉnh; Abel Del Michels dịch và chú Lục Vân Tiên Ca Diễn, 1883, dịch Kim Vân Kiều Tân Truyện xuất-bản năm 1884, truyện Bạch Thử, 1892, v.v.) đến chuyện đời xưa (với A. D. Michels dịch nhiều chuyện dân gian và 20 Chuyện Đời Xưa chữ quốc-ngữ của Trương Vĩnh Kư (Contes plaisants annamites, Paris: 1888, quốc-ngữ dịch ra Pháp ngữ và phiên âm ra chữ Nôm; năm 1887 đă có bản dịch khác của M.E. Sombsthay, trường Thông ngôn Sài-G̣n).

Các nhà văn miền Nam đă tiếp nối con đường văn xuôi của những ghi chép lại chuyện xưa tích cũ của Trương Vĩnh Kư (Chuyện Đời Xưa 1866), của Huỳnh Tịnh Paulus Của (Chuyện Giải Buồn 1886) và những bút kư như Chuyến Đi Bắc Kỳ Năm Ất Hợi (1879) của Trương Vĩnh Kư, cũng như bút kư và kịch nói của Trương Minh Kư (Tuồng Joseph, 1887, tuồng Kim Vân Kiều 1896, «drame en 3 actes»). Nhưng phải đợi đến những năm đầu thập niên 1910 mới thấy có những tác phẩm tiểu thuyết bằng văn xuôi theo con đường truyện Thầy Lazarô Phiền như Phan Yên Ngoại Sử của Trương Duy Toản, Hoàng Tố Anh Hàm Oan của Trần Thiên Trung (1910, 15 hồi, tiểu thuyết t́nh cảm với những nhân vật người lục tỉnh) và Hồ Biểu Chánh với tiểu-thuyết văn xuôi đầu tay Ai Làm Được. Ai Làm Được được khởi thảo từ năm 1911, là thời gian tác-giả làm việc tại Cà Mau và bối cảnh chuyện cũng được ông chọn nơi đó, đến năm 1922 được tái bản sau khi ông nhuận sắc trở lại và đăng Nông Cổ Mín Đàm (2-1920). Rồi những truyện xă hội, «nghĩa hiệp», «kỳ t́nh» của các tác giả Nguyễn
Chánh Sắt, Lê Hoằng Mưu, Trương Duy Toản, vv. Thể tự truyện bắt đầu với Chồn Cáo Tự Sự (1910) của Michel Tính mà bạn đồng hành trong thể loại phải chờ đến Nguyên Hồng (Những Ngày Thơ Ấu, 1941). Về cấu trúc, truyện của Nguyễn Trọng Quản xuất bản năm 1887 đă hoàn toàn theo thể văn đoản thiên và lối viết theo Tây phương, trong khi đó các tác-giả vừa kể ít nhiều c̣n chịu ảnh hưởng truyện cổ điển Trung Quốc truyện có hậu, văn biền ngẫu - ảnh hưởng của truyền thống ‘truyện’ của truyện-chí Tàu. Tuy vậy cũng cần ghi nhận rằng Nghĩa Hiệp Kỳ Duyên của Nguyễn Chánh Sắt (1920) tuy vẫn giữ truyền thống «ân đền oán trả» của các truyện trước đó, đă tỏ rơ là một mô h́nh của tiểu thuyết văn-học mới: lời văn trau chuốt hơn, nội dung có tư tưởng, luân lư rơ, t́nh tiết câu chuyện dồi dào. Các nhà văn miền đất mới v́ hoàn cảnh lịch sử đă đứng ra giới thiệu cho người đọc những khai phá h́nh thức thể-loại mà c̣n về tâm hồn, xă hội, cho người cả nước biết chuyện một nơi cụ thể: xă hội nhiều giai cấp, nho học, con người Á-đông, v.v.

Mặt khác, văn-học dịch thuật đóng một vai tṛ quan trọng và lót đường trong quá tŕnh hiện đại hóa tiểu thuyết Việt-Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX: phong trào dịch truyện Tàu mạnh lên từ khoảng năm 1904 (14). Truyện Tàu được người trong Nam ưa thích đặc biệt phần lớn là tiểu-thuyết bạch thoại trường thiên xuất hiện từ thời nhà Minh, thành công mở đầu cho truyền thống tiểu-thuyết chương hồi, với đóng góp của các truyện dịch Chinh Đông Chinh Tây, Thuyết Đường, Phong Thần, các truyện vơ hiệp, ở Bắc th́ có Tam Quốc Chí là tiểu thuyết dịch đầu tiên bằng chữ quốc ngữ xuất bản ở Hà Nội (Phan Kế Bính, 1907), rồi những Đông Chu Liệt Quốc, Tây Sương Kư của Nguyễn Đỗ Mục đăng trên Đông Dương tạp chí và Trung Bắc Tân-văn, các bản dịch và phiên âm truyện Hán Nôm của ta như Vũ Trung Tùy Bút, Lĩnh Nam Chích Quái, Truyền Kỳ Mạn Lục, Việt Lam Xuân Thu. Cũng như ghi nhận công lao của các dịch giả đă diễn dịch tác phẩm tiếng Pháp ra chữ quốc ngữ: Trương Minh Kư là người đi tiên phong với Truyện Phan Sa Diễn Ra Quốc Ngữ (1884) gồm
truyện và thơ ngụ ngôn La Fontaine; Tê-Lê-Mác Phiêu Lưu Kư,... Các tờ Nam-Kỳ Địa Phận, Nông Cổ Mín Đàm,Lục-Tỉnh Tân Văn,... đều chú trọng truyện dịch từ những số đầu. Trần Chánh Chiếu kư Kỳ Lân Các dịch Tiền Căn Báo Hầu (Le Comte de Monte-Cristo của Alexandre Dumas, đăng Lục-Tỉnh Tân-Văn trước khi xuất bản năm 1914, Imprimerie de l’Union), sau đến Hồ Biểu Chánh mà chúng tôi sẽ tŕnh bày ở phần tiếp. Ở ngoài Bắc, những tác phẩm dịch đầu tiên là của Nguyễn Văn Vĩnh và xuất hiện trên Đông Dương tạp chí (1913); tuy nhiên, với Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp-chí th́ sự tiếp nhận văn-học Pháp mới trở thành thực sự và có ư hướng, đường lối rơ ràng, nhất là về tiểu-thuyết có thể v́ thể loại này là một khí cụ tiện lợi và hấp dẫn để truyền bá những luận thuyết và tư tưởng của họ. Ngay từ số ra mắt (7-1917) Phạm Quỳnh đă có một bài viết giới thiệu thể loại tiểu-thuyết, «Một bộ tiểu-thuyết mới ‘Nghĩa cái chết’«, một bài khác giới thiệu «Bộ tiểu-thuyết ‘Cái vinh cái nhục của nhà quân’» và chính Phạm Quỳnh đă dịch «Truyện cái dấu đỏ» và ghi là ‘thảm-t́nh tiểu-thuyết’, ông «chủ nhất một điều: là chọn những sách văn-chương hay, nghĩa truyện cao, kết cấu khéo, khá lấy làm mẫu cho cái lối tiểu thuyết của ta về sau này». Phạm Quỳnh cũng là người đầu tiên viết Khảo Về Tiểu Thuyết (1929).

Cũng là thời của chủ trương phối hợp Đông tây, có tác giả, như Trọng Khiêm (Kim Anh Lệ Sử 1924), đă nói rơ ư-hướng ngay ở đầu truyện: «Tôi viết bộ Kim Anh Lệ Sử này, có ư thử viết tham bác hai lối văn xem; các ngài đọc sách sẽ nhận ra rằng tuy bề ngoài có mượn lối văn Âu Tây, song bề trong vẫn phảng phất cái hồn luân lư của Việt-Nam cố quốc ta vậy» (15). Như vậy một số tiểu thuyết ở giai đoạn đầu đă chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết Pháp hoặc Trung-Hoa. Hoặc kết cấu, cốt truyện theo thứ tự thời gian và kết bao giờ cũng có hậu phù hợp luân lư lẽ thường, hoặc qua kỹ thuật, cách hành văn. Viết theo truyện Tàu, hay viết theo Tây phương hoàn toàn, th́ nội dung, tư tưởng đều là văn hóa truyền thống dựa trên Nho học hay tam-giáo.

Nhưng trước đó, Thầy Lazarô Phiền đă mang đặc tính Việt-Nam về chữ dùng như nói, về cấu trúc câu xuôi thay v́ biền ngẫu du dương, nhiều tưởng tượng và xa cuộc sống thực tế. Lời văn của Nguyễn Trọng Quản đă không bị ảnh hưởng ǵ của lối văn-chương biền ngẫu đó, là loại văn thường thấy ở trong các thể loại thịnh hành thời ấy mà cả đến những năm 1925, 1932. Truyện Thầy Lazarô Phiền là sáng tác đầu tiên theo kiểu phương Tây, mà lại quá mới. Như vậy, Nguyễn Trọng Quản nếu có ảnh-hưởng Âu-tây nào đó th́ đó là v́ ông theo luận-lư của văn hóa giải phóng chứ không theo luận-lư của văn hóa hội-nhập/đồng hóa như Phạm Văn Kư, Phạm Duy Khiêm, Linda Lê, v.v. về sau. Nguyễn Trọng Quản đă chủ động trong việc sáng tạo một tiểu-thuyết hiện đại đầu tiên khi áp dụng nghệ thuật viết tiểu thuyết của phương Tây. Khoảng ba thập niên sau, Hồ Biểu-Chánh, một nhà văn miền Nam lục-tỉnh khác sẽ có những tác-phẩm tiểu-thuyết nhận chịu ảnh-hưởng Âu-tây, nhưng một cách khác và rất Việt Nam. Nguyễn Trọng Quản rồi Hồ Biểu-Chánh đều đă mở đường cho một đường hướng sáng tác tiểu-thuyết theo Tây phương gồm ba yếu tố: một câu chuyện, có tính giả tưởng và diễn tiến trong một không gian (tiểu-thuyết xă-hội, phong tục) cũng như diễn tả tâm lư nhân-vật.

3- Hồ Biểu-Chánh (1885-1958)

Tên thật Hồ Văn Trung, người G̣-Công, ông học trường Chasseloup-Laubat, làm công chức cho chính quyền thuộc địa, từ kư-lục lên đến đốc-phủ-sứ, trấn nhiệm khắp các miền lục-tỉnh (1906-1941). Sau khi về hưu làm nghị viên thành phố Sài-G̣n và làm Cố vấn kiêm đổng-lư Văn pḥng cho Chánh phủ Nam-kỳ tự trị của BS Nguyễn Văn Thinh (1946).

Trong hồi kư (bản thảo) «Đời của tôi về văn nghệ», Hồ Biểu Chánh cho biết vào năm 1909-1910, sau khi viết truyện U T́nh Lục bằng văn vần, theo thể lục bát, ông được đọc truyện Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản, Hoàng Tổ Oanh Hàm Oan của Trần Thiên Trung và Phan Yên Ngoại Sử của Trương Duy Toản là ba cuốn truyện bằng văn xuôi đầu tiên ở lục tỉnh kể chuyện trong nước, đă ảnh hưởng nhiều đến việc định hướng sáng tác của ông. U T́nh Lục (viết năm 1909, xuất bản năm 1913, nhà P.H. Schneider, với phụ tựa ‘roman annamite’), tác-phẩm mở đầu sự nghiệp văn-chương Hồ Biểu-Chánh là một truyện-chí viết theo thể lục bát dài 1790 câu - phụ bốn bài thơ thất ngôn bát cú, với cùng đề tài t́nh ái như truyện Thầy Lazarô Phiền nhưng tự do t́nh ái hơn và người đàn ông trở về lại nhà ở đoạn kết, nghĩa là tác giả muốn giữ truyền thống «gương vỡ lại lành» thay v́ «hiện thực» dù bi thảm theo mới như Nguyễn Trọng Quản. Cũng như Thầy Lazarô Phiền, cái mới của Hồ Biểu Chánh là câu chuyện đă xảy ra tại Sài-G̣n, Mỹ Tho và G̣ Công chứ không c̣n bên Trung Hoa xa xôi. Tuy vậy, U T́nh Lục không phải là tiểu thuyết theo lối Tây phương. Chúng ta đă biết Hồ Biểu-Chánh, xuất thân từ học đường Pháp, nên trước khi khởi nghiệp sáng tác văn-chương đă phải học chữ Hán và dịch truyện Tàu (16) v́ ông cho biết viết khó khăn v́ «t́m không ra lời mà tả trí-ư cho người ta thông cảm được» (17). Ông bắt tay dịch lấy 20 truyện Tàu từ hai tập T́nh Sử và Kim Cổ Kỳ Quan về sau xuất-bản năm 1910, tựa Tân Soạn Cổ Tích, cùng Giáo Sỏi Đỗ Thanh Phong.
Mặt khác, bước đầu truyện Việt-Nam đă phải cạnh tranh khó khăn với truyện Tàu, một trong những lư do khiến các tiểu-thuyết đầu tiên đă phải đăng trên các báo hoặc quảng cáo các hiệu thuốc người Hoa như đă nói ở trên. Đó cũng là lư do khiến nhiều nhà trí thức tân học không để ư t́m đọc hoặc xem thường. Nhưng rồi truyện Tàu cũng như truyện Việt ảnh-hưởng Tàu đều đă trở nên món ăn tinh thần của mọi từng lớp dân chúng, mà rồi ngôn ngữ cũng chuẩn hơn và kỹ thuật, h́nh thức cũng thuyết phục người đọc hơn. Đó cũng là do công lớn của tiểu-thuyết b́nh dân mà đầy tính Việt-Nam (miền Nam lục-tỉnh) của Hồ Biểu-Chánh! V́ những Hoàng Tố Anh Hàm Oan (52 trang) và Phan Yên Ngoại Sử (48 trang), tập trước truyện ta mà tác giả khiêm tốn gọi là «đồ thuyết», tập sau là truyện dă sử; hai tập tiểu thuyết đầu tiên 23 năm sau Nguyễn Trọng Quản này vẫn theo phân hồi như truyện Tàu cũng như bố cục vẫn hiệp rồi tan và cuối cùng «thiện ác đáo đầu chung hữu báo», mà các nhân vật hai phe chính và tà, và riêng Phan Yên Ngoại Sử Tiết Phụ Gian Truân cách đặt tên nhân vật cũng đă ngụ ư: Ngưu Cường, Mă Kiện,... như dựa theo khuôn truyện Kiều!

Hồ Biểu-Chánh đă tự nhận có chịu ảnh hưởng của truyện Thầy Lazarô Phiền và hai tác-phẩm xuất bản năm 1910 như vừa kể; ảnh-hưởng khiến ông thay đổi hẳn hướng sáng tác, tiếp thu kỹ thuật viết theo Tây phương, nhưng nội dung tư tưởng nói chung vẫn theo văn hóa truyền thống Nho học, nhưng theo cung cách khai phóng, cởi mở, tức là ông đă chọn một giải pháp dung ḥa mới cũ, phối hợp cái hiện đại, mới mẻ của Âu-tây với nét truyền thống đă quen của Việt-Nam nhất là ở miền Nam lục-tỉnh. Năm 1912, Hồ Biểu-Chánh viết Ai Làm Được là cuốn tiểu-thuyết văn xuôi đầu tay, bỏ lối kể chuyện theo ḍng thời gian một chiều để theo khuôn mẫu tiểu-thuyết phương Tây. Nhưng theo văn bản đă nhuận sắc năm 1922 thi Hồ Biểu-Chánh dù không thay đổi cốt truyện nhưng đă thay đổi về h́nh thức, từ 27 hồi, ông đă sửa lại thành 6 chương; bỏ những câu giới thiệu ở đầu chương và thay thế bằng một con số đánh dấu. Câu chuyện rơ ràng hơn, thêm nhiều đoạn tả cảnh và dùng nhiều đối thoại để làm cho câu chuyện thêm phần sống động. Lời văn được rút gọn lại, không có những chỗ chuyển đề dài ḍng. Những thay đổi này đă làm cho bản in lần sau gần với tiểu thuyết hiện đại (18). Theo LM Thanh Lăng trên tạp-chí Văn năm 1967, Ai Làm Được «có nhiều chỗ mô phỏng giống cuốn André Cornelis của P. Bourget», nhưng Nguyễn Khuê th́ nghĩ đây là một trùng hợp ngẫu nhiên v́ trong tập hồi kư và danh sách tác-phẩm phóng tác do chính Hồ Biểu-Chánh ghi lại, không thấy nói đến (19). Từ năm 1910 đến cuối đời, ông đă có 64 tựa đề trong thể loại tiểu-thuyết và 12 tập truyện ngắn; nhiều cuốn ở mức độ khá đạt về kỹ thuật viết theo lối Tây phương: Cay Đắng Mùi Đời, Ngọn Cỏ Gió Đùa, Tỉnh Mộng, Thầy Thông Ngôn,...

Hiện tượng phỏng dịch và phóng tác rất phổ biến ở bất cứ nền văn-hóa và thời đại nào. Văn-học Việt-Nam cũng không ra ngoài hiện tượng đó, từ những Chuyện Tấm Cám, Quan Âm Thị Kính, Truyện Kiều, v.v. xa xưa đến những Kim Thời Dị Sử của Biến Ngũ Nhy, Tố Tâm (19) của Hoàng Ngọc Phách, v.v. sau này. Sự nghiệp Hồ Biểu-Chánh có khoảng 15 tác-phẩm phóng tác. Với Hồ Biểu-Chánh, có thể bàn đến ảnh-hưởng Âu-tây ở hai tŕnh độ: nội dung, tư tưởng và kỹ thuật tiểu-thuyết. Trong số tác-phẩm đă có Vậy Mới Phải (1913, xb 1918) truyện văn vần phỏng theo Le Cid của Pierre Corneille và Lửa Ngún Th́nh Ĺnh (dịch tiếng Pháp, 1922). Với Vậy Mới Phải, Hồ Biểu-Chánh đă là tác-giả Việt-Nam đầu tiên phỏng theo các tác-phẩm của văn-chương Pháp để viết truyện. Mô phỏng nhưng Việt hóa, ư hướng đó ông đă bắt đầu với Vậy Mới Phải. Ông đă thay đổi đoạn kết của Le Cid thành t́nh cảnh hợp luân lư Việt-Nam (đó phải chăng đă là lư do tác-giả lấy tựa đề là Vậy Mới Phải?). Thay v́ để hoàng thân Don Sanche đấu gươm với Rodrigue để báo thù cho Chimène v́ cha nàng bị Rodrigue đấu gươm giết chết, và nàng phải kết hôn với kẻ thắng là Rodrigue vốn là người yêu của nàng (t́nh yêu - t́nh nhà trái ngang), Hồ Biểu-Chánh đă để cho Lệ Bích tự sát và Thanh Ṭng thay v́ chết theo th́ đă điều ba vạn binh đi đánh giặc tiếp. Chết theo nàng, vậy mới là ‘Tây’, nhưng ‘Á-đông’ th́

«... Ngặt v́ ơn chúa, nợ cha nặng nề. / Lượng trên dầu chẳng chấp nê,
Đoái thương t́nh mọn, không chê bất tài. / Binh ṛng ba vạn trao tay,
Lănh đam Trung-quốc ra oai côn ḱnh ...».

Rơ là ‘vậy mới phải’! Về sau Le Cid c̣n khiến Hồ Biểu-Chánh cảm hứng trở lại với phóng tác thứ hai, lần này bằng văn xuôi: tiểu-thuyết lịch-sử Nặng Gánh Cang Thường (1930). Trong hai phóng tác, nhân vật giống nhau, từ tên đặt tới cốt truyện nhưng kết thúc th́ khác. Truyện lịch-sử xảy ra đời vua Lê Thánh Tôn, khoảng hai ba năm trước khi vua thăng hà. Phải nhờ hồn cha của Thân Thanh Ṭng hiện về qua cơn sấm xét nói rơ, đôi t́nh nhân Thanh Ṭng - Lệ Bích mới hiểu nhau: ‘’Hai con, cha là Thái úy Lê Niệm đây. Năm trước tại số mạng của cha tới chừng đó mà dứt, nên cha phải chết, chớ không phải Thanh Ṭng cố ư giết cha. Vậy Lệ Bích chẳng nên v́ cha mà ră rời tơ tóc. Hai con phải thuận với nhau đặng lo mưu pḥ vua giúp nước cho mau. Triều đ́nh đă loạn rồi, phải toan trở về kinh mà cứu hiền trừ nịnh đặng khuôn pḥ xă tắc. Hai con phải vưng lời cha’’. Cuối cùng Thân Thanh Ṭng dẹp được đám phản nghịch. «Thái tử Tăng tức vị, xưng hiệu là Cảnh Thống, phong cho Lê Thọ Vực làm chức Tả Tướng quốc, c̣n các quan văn vơ đều được thăng lên một cấp hết thảy. Vua lại dạy Thân Thanh Ṭng làm một cái biểu dựng lên mà kể tội kể công cho vua xem và dạy Lê Thọ Vực nhóm đại thần mà nghị tội Trịnh Công Lộ. Thân Thanh Ṭng vưng lịnh làm biểu mà kể hết những chuyện: từ hôn Công chúa mà phải bị thâu chức lại bị đày, tới Bắc Giang phân rẽ anh em họ Đinh, qua Thái Nguyên làm con nuôi Huỳnh Như Hào, đi cưới vợ lại cưới nhầm thế nữ Xuân Lan, nhờ Xuân Lan mới gặp Lệ Bích, lúc sấm sét, nghe quan Thái úy mách bảo, nhờ Ngô Sĩ Liên và Chánh sứ Hưng Hóa Thái Nguyên giúp binh nên mới đi xuống Bắc Giang, gặp Đinh Hổ cứu mới khỏi nguy, hiệp với Đinh Long, Đinh Hổ về triều b́nh loạn. Vua xem biểu rồi mới phán rằng: ‘’Ngày nay trẫm được nối Tiên vương mà tài bồi xă tắc bá tánh được an cư lạc nghiệp, khỏi nạn loạn ly, phần nhiều nhờ sức Thân Thanh Ṭng là một đứng nam nhi đă giữ vẹn can thường, mà lại c̣n có chí cần vương cứu quốc nữa. Vậy trẫm do theo tờ biểu mà phong thưởng như vầy: Thân Thanh Ṭng: Tài cao, công lớn, nên trẫm phong chức ‘’Nam quốc đại tướng quân“, chấp chưởng trọn binh quyền trong nước. Lệ Bích: Trọng hiếu, trọng tứ nên trẫm cho phục phẩm Công nương, lại cho sánh duyên cùng Thân Thanh Ṭng cho khỏi trái ư cha, và khỏi lỗi thệ ước. Công chúa Nhị Hoa: V́ tiên đế đă tứ hôn cho Thanh Ṭng nên trẫm cũng vưng theo ư ấy mà đưa về Thân phủ để làm đệ nhị pḥng (...) Khi sum họp đủ rồi, vua mới chọn ngày đưa Công chúa Như Hoa về Thân phủ, đặng Lệ Bích, Như Hoa và Xuân Lan chung nhau làm lễ giao bôi với Thanh Ṭng một lượt. Cang thường nặng gánh hai vai,/ Nghĩa sâu hơn biển, t́nh dài hơn sông». Vai nữ (Lệ Bích) toàn vẹn cả t́nh lẫn trí, khác xa Chimère của Le Cid.

Tuy nhiên khi Hồ Biểu-Chánh phóng tác và cảm tác bằng văn xuôi th́ ông mới chứng tỏ tài năng văn-chương. Trong «Đời của tôi về văn nghệ», Hồ Biểu Chánh có viết: «Tôi biên dưới đây mấy bộ tiểu thuyết của tôi viết ra bởi cảm tác phẩm nào của Pháp: Chúa Tàu Kim Quy (viết 1922, Comte de Monte-Cristo của A. Dumas), Cay Đắng Mùi Đời (1923, Sans Famille của Hector Malot), Chút Phận Linh Đinh (viết 1928, En Famille của Hector Malot), Thầy Thông Ngôn 1926 (Les Amours d’Estève của André Theuriet), Ngọn Cỏ Gió Đùa 1926 (Les Misérables của Victor Hugo), Kẻ Làm Người Chịu 1928 (Les Deux Gosses của Pierre Decourcelle), V́ Nghĩa V́ T́nh 1929 (Fanfan et Claudinet của Pierre Decourcelle), Cha Con Nghĩa Nặng 1929 (Le Calvaire 1886 của Octave Mirbeau), Ở Theo Thời 1935 (Topaze của Marcel Pagnol), Ông Cử 1935 (L’Aristo), Đóa Hoa Tàn 1936 (Le Rosaire), Người Thất Chí 1938 (Crimes et Châtiment 1866 của F. Dostoevski)» (20). Toàn bộ tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh gồm có 64 cuốn th́ đă có 13 cuốn cảm tác theo tiểu thuyết phương Tây, gồm 12 từ tác giả Pháp và 1 của Nga (nhưng tác-giả có lẽ đă đọc bản dịch tiếng Pháp). Chính Hồ Biểu Chánh đă nói ra việc cảm đề và cách ông phóng tác trong tập kư trên: «đọc tiểu thuyết hay tuồng hát Pháp văn mà tôi cảm th́ tôi lấy chỗ cảm đó mà làm đề, rồi phỏng theo ít nhiều hoặc lấy đó mà sáng tác một tác phẩm hoàn toàn Việt Nam. Tuy tôi nói phỏng theo kỳ thiệt chỉ lấy đại ư mà thôi, mà có khi tôi c̣n lật ngược tới đại ư, làm cho cốt chuyện trái hẳn tâm lư, khác xa với truyện Pháp» (21). Trong bài này chúng tôi tuyển chọn 9 tác-phẩm để t́m hiểu ảnh hưởng tiểu-thuyết Âu tây như thế nào ở Hồ Biểu-Chánh về nội dung cũng như h́nh thức sử-dụng.

- Chúa Tàu Kim Quy: Bối cảnh của câu chuyện xảy ra dưới thời Minh Mạng, ở vùng Tân Châu. Hồ Biểu Chánh phóng tác, mượn tác-giả A. Dumas cốt truyện Comte de Monte-Cristo nhưng đơn giản hóa và đưa vào những nhân vật và sự việc có tính cách Việt Nam. Lê Thủ Nghĩa, một người dân thường đang làm ăn lương thiện bị Trần Tấn Thân (xâm phạm tiết hạnh em gái Nghĩa bị Nghĩa đánh găy tay) đút lót quan huyện và vu cáo Nghĩa theo đạo Thiên Chúa, nên chàng bị án chung thân. Trong thời gian ở tù, Nghĩa kết thân với một người Khách trú và học nói tiếng Quảng-Đông. Trước khi chết, người Khách trú tỏ thật cho chàng biết, ông ta là Mạc Tiển, cháu bốn đời của Mạc Cửu và cha của ông có giấu nhiều vàng bạc tại đảo Kim Quy, một ḥn đảo nhỏ ở phía nam đảo Phú Quốc. Lợi dụng lúc khám đường bị hỏa hoạn, Thủ Nghĩa trốn thoát trở về quê nhà th́ được biết cha mẹ và em gái (Thị Xuân) đă chết. Chàng t́m thấy được kho tàng, giả làm khách Quảng-Đông mua tàu đi buôn và trở thành chúa tàu Kim Quy. Chúa tàu bèn t́m cách đền ơn em rể là Kỉnh Chi đă phải chịu nhiều điêu đứng và thiệt tḥi v́ một ḿnh đương đầu với bao bất trắc, tai ương, đă lo cho cha mẹ và em gái chàng, đồng thời tố cáo tội ác của Tấn Thân và đám quan lại tham ô. Người yêu của Thủ Nghĩa là cô Tư Chuyên từ ngày hữu t́nh đă hứa hẹn chờ nhau, nên từ khi Thủ Nghĩa bị sa vào chốn lao tù th́ ở vậy, «cô không khứng lấy chồng» nên Thủ Nghĩa «trong ḷng hoài vọng hết sức, quyết t́m cho được mà trả nghĩa tương tri». «Chúa tàu Kim Qui đă từng lao đao lận đận, mà nay lại được vàng bạc dẫy đầy, đă thấy kẻ giàu mà bất nhơn, người nghèo mộ nghĩa, đă biết kẻ sang tham lam, người hèn thẳng ngay, nên trong ḷng chán ngán cuộc đời, chẳng c̣n kể ai là hơn ai, chỉ biết người phải nên thương, kẻ quấy nên ghét mà thôi».
Nếu trong nguyên-tác, tư tưởng phục thù là một phục thù thẳng tay không khoan nhượng, như thể theo ư Trời và cả không có ḷng trắc ẩn hay bác ái, nhân-vật Dantès nuôi mối hận thù thật mănh liệt và toan tính kín đáo th́ nhân-vật Thủ Nghĩa của Hồ Biểu-Chánh khi ở trong tù, âu lo lớn là t́nh cảm hiếu đễ, là nỗi lo lắng cho cha mẹ và em, dù cũng có những lúc nghĩ đến mối thù. Thủ Nghĩa là người bộc trực lại nhiều t́nh cảm dễ lộ ra ngoài và v́ nhân hậu nên không thể lạnh lùng tính toán chuyện phục hận lâu dài. Ân đền oán trả ở Hồ Biểu-Chánh mang ư nghĩa đ̣i hỏi công lư phân minh. Ảnh-hưởng truyện Pháp ở đây rất mờ nhạt, từ một câu chuyện đầy t́nh tiết và biến cố hồi hộp dồn dập đă trở thành một câu chuyện về t́nh người trong một bối cảnh hoang sơ của miền lục-tỉnh, nơi mà đạo lư Á-đông đă là nền tảng cho xă-hội, chi phối và điều khiển mọi hành vi và tư tưởng con người. Thủ Nghĩa là người «bất phụ kỳ danh», đă vậy mà trả ơn trả oán đều phân minh, đúng là «Thiện ác đáo đầu chung hữu báo / Chi tranh lai tảo dữ lai tŕ» như ghi ở cuối truyện. Tác-giả lư rằng: «Xưa nay nhà ngôn luận thường hay căi với nhau, người th́ nói tiền bạc là vật quí báu trong đời, bởi v́ nó có thể giúp người phải làm việc phải, kẻ lại nói tiền bạc là vật rất lợi hại của xă hội, bởi v́ nó hay giục người quấy làm việc quấy. Tuy hai phe tỏ hai lư tưởng khác nhau, song xét cho đáo để th́ lư tưởng nào cũng là phải hết thảy». Của cải trở thành phương tiện trong khi t́nh nghĩa và đời sống yên lành nơi thôn dă được coi trọng hơn. Một kết cục bất ngờ!

- Ngọn Cỏ Gió Đùa: Hồ Biểu-Chánh cũng chỉ mượn cốt chuyện Les Misérables của Victor Hugo, ông để câu chuyện xảy ra ở Nam-kỳ lục-tỉnh vào thời Minh Mạng và thời điểm nổi dậy của Lê Văn Khôi. Tư tưởng dân quyền, đ̣i hỏi công bằng xă hội và tôn trọng nhân phẩm của Hugo dàn trăi trong nguyên tác Les Misérables, trong khi Hồ Biểu-Chánh xiển dương tư tưởng tam-giáo thịnh hành ở miền Nam lục-tỉnh cùng nguyện vọng công lư chính trực. Thế kỷ XIX là thời cách mạng dân chủ dân quyền, ở Pháp và Âu-châu xảy ra rất nhiều xáo trộn, tranh chấp về quyền lực chính trị, rơ rệt giữa phái cộng ḥa và phe bảo hoàng. Les Misérables đề cao cách mạng dân chủ nhân quyền, chống chế độ quân chủ và phe bảo hoàng. Hugo đứng về phía dân chúng Paris nổi dậy năm 1832. Chính Victor Hugo đă phải sống lưu vong và hoàn thành Les Misérables nơi đất người.

Trong Ngọn Cỏ Gió Đùa, nhà Nguyễn, một triều đại mới, mở ra sau nhiều năm chiến tranh tranh bá đồ vương, tầng lớp quan lại đầy những mâu thuẫn về lư tưởng trung quân bên Vua bên Chúa. Vua th́ muốn quần thần tiếp tục trung quân theo nghĩa h́nh thức - trung với vua, v́ vua là vua, là thiên tử. Hồ Biểu-Chánh đồng t́nh với cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi, tŕnh bày cuộc nổi dậy này như tiêu biểu cho ư tưởng tôn trọng quân quyền chỉ khi hợp thiên lư, đưa đến tôn tri trật tự và khi vua biết trọng nghĩa của bầy tôi, cả không ngần ngại nổi dậy chống lại vua khi làm mất nghĩa của bầy tôi. Người miền Nam lục-tỉnh nói chung bênh nhà Nguyễn Gia Long nhưng luôn có những chỉ trích khi cần. Ngọn Cỏ Gió Đùa đề cao mẫu người tráng sĩ hào hùng trọng nghĩa khinh tài, sẵn sàng bảo vệ khí tiết, qua h́nh ảnh của Vương Thể Hùng, khi thấy người hoạn nạn liền ra tay can thiệp, giải cứu mà không nhận ơn đền; rồi thấy Lê Văn Khôi nổi dậy v́ đại nghĩa th́ tham gia dù phải chịu bất nghĩa khi bỏ gia đ́nh cha mẹ vợ con mà ra đi chiến đấu. Anh hùng hảo hán truyền thống Á-đông, kiểu Lục Vân Tiên!

Trong Les Misérables, tư tưởng bác ái của đạo Thiên-Chúa được thể hiện một cách gần như trọn vẹn qua h́nh ảnh, tác phong và hành xử của giám mục Myriel; Hồ Biểu-Chánh th́ cho thấy người Việt-Nam giàu ḷng tín ngưỡng. Tư tưởng từ bi hỉ xả và thuyết về tham sân si của Phật giáo được tŕnh bày qua hành-xử của ḥa thượng Chánh Tâm đối với Lê Văn Đó. Tác-giả c̣n chống tư tưởng do trời, là một cách tiêu cực v́ cứ nghĩ nếu có trời th́ không thể có bất công, áp bức: «C̣n cháu kêu trời làm chi, nếu trời đất ăn ở công b́nh th́ đâu có chuyện như vậy». Qua nhân-vật Lê Văn Đó thuộc lớp người nghèo cùng khổ và đă là nạn nhân của việc phân chia giàu nghèo. Về xă-hội, Victor Hugo chống bất công xă hội, chống t́nh cảnh trẻ nhỏ bị thất học, bị bỏ rơi, chống sự sa đọa của người phụ nữ và chống tính cách phi nhân của chủ nghĩa duy pháp lư đến có thể nói là vô công lư. Hồ Biểu-Chánh th́ đề cao tiết hạnh của người đàn bà Việt-Nam (Lư Ánh Nguyệt,...), và đề cao đạo làm con đối với cha mẹ (Thế Phụng, con Thế Hùng, nguyện suốt đời nối chí cha và sống như cha. Lê Văn Đó t́nh nghĩa sâu nặng, chuộc và dạy dỗ Thu Vân như đă hứa với Ánh Nguyệt). Tác-giả mô tả những cảnh cùng cực của những con người nghèo khổ hay bị áp bức về mặt xă hội, nhất là ở vùng nông thôn trước thời kỳ Pháp thuộc đáng ra là bối cảnh của cuộc sống êm đềm, lặng lẽ. Ngọn Cỏ Gió Đùa c̣n có ư chống thể chế pháp lư độc đoán, cứng nhắc, phi nhân của nhà Nguyễn và đám quan gian tham ô lại.

Lê Văn Đó là một nông dân nghèo làm ruộng, sau trở thành giàu có nhờ chịu khó khai hoang làm ruộng, đổi tên là Trần Chánh Tâm. Thời Lê văn Đó nghèo nàn dốt nát, v́ ăn cắp một tră cháo heo cho chị dâu và cháu đỡ đói nên bị phạt tù 5 năm, rồi v́ trốn tù nên bị tăng án lên 20 năm. Trong lúc ở tù Lê văn Đó chịu dưới quyền cai quản của Phạm Kỳ là một tên lính giữ nhà tù, luôn luôn chấp hành luật một cách nghiêm cẩn. Sau khi ra tù Lê Văn Đó gặp một nhà sư và được nhà sư cảm hóa bèn cải tà qui chánh. Nhờ tánh siêng năng và may mắn, Đó trở nên điền chủ giàu có, nhưng luôn lo giúp đỡ những người nghèo. Lư Ánh Nguyệt là con của một nho sĩ, v́ cha mất th́nh ĺnh mà mắc nợ nên phải ở đợ với chủ nợ là vợ chồng Đỗ Cẩm mà trừ nợ. Đỗ Cẩm là một tên tham lam giảo quyệt, không từ một tội ác nào nếu anh ta moi ra tiền. Cặp Lê văn Đó / Phạm Kỳ và cặp Đỗ Cẩm / Lư Ánh Nguyệt gặp nhau ở nhiều khúc quanh của cuộc đời. Truyện đề cao lợi ích chung, của tập thể, quên cá nhân. Hồ Biểu Chánh phác họa được nhiều khuôn mặt đầy t́nh nhân ái của tầng lớp nông dân nghèo. Có định mệnh nhưng cũng có cố gắng của con người. Lê Văn Đó định mệnh oan trái, cùng đinh mạt vận, bị đời khinh rẻ một cách bất công, phải sống âm thầm, chịu đựng, không dám chống lại «định mệnh» cay nghiệt đó; v́ muốn sống b́nh thường, nhân ái nên vẫn phải liên tục cố gắng vươn lên, làm sáng cái chính nghĩa, dù bị vùi dập đến cùng! Như Lê văn Đó, con người nhân nghĩa không cần phải giàu, và yêu công lư nên khi đă là Thiên hộ, đă phải ra mặt chịu tù để người khác (mà gian quan tưởng là Lê Văn Đó) khỏi bị tù oan.

Trong khi với Valjean là cuộc chiến đấu giữa Thiện với Ác và một cuộc chiến đấu với chính ḿnh, cuộc chiến khó khăn cam go nhất v́ không phải chỉ để thắng cái xấu, cái tiêu cực nơi ḿnh, mà c̣n để vượt qua chính ḿnh, dù phải hy sinh và từ bỏ những ǵ tốt đẹp. Con người đạt tới chỗ quên ḿnh hoàn toàn, quên cả những ǵ ḿnh tha thiết yêu quí nhất như t́nh cảm, t́nh yêu v́ người khác. Với Javert, thêm cuộc chiến để công lư xă-hội và đạo đức được tôn trọng. Trong khi đó, với các nhân-vật của Hồ Biểu-Chánh, cuộc chiến đấu được diễn ra thầm lặng, có tính cách nội tâm, tư riêng: cuộc đời và nguồn gốc cũng như bản chất con người của họ không hiển nhiên trước mắt người khác (22).

- Cay Đắng Mùi Đời (1923): phóng tác theo Sans Famille của Hector Malot. Hồ Biểu-Chánh chỉ lấy cốt chuyện của nguyên tác và đặt câu chuyện vào khung cảnh hoàn toàn Việt Nam. Chuyện về t́nh người, về cuộc đời con người với đủ vui buồn, cốt đề cao ḷng nhân nghĩa và t́nh nghĩa vợ chồng chung thủy. Ba Thời có chồng là Hữu đi làm ăn xa. Ở nhà t́nh cờ Thời thấy một đứa bé độ 5 tháng bị bỏ rơi, liền đem về nuôi, đặt tên là Được. Thằng Được lên 9 th́ Hữu trở về, anh ta bán cho thầy Trần Cao Đàng là người trước kia dạy học, sau làm thông ngôn, gặp quan trên khắc khe, tức khí xin thôi việc, lại bị vợ bạc đăi bèn bỏ đi lang thang khắp lục tỉnh. Thầy xin con Liên và thằng Được, dạy chúng đàn ca tŕnh diễn cho thiên hạ nghe mà kiếm tiền. Những lúc rảnh, thầy c̣n dạy cho chúng học chữ quốc ngữ và chỉ bảo điều hay lẽ phải. Một hôm ba thầy tṛ đến Trà Vinh, thầy Đàng thấy một chú bếp xét giấy thuế thân đánh một người dân quê, thầy bất b́nh nên can thiệp. V́ vậy thầy bị đưa ra ṭa lănh án 15 ngày tù. Trong thời gian thầy ở tù, con Liên và thằng Được gặp bà hội đồng Nhàn đem con là Thanh Phong lên Sài-G̣n chửa bịnh. Bà hội đồng thấy con thích hai đứa trẻ nầy nên đem chúng đi theo dưới ghe và biên thư nhờ người dặn thầy Đàng măn hạn tù đến Mỹ Tho t́m bà. Gặp thầy Đàng, bà ngỏ ư xin con Liên và thằng Được để con bà có bầu bạn và giúp chúng lập thân sau nầy, thầy Đàng thấy con Liên cần đươc bà Hội đồng dạy nữ công nữ hạnh nên bằng ḷng cho nó ở lại, rồi dắt thằng Được ra đi. Bà hội đồng t́m gặp lại được con là Nhă (Được) mà khi được 5 tháng đă có người muốn đoạt gia tài sự sản nên mới lập mưu đem vứt bỏ: «nay tôi lại t́m được thằng Nhă tôi rồi th́ tôi cũng hết giận quân gian đó nữa. Ở đời tôi cứ giữ ḷng lành, ai có quấy th́ để cho trời định tội họ».

Nhiều cảnh tượng hợp văn-hóa, tâm lư Việt-Nam (thủ tiết) kể cả những hủ tục thê thiếp, gia tài, v.v. Truyện không chỉ mô tả những cảnh đời tục lụy, trớ trêu. Hồ Biểu Chánh viết về những cảnh cay đắng của đứa trẻ, thân phận con hoang, để nói đến những khốn cùng của người lớn. Truyện đề cao t́nh nghĩa, đạo lư qua những mảng đời trôi nổi: không ham giàu, nếu cần th́ thà nghèo khổ mà giữ được được khí tiết, nhân cách, phẩm giá con người, và nếu nghèo mà giữ được khí tiết th́ không những không phải hổ thẹn, mà c̣n nên lấy làm hănh diện. Giàu có không hẳn là điều xấu, nhưng dễ đưa đến làm điều xấu, sinh ra điều xấu. Cách đặt vấn đề của tác giả, nếu làm cho người đọc hiểu rằng đứa trẻ phải trải qua những hoàn cảnh cay đắng th́ mới biết thương người, không hẳn đă đúng v́ chỉ là ngoại lệ, c̣n vấn đề xă hội, đạo lư chính là giáo dục cho đứa trẻ biết ḷng thương người. «Thằng Nhă ngày nay ăn mặc sung sướng, lên xe xuống ngựa, chớ không phải là thằng Được xách đờn đi ca mà kiếm ăn như khi trước nữa, song nó không đổi tánh, chẳng hề quên mấy người yêu nó trong lúc nó bần hàn». Tác-giả thêm: «Chẳng những là thằng Nhă hậu đăi những người yêu nó trong lúc nó nghèo hèn mà thôi, mà hễ nó thấy con nhà nghèo th́ nó động ḷng thương nên hay xin mẹ cho bạc tiền hoặc cho quần áo. Người ở trong xóm ai thấy tánh t́nh nó như vậy cũng đều ngợi khen, duy một ḿnh người viết truyện nầy đă không khen mà lại buồn, là v́ thầm nghĩ thằng Nhă nầy nhờ có làm thằng Được trót mười lăm năm trời nên ngày nay mới biết thương con nhà nghèo như vậy, c̣n biết bao nhiêu thằng Nhă khác không có làm thằng Được nên chưa nếm đủ nùi cay đắng trong đời, th́ ai nghèo mặc ai, ḿnh giàu ḿnh hưởng... Ai dám chắc.».

- Người Thất Chí phóng tác từ Prestouplénié i nakazanié (1866) của văn hào Nga Fédor Mikhaĩlovitch Dostoievski. Đề tài ở nguyên tác là cứu rỗi và khổ nạn, với một nghệ thuật phân tích tâm lư sâu sắc, tinh tế và với cái nh́n tín ngưỡng và hiện sinh, Dostoievski đă dựng lên một bức tranh ảm đạm về số phận bế tắc của lớp người bần cùng của xă hội Nga, nhất là tầng lớp trẻ. Tác-giả phê phán giai cấp tư sản cũng như không chấp nhận chủ nghĩa xă hội. Anh sinh viên Raskolnikov v́ nghèo và hận đời bất công nên đă giết bà già cầm đồ cướp của. H́nh phạt cho tội ác giết người đó sẽ là tâm trí anh sẽ phải luôn căng thẳng, luôn triền miên trong nỗi ân hận dày ṿ, vừa v́ sự lẩn tránh tội lỗi, vừa v́ những dằn vặt ám ảnh của bản thân khiến toàn thân anh nhiều lúc ră rời, đầu óc muốn nổ tung, và đă tâm sự với Sonya, một cô gái làm nghề điếm, rằng anh giết người bởi muốn trở thành một siêu nhân như Napoléon. Raskolnikov biện minh tin ḿnh có thể vượt lên trên luân lư b́nh thường khi giết bà già cầm đồ để làm việc thiện. Anh trở thành con bệnh ám ảnh, hoang tưởng, nh́n ai cũng nghĩ họ biết tội giết người cướp của của anh. Trong một lần độc thoại với chính ḿnh, anh đă liên tục tự hỏi «ta là con sâu con bọ run rẩy hay ta có quyền lực?», và khi hiểu ra phần nào anh đă thốt lên «ta đă giết không phải một con người, ta đă giết một nguyên lư». Với anh, lúc này h́nh phạt ghê gớm nhất không phải là tù đày mà là nỗi nhức nhối dai dẳng v́ đă giết chết nhân phẩm của chính ḿnh và cắt đứt quan hệ với những người thân thiết. Tác-giả tả mối t́nh của anh với Sonia như một t́nh yêu bị truất phế, cuối cùng anh nghe lời Sonia, đi đầu thú và bị án đày đi Sibéria lao động cưỡng bách. Bảy năm sau ở tù ra, t́nh yêu Sonia đă đưa anh đến sự cứu rỗi và khổ nạn cũng đến hạn cùng.

Phóng tác của Hồ Biểu-Chánh khá thu gọn, diễn tiến nhanh và bất ngờ hơn, phần phân tích tâm lư đơn sơ như nhân-vật Phụng trong truyện - trong khi trong nguyên tác, Dostoievski lê thê dằn vặt. Hồ Biểu-Chánh luận về sự khờ-khạo của người mê nhân-đức v́ có thể Trời Phật không công b́nh hoặc không có đó. Phụng có thái-độ của người đa-cảm nên dễ nhạy cảm trước những bất công của xă-hội và xảo trá của con người: «Tâm-hồn của mỏa đă đổi rồi. Mỏa quyết đánh đổ nền phong hóa hủ bại của tổ tiên ḿnh để lại, rồi gây một nền phong-hóa mới có đủ tánh-chất hùng-dũng cương-quyết tấn-thủ, đặng giúp cho đồng-bào mau tấn-hóa cho kịp dân-tộc khác. Bây giờ mỏa cách mạng tới ngàn phần trăm, chớ không phải trăm phần trăm mà thôi đâu. đời kỳ cục quá, mà c̣n mê-mẩn phong-hóa, c̣n sùng bái trời phật làm chi nữa». Bà Phán cười và nói: «Mỗi người đều có mạng số riêng. Cực hay sướng đều tại mạng của ḿnh, chớ nào có phải tại ông trời mà thầy trách ông. Ông trời công-b́nh lắm». Trên đời này, «kẻ hung bạo, trộm cướp hoặc chém giết người ta, th́ ṭa chiếu luật mà bỏ tù hoặc đày họ. Họ khuấy rối xă-hội, th́ sẵn có luật buộc họ phải đền tội. Ấy vậy hạng người đó ít hiểm cho bằng hạng người làm mặt quân-tử rồi cắt họng lật lưng người ta, mà không có luật, hoặc có luật mà không có đủ bằng cớ cho ṭa trừng-trị họ. Tôi cho hai hạng người đó tội ác như nhau, th́ tôi có nhơn nhiều lắm rồi; nếu lấy tâm-lư mà xét th́ hạng người sau phải chịu h́nh phạt nặng hơn hạng người trước kia mới đáng». Cuối cùng Phụng cướp tủ sắt của bà Lợi cầm đồ rồi nhờ Trinh, người bạn nối khố, sau khi anh trốn đi th́ một nửa làm việc thiện c̣n một nửa đem cho gia đ́nh cô gái nghèo tên Tâm đă «tự quyết hy-sinh thân-thể danh-giá hết thảy đặng cứu vớt gia đ́nh,... v́ nghèo, cha đau nên phải làm đĩ». Và anh có cách tự phạt ḿnh: «tại tôi có cái tánh đa-sầu đa-cảm thái-quá, thấy nhà nghèo, mẹ với em bị người ta khinh-rẻ, th́ đau ḷng tức trí chịu không được, thấy cảnh thảm-khổ của người khác lại động ḷng rồi thù-oán xă-hội, nên tôi mới phạm tội đại-ác như vậy đó. ... Tôi không chết, mà cũng không tu. Tôi sẽ sống, song sống với cảnh đời không được hưởng vật ǵ của xă-hội hết thảy, sống mà không được phép gần người ḿnh yêu, sống mà phải chịu buồn thảm cực khổ, nghĩa là sống đặng đền tội cho xă-hội, chớ không phải sống đặng chung vui với xă-hội». Phụng v́ uất t́nh đời nên làm cho bạn tưởng là đă trốn đi tu, mất tích 12 năm, hóa ra anh t́m đến vùng Thất-sơn, Châu Đốc, sống một ḿnh trồng khoai trồng đậu để đổi gạo mà ăn: «tôi đă phạm tội với xă hội, tôi không được phép ở chung với xă hội nữa!».

Tác-giả để cho nhân-vật Trinh quan niệm «bố thí th́ không phải cất chùa cất miễu hay cống hiến cho mấy hội gọi là hội phước thiện, mà phải đi chơi trong mấy xóm nhà nghèo ở, thấy ai cùng khổ, hoặc bịnh hoạn th́ lấy bạc mà cứu giúp, ai khổ nhiếu th́ giúp nhiều, ai khổ ít th́ giúp ít cho đến chừng nào hết số bạc ấy th́ thôi». Với đồng tiền đă cướp từ bà Lợi cầm đồ. Phụng, nhân-vật chính, th́ lại nghĩ dù tránh khỏi luật người v́ xảy ra đă quá lâu nhưng vẫn nghĩ luật Trời không làm sao tránh được! Trinh, bạn anh, th́ cho rằng «Lương tâm! - Trời Phật! Nếu bà Lợi chưa chết, th́ bà làm hại thêm cho con nhà nghèo, chớ có ích ǵ. Bà chết đó là may mắn cho nhiều người lắm. Huống chi toa lấy bạc của bà chẳng phải toa lấy mà ăn xài, lấy đặng tấm gội cho những kẻ nhơ nhuốc, lấy đặng làm mạnh cho những kẻ đau ốm, lấy đặng giúp sống cho những kẻ nghèo đói, thế th́ tội trộm cướp sát nhơn của toa có chỗ dung chế được. Đă vậy, trọn 12 năm nay, toa đă phạt thân toa cực khổ mà chuộc tội rồi. Các cớ ấy há không đủ làm cho lương tâm an tịnh, đặng toa gần gũi má cho má vui, đặng toa kết tóc với cô Tâm cho cô phỉ t́nh ước nguyện hay sao? C̣n toa sợ luật Trời, cái đó toa bậy lắm. Đời nầy mà toa c̣n tin tưởng Trời Phật th́ trái mùa quá. Nếu Trời Phật có luật và thi hành luật ấy hẳn ḥi, th́ làm sao những người biết nhơn nghĩa lại chịu nghèo khổ, c̣n những kẻ tham lam lại được giàu sang? Toa phải về, đừng cải nữa... « Thêm lư luận của Tâm 12 năm qua vẫn chờ Phụng để gá nghĩa đền ơn: «anh là người có ḷng thương xót con nhà nghèo, anh cứu vớt em trong lúc em v́ nhà nghèo, cha bịnh mà phải sa ngă dưới bùn dưới vũng... Anh nói anh có tội... Hứ! Tội! Người như anh mà có tội ǵ. Anh phải có phước, chớ không phép có tội. Em nói anh có phước, anh phải tin em. Anh co phước th́ anh phải hưởng phước, nghĩa là anh phải về đặng cho em thờ phượng anh, đặng cho em nựng nịu anh, đặng cho em phỉ t́nh hoài vọng mười mấy năm nay». Các nhân-vật đều có cùng một nhân sinh quan. Không khí tiểu-thuyết và t́nh cảnh thích hợp tâm tính người những vùng đất mới, ở miền Nam lục-tỉnh cũng như châu Mỹ, châu Úc, khá xa tâm lư người Nga (Âu-tây) của nguyên tác.

- Chút Phận Linh Đinh (viết 1928) phỏng theo truyện En Famille 1893 của Hector Malot cuộc đời của một đứa bé mồ côi trong khung cảnh xă-hội kỷ nghệ vào thế kỷ XIX, cơ xưởng Saint Frères ở La Nièvre, vùng Somme nước Pháp. Chút Phận Linh Đinh th́ phân tích tâm lư người Việt-Nam trong toàn cảnh phong tục văn-hóa Á-đông; tác-giả đề cao tiết hạnh của người đàn bà Việt, và đề cao đạo làm con đối với cha mẹ. Khi Thu Vân nghe tin thuyền chồng đi du học Pháp bị đắm đă toan tính tự vẫn để giữ trọn nghĩa với chồng, nàng buồn rầu đem con vào Nam, tính giao nó cho cha chồng nuôi trước khi ra tay. Nhưng vào tới Sài-G̣n, Thu Vân t́m con bị thất lạc và t́nh cờ gặp lại Hai Th́nh. Hai Th́nh cho biết Thu Ba đă bị đem bán cho người khác. Thu Vân buồn nản bị bịnh nên tạm ở nhà Hai Th́nh để tiếp tục t́m con, nhưng bị vợ chồng Hai Th́nh gạt lấy hết của cải. Cuộc sống linh đinh lưu lạc khổ sở gian truân của hai mẹ con bắt đầu từ đó. Thu Vân dẫn Thu Cúc về quê chồng để giao cho ông Hội đồng nuôi dưỡng. Nhưng hai mẹ con sợ ông c̣n giận nên tạm xin vào làm ở ḷ gạch của ông để chờ cơ hội tốt thổ lộ. Tại đây Thu Cúc khám phá ra nhiều bí mật. Và gia đ́nh cuối cùng đoàn tụ. Hồ Biểu-Chánh cho thấy t́nh nghĩa vợ chồng phải chịu nhiều thử thách trong một xă hội văn-hóa xưa «cha đặt đâu con (trai) ngồi đấy, áo mặc không qua khỏi đầu»; nhưng cuối cùng tác giả đă để cho nhân đạo và lẽ phải thắng, cải hóa hết trong đoàn viên và niềm vui. Một tâm lư dĩ ḥa vi quí và t́nh người là trên hết, trên cả đạo lư Tống Nho khắc nghiệt!

- Cha Con Nghĩa Nặng viết năm 1929, phóng tác theo tiểu-thuyết Le Calvaire 1886 của Octave Mirbeau. Le Calvaire gần như là tự truyện của tác-giả Mirbeau, kể lại mối t́nh với một cô gái làng chơi: trở thành địa ngục của đam mê và là nguồn của mọi đau khổ và luân lư tàn tạ; t́nh yêu cuối cùng chỉ là gian dối. Tác-giả chống lại gia đ́nh, trường học và cả quân đội, biện hộ cho rằng quân đội tàn sát nhiều sinh linh hơn những ǵ nhân-vật chính đă phạm. Hồ Biểu-Chánh kể chuyện Trần văn Sửu vốn là nông dân thật thà, chăm chỉ, thương vợ, thương con, trong khi người vợ lại lăng loàn. Một hôm Sửu bắt quả tang người vợ ngọai t́nh với Hương hào Hội, thị đă ngọai t́nh mà lại c̣n ăn nói láo xược. Quá tức giận, Sửu xô té vợ nhưng không may thị chết. Sửu đành phải bỏ trốn, hai đứa con được ông ngoại là Hương-thị Tào nuôi, nhưng hoàn cảnh lại quá nghèo nên cả hai phải đi ở đợ. Khi lớn lên, hai anh em thằng Tư con Quyên đều có cuộc sống ổn định và đang chuẩn bị lấy vợ, lấy chồng th́ Sửu bỗng nhiên trở về, lúc đó Hương hào Hội nghèo mạt đă phải bỏ trốn khỏi làng, Sửu thương con không muốn lư lịch ḿnh hại đến tương lai hôn nhân của hai con, đă phải giả làm người Thổ lén về thăm nh́n, bị bố vợ lúc đầu xua đuổi. «Thương yêu cha là người thiệt thà mà có tánh khoan dung đến nỗi việc phải oán mà không nỡ cố oán, bền dạ thương con đến nỗi lúc hiểm nguy mà cũng không quên chúng nó». Nhờ Tư ŕnh nghe được chuyện nên đă níu giữ cha lại để rồi cha con đoàn tụ, hai con nên vợ nên chồng. Lại nhờ con rễ Ba Giai «làm việc thầy kiện mấy năm, nên tôi biết luật chút đỉnh. Theo luật h́nh, ai phạm tội tiểu h́nh th́ trong năm năm, c̣n ai phạm tội đại h́nh th́ trong mười năm, nếu bắt không được th́ thôi, khỏi bị xử nữa. Bố vợ Sửu cuối cùng cũng tha thứ v́ con gái ông «nó ở theo thói trâu chó, mầy giết nó th́ phải lắm, có tội ǵ đâu». Tiểu-thuyết vẽ lên h́nh ảnh cuộc sống dân quê vất vả nhưng thật thà. Văn linh động như đoạn đối thoại Sửu cục mịch hỏi vợ về tin đồn bà ta trắc nết ngoại t́nh nhưng Sửu lại bị vợ chửi mắng và cuối cùng hai người ăn nằm t́nh tứ như không có ǵ xảy ra - đoạn mà các nhà văn-học sử như Vũ Ngọc Phan đă cho là tuyệt tác, giáo sư Bùi Xuân Bào th́ cho đoạn trên không những thành công mà c̣n táo bạo trong văn-chương thời bấy giờ (23). Từ một nguyên-tác tiếng Pháp thường thường bậc trung, Hồ Biểu-Chánh đă viết thành một tiểu-thuyết phong tục và t́nh cảm đặc sắc!

- Kẻ Làm Người Chịu và V́ Nghĩa V́ T́nh phóng-tác từ hai tập tiểu-thuyết đại chúng Les Deux Gosses và Fanfan et Claudinet của Pierre Decourcelle, khai thác t́nh cảnh các nạn nhân thường là nhân-vật anh hùng bị lôi cuốn vào những t́nh huống bất công và phải chịu những án tù vừa dài vừa tàn nhẫn v́ những tội ác họ không phạm, nhưng cuối cùng th́ họ được phục hồi danh dự. Kẻ Làm Người Chịu kể giai đoạn đoạn trường và V́ Nghĩa V́ T́nh là chuyện oan trái được giải tỏa và kẻ ác phải trả nợ, người hiền hay bị oan th́ được đền bù, đoàn viên. Chánh Tâm và Cẩm Vân sống với nhau rất hạnh phúc nhưng Chánh Tâm v́ ghen lầm nên hại vợ khiến phải bịnh nặng và được người quen để ở trong Chùa Hang. Chánh Tâm đậu xong tú tài ở Pháp về nhà, t́nh cờ bắt được lá thư của Trọng Quí lần ṃ t́m ra đầu mối sự thật mới biết là vợ bị oan, nay thân thế điên cuồng, con th́ biệt tích. Kẻ làm ác là Phùng Xuân trong khi Trọng Quí, Cẩm Vân phải chịu tiếng oan. Tập V́ Nghĩa V́ T́nh đưa người đọc sống cảnh ‘cha con tương phùng, vợ chồng hội hiệp’. Chánh Tâm được đoàn tụ với vợ con, Cẩm Vân th́ muốn trả ơn cho cô Năm Đào «nết na đằm thắm, mà nhan sắc lại đẹp đẽ nữa» đă «v́ đại nghĩa mà phải liều danh dự» cứu gíup chồng ḿnh, nên «muốn kết nghĩa chị em và ở chung một nhà với cô Năm Đào, rồi lại cậy Trọng Quí làm mai đặng cho chồng nàng cưới cô làm đệ nhị pḥng» nhưng cô Năm Đào trọng danh dự không muốn được đền bù. Tiểu-thuyết nguyên-tác giúp tác-giả thành triệu phú trong khi phóng tác của Hồ Biểu-Chánh hợp thị hiếu độc giả b́nh dân thời bấy giờ ở miền Nam!

- Ở Theo Thời: Trong nguyên tác vở kịch Topaze, Marcel Pagnol châm biếm thói t́m cách ngoi lên của những ông thầy Topaze và Tamise. Họ trở thành nạn nhân của chính lương tâm nghề nghiệp sư phạm mà từ ban đầu họ đă hết ḿnh. Topaze là nạn nhân đầu tiên, khi bị đuổi việc phải làm nghề dạy kèm để từ đó khám phá ra mặt trái của thế giới trưởng giả và chính khách. Khi ông trở nên giàu có đầy quyền lực, ông nhận ra cái luân lư dạy cho con trẻ ngày trước đă lỗi thời. Tamise bạn ông, cuối cùng cũng đi theo con đường của Topaze. Ở Theo Thời kể chuyện một thầy giáo trẻ, tên Hà Tấn Phát, vừa mới ra trường, được đưa xuống một làng quê dạy học. Thầy giáo Phát sống rất đạo đức và làm việc với lương tâm của một giáo chức: chăm chỉ, siêng năng, không bài bạc, không điếm đàng. Lối sống nầy của thầy đă khiến cho nhiều đồng nghiệp ngày càng khó chịu và xa lánh dần. V́ muốn giúp một người bạn nên thầy giáo Phát nhận tạm làm chủ một gia tài với kết quả là cả hai đều bị ra ṭa và thầy Phát mất luôn chỗ làm. Rồi thêm vài tṛng tréo khác của người đời, tốt ḷng mà bị oan trái, thầy Phát quyết tâm «ở theo thời». Đây là một sự giằng co giữa đạo đức, lễ giáo và nếp sống đua chen, lường gạt trong xă hội Việt-Nam thời Pháp thuộc, đă được Hồ Biểu Chánh diễn tă rất sống động và hấp dẫn. Trong tập tiểu-thuyết này, Hồ Biểu-Chánh đă lư luận dài ḍng và ít động tác hơn những tác-phẩm khác.

«Lời thánh hiền! Lời thánh hiền hay là hay hồi đời thánh hiền đó ḱa, chớ theo bây giờ th́ em coi giở quá, mà ḿnh làm theo lại hại cho ḿnh nữa chớ. Thầy nghĩ đó coi, như thánh hiền xưa nói: «Hoạnh tài bất phú». Trời ơi, sao lại bất phú? Không nhọc sức mà được tiền, th́ là sướng lắm, mà hễ được tiền th́ làm giàu ngay, tại sao mà nói bất phú. C̣n câu: «Tiền tài như phấn thổ» th́ sai nhiều nữa. Tiền tài là tiền tài, chớ tiền tài như phấn thổ sao được. Em nhớ câu: «Nhơn nghĩa thắng thiên kim» em bắt tức cười. Đời nầy nhơn nghĩa thắng thiên kim không nổi đâu. Ḿnh nghèo ḿnh nói nhơn nghĩa ai thèm nghe chớ họ có thiên kim họ nói bậy thiên hạ cũng dạ rân. Lại có câu «Nghèo cho sạch, rách cho thơm». Thầy xét cho kỹ mà nói, nghèo mà sạch giống ǵ, rách mà thơm sao được, phải giàu người ta mới khen sạch, phải lành người ta mới khen thơm chớ. (...) Ở đời nào phải làm theo đời nấy. Ḿnh giữ cái nhơn nghĩa mà đối với cái đời tiền bạc nầy, th́ ḿnh đă thua sút người ta, mà lại c̣n bị người ta chê cười nữa».

«Bây giờ tánh t́nh em đổi khác hơn xưa, là v́ em thấy đủ nhơn t́nh thế thái rồi chán ngán quá. Em làm phải, em bị người ta khi; em ở phải, em bị người ta gạt. Em làm quấy, em được người ta khen; em ở quấy, em được người ta trọng. Cái đời như vậy, th́ cần ǵ mà lo phải quấy. V́ vậy đó nên em phải lập tâm lăn lộn theo thiên hạ, đặng cho hiệp với nhơn t́nh, đặng khỏi thua sút người ta. Em tự quyết từ rày sắp lên đối với người đời, em chẳng đê? cho họ khi hay là gạt được em nữa đâu. Thiên hạ cư xử thế nào, em cũng cư xử theo họ như vậy. Tuy vậy mà dầu làm theo thiên hạ chớ cái gốc đạo đức em vẫn nắm vững bền, cái ḷng nghĩa nhơn em vẫn nuôi kỹ lưỡng; nắm đạo đức, nuôi nghĩa nhơn đặng em vui riêng cái thú của em, dầu ai biết hay là không biết cũng chẳng quan hệ ǵ, miễn lương tâm em thơ thới th́ đủ. Xin thầy đừng có lo những lời em luận hồi hôm đó mà đoán cho em đă trở nên một đứa gian xảo trá. Đối với thiên hạ th́ em cũng là một «thằng điếm trong một xă hội» nầy như họ vậy, nhưng mà thằng điếm có lương tâm, có nhơn nghĩa. (...) Hồi trước thầy truyền cho em cái nhơn đạo mà thôi, bây giờ em cải lương chế sửa cái nhơn đạo ấy cho thích hiệp với thời cuộc, th́ hay lắm». (...). Ông giáo Lư Kỳ Phùng thầy cũ của Phát đành phải theo lư lẽ «ở theo thời»: «Em luận th́ trái đạo lư, song nghe cũng có chỗ phải».

*

Qua các tiểu-thuyết phóng tác vừa xét qua, Hồ Biểu-Chánh cho thấy đă đón nhận văn hóa Tây-phương thể hiện qua phong cách viết tiểu thuyết, qua kỹ thuật bố cục xây dựng tiểu-thuyết đă thoát dài ḍng, rườm rà của truyện-chí Trung-Hoa, qua cách kể chuyện không theo hẳn đường thẳng trước sau và qua việc cổ vơ cho ‘kim thời tiểu-thuyết’ và đề cao vai tṛ nhà văn trong xă hội ở buổi giao thời. So với một số nguyên tác, các tiểu-thuyết phóng tác của ông cũng ngắn gọn hơn, đi thẳng vào trọng tâm câu chuyện và ư tưởng, chớ không dài ḍng thuyết minh như nguyên tác (của F. Dostoevski hay Victor Hugo chẳng hạn). Nhờ sử-dụng ngôn-ngữ đời thường, nhờ những cảnh tượng thực tế của đời sống ở thành thị cũng như thôn quê đă khiến tiểu-thuyết phóng tác của Hồ Biểu-Chánh thoát được tính sáo rỗng hoặc bị g̣ theo khuôn mẫu luân lư. Độc giả dù đă đọc nguyên-tác vẫn bị tiểu-thuyết của Hồ Biểu-Chánh gây bất ngờ và lôi cuốn; đại chúng th́ lại càng không biết đó là những phóng tác, mà những tác-phẩm nổi tiếng (được nhắc nhở hay lên phim) của Hồ Biểu-Chánh lại là những phóng tác.

Khởi đầu nghiệp văn bằng thể-loại văn-chương truyền thống, rồi phóng dịch, phóng tác một số tác-phẩm của Âu-tây, Hồ Biểu-Chánh đă mạnh bước sáng tạo những tiểu-thuyết có tính cách ‘Hồ Biểu-Chánh’ và Việt-Nam thích ứng với thời hiện-đại. Hồ Biểu-Chánh vừa sử-dụng kỹ thuật thể-loại tiểu-thuyết Âu-tây, vừa khởi đi nhưng rồi rời xa thể-loại truyện thơ truyền thống, như vậy là ông đă t́m cách thoát khỏi ảnh-hưởng truyện-chí của Tàu và truyện thơ Nôm. Cũng như về nội dung và tư tưởng chỉ đạo trong tác-phẩm, ông đă tạo nên một thể cách tiểu-thuyết Việt Nam! Có thể nói Hồ Biểu-Chánh đă thành công làm cây cầu nối từ truyền thống ra đến hiện đại! Dù làm công chức cho người Pháp nhưng trước sự bành trướng của chủ nghĩa thực dân, Hồ Biểu-Chánh đă sợ Việt-Nam bị thực dân đồng hóa, ngoại hóa, làm cho mất gốc, mất nền, do đó ông đă chủ trương tổng hợp văn-hóa (syncrétisme) nhưng vẫn c̣n ngại ngần không triệt để với văn-hóa Bắc-thuộc v́ từng và vẫn là cái Ta chung, tức chung gốc. Ông đă đại chúng hóa những khuôn thước của văn-chương bác học đó và đưa vào văn-học nhân sinh quan và thế giới quan của văn hóa dân gian cùng với kho tàng ngôn ngữ đời thường. Nếu động năo th́ sẽ thấy cần phải xác định lại ư niệm ‘Đông-phương’ gốc chung hay cái Ta chung này như đă bị/được Edward Said đem ra mổ xẻ trong Orientalism (1979). Theo ông, Đông-phương đă trở nên đồng nghĩa với bị động, thụ động, thấp kém, xa lạ, là kẻ khác bên cạnh phương Tây. Đông-phương trở thành tu từ, quan điểm và nghiên cứu bị Đông-phương hóa, bị thể chế hóa và chi phối bởi những viễn cảnh và thành kiến về ư-thức-hệ, một thứ ảo ảnh do các nhà Đông-phương học người Tây-phương chế ra. Tiến bộ cũng có thể (và đă) đến từ Á-đông và các nước cựu thuộc địa (Nhật, Hàn, Mỹ châu, v.v.), và những tiêu chuẩn đánh giá văn minh và văn-hóa cũng khó hiển nhiên một cách khoa học!

Như vậy, Hồ Biểu Chánh đă không hoàn toàn theo cách viết văn xuôi của Nguyễn Trọng Quản, v́ bên cạnh ảnh hưởng hiện đại của Nguyễn Trọng Quản, ông lại vẫn không hoàn toàn dứt bỏ được lối văn biền ngẫu và cách kết cấu chương hồi của thời đại ông. Ngoài ra, Hồ Biểu-Chánh dùng chất liệu tiếng nói của dân chúng hằng ngày sử-dụng ở nhiều vùng đất rộng lớn để xây dựng ngôn ngữ tiểu-thuyết với phương-tiện kỹ thuật tiểu-thuyết và cách hành văn trong sáng của Tây phương, từ đó sáng tạo nên ngôn-ngữ của nghệ-thuật làm khác ngôn-ngữ của cuộc-sống. Hơn nữa Hồ Biểu-Chánh đă khéo léo lồng ngôn-ngữ, lời nói, lối nói của các nhân-vật trong một khung cảnh tiểu-thuyết, phân bố cục chặt chẽ chứ không trống trơn, bỏ rơi theo lối kể chuyện. Ghi lại lời ‘quê mùa’, mộc mạc, v́ ông muốn trung thành vẽ lên những bức truyền thần về đời sống và tâm lư, phong hóa của một miền đất nước ở vào một thời điểm lịch-sử! Sự đóng góp quan trọng của Hồ Biểu-Chánh c̣n là yếu tố Việt-Nam ở lối truyện kể dân gian đă từng phát triển với các truyện cổ tích và khôi hài cũng như qua ca dao tục ngữ. Ảnh hưởng này thấy rơ trong Cha Con Nghĩa Nặng, Ngọn Cỏ Gió Đùa,... Có thể nói các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh là một phát triển tự nhiên từ những truyện Lục Vân Tiên, Hậu Lục Vân Tiên hoặc những truyện thơ phát triển mạnh ở trong Nam. Về h́nh thức đă vậy, mà về nội dung, các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh và một số nhà văn tiền phong vẫn cố giữ yếu tố truyền thống dân tộc trong đó luân lư, phong hóa giữ một nhiệm vụ quan trọng. Trong «Đời của tôi về văn nghệ», Hồ Biểu Chánh cho biết hồi ông mới bắt đầu viết tiểu thuyết th́ tŕnh độ học thức của quần chúng c̣n thấp kém, phần nhiều người ta thích đọc truyện t́nh và truyện phiêu lưu, c̣n loại tiểu thuyết phong tục th́ quần chúng chưa biết (24). V́ thế, ông đă viết Ai Làm Được là truyện vừa diễm t́nh vừa phong tục, và Chúa Tàu Kim Quy là truyện phiêu lưu pha diễm t́nh. Hồ Biểu Chánh sau đó hiện đại hơn với Khóc Thầm, Tiền Bạc Bạc Tiền,... Dù vậy vào cuối đời, khi nh́n lại chặng đường sáng tác của ḿnh, Hồ Biểu Chánh tự nhận thấy: «Sản xuất cả mấy chục pho tiểu thuyết, luôn luôn tôi vẫn theo đuổi theo cái mục đích duy nhất là: Thành nhân với Thủ nghĩa» và điều này đă trở thành niềm tự hào được ông nhắc tới trong di chúc của ḿnh: «viết tiểu thuyết ta cũng cố giữ vẹn đạo hiếu nghĩa» (25).

Về phần Hồ Biểu-Chánh, ông không chú trọng làm văn-chương thuần túy và ông theo thị-hiếu của người đọc của thời mà văn-học và báo chí đă được đại chúng hóa. Lấy Ai Làm Được làm thí dụ, ông gọi đó là «tiểu-thuyết tả chân», trong khung cảnh đất Cà-Mau, một thử nghiệm đầu tiên. Thật vậy, trong tiểu-thuyết Hồ Biểu-Chánh, văn-chương giản dị, tác-giả kể chuyện hơn là diễn tả toàn chuyện, làm văn hoặc khai thác t́nh tiết rối rắm. Không rối rắm lắm v́ ở ông, t́nh tiết, diễn tiến thường được thuận theo lư-giải hoặc lẽ Trời, lẽ đương nhiên, nhân quả, thiện thắng ác dù trễ tràng và t́nh gia-đ́nh, t́nh người luôn thắng thế. Thời gian diễn tiến thường theo chiều thuận - Hồ Biểu-Chánh chưa dám mạo hiểm ‘hiện-đại’ như Nguyễn Trọng Quản. Nói chung, kết có hậu và thường tác-giả không quên «thưởng phạt» các nhân-vật! Truyền thống «thiện ác đáo đầu chung hữu báo» khiến lúc nào cũng có hai phe phía thiện-ác được thể hiện qua ngôn-ngữ cũng như hành động của nhân-vật. Hai loại nhân-vật lẫn trong tập thể các nhân-vật thuộc nhiều giai-tầng xă-hội, tức trong đơn điệu (lưỡng đầu) vẫn có đa dạng, nhờ cách dùng chữ và ngôn-ngữ đă làm phong-phú t́nh tiết, diễn-tiến và nội-dung.

Từ Trương Vĩnh-Kư, Hồ Biểu-Chánh đă tiến thêm một bước, tự nhiên hơn, trơn tuột hơn. Trong các đối thoại đă có dàn dựng, có kịch tính, có bất ngờ; bàn tay tác-giả đă phong phú hóa ngôn-ngữ và tương-đối đă văn-chương hơn, bớt luộm thuộm, bớt Tàu quá! So với Nguyễn Trọng Thuật (Quả Dưa Đỏ, 1925) và Hoàng Ngọc Phách (Tố Tâm, 1925) hoa mỹ, cầu kỳ, trừu tượng và cả thi vị ra sao th́ Hồ Biểu-Chánh tự-nhiên và giản dị b́nh dân bấy nhiêu và đến gần tiếng Việt thống-nhất của cả nước. Thật vậy, ngôn-ngữ văn-chương Việt-Nam được Tây phương hóa rồi hiện đại hóa, từ Phan Khôi, Tự-Lực văn-đoàn đă đi đến nhóm Sáng-Tạo rồi trở về căn bản Việt-Nam đồng thời liên tục tiếp tục đón nhận những trào-lưu văn-chương mới. Vậy, phải chăng tự nhiên, giản dị là thấp kém và văn-chương hoa mỹ cao quư hơn? Thiển nghĩ Hồ Biểu-Chánh tự nhiên và giản đơn của con người có văn-hóa thời đại của ông chứ không phải là thô-thiển, hạ cấp! Các nhân-vật thấp hèn trong tiểu-thuyết của ông có người ác-độc hay cộc cằn ở một hoàn cảnh nào đó nhưng không thô lỗ và mục đích của tác-giả không ở chỗ gợi dục vọng và đề cao cái ác (Ác có thắng th́ cũng để gây suy nghĩ, đặt vấn đề cho người đương thời)!

Như đă nói, văn Hồ Biểu-Chánh thuộc truyền-thống hành văn trơn tuột như lời nói. Lối viết này thể hiện trong ngôn-ngữ đối thoại của các nhân vật đă đành, mà c̣n cả trong văn truyện và mô tả cảnh t́nh, tả tâm lư. Ngoài ra, tả thực là một đặc điểm trội bật của tiểu thuyết của Hồ Biểu-Chánh kể cả trong các phóng tác: tác-giả thường tả thực, đem muôn mặt sinh động của xă hội và đời sống vào tác phẩm, chân dung và hành cử của những con người thời đại, lớn nhỏ cũng như cao thấp (những nhà đại kinh doanh, chủ máy xay, chủ hăng tàu thủy, ông phủ, ông huyện, hội đồng, hương chức, thanh niên trí thức tân học, thầy thông thầy kư, thầu khoán, gái điếm, v.v.). Trong các tiểu thuyết đầu đời, Hồ Biểu Chánh đă ghi lại cảnh sinh hoạt, đời sống, ngôn-ngữ và con người... của xă hội miền Nam sau thế chiến thứ nhất, từ chủ đến thợ, kư lục, nghệ sĩ giang hồ, me tây, gái điếm.... Xă hội miền Nam ở những nơi hẻo lánh như Cà Mau rồi Mỹ Tho, Châu Đốc,... hay đô hội như Sài-G̣n, Chợ Lớn,... Những người thấp kém, nghèo hèn, thấp cổ bé miệng trong Ngọn Cỏ Gió Đùa, Cha Con Nghĩa Nặng,... Với những suy nghĩ, ngôn ngữ và hành cử của nhân vật cũng như cách diễn tả tiểu thuyết có tính thật của đời sống lúc bấy giờ. Tính hiện thực c̣n là việc sử-dụng các địa danh và ngôn-ngữ tạp lục của miền Nam (người Hoa Quảng Đông, Triều Châu, Thổ Miên, Chà, Tây, v.v.).

Ngoài ra, khuynh-hướng giáo-dục quần chúng lộ rơ trong nhiều tác phẩm của Hồ Biểu-Chánh. Ông luôn đề cao những nhân vật thiện hoặc người xấu cuối cùng cũng cải hóa, theo con đường lương thiện. Kết cục loại truyện này có hậu, thiện bao giờ cũng thắng ác. Lạc quan khi tin ở nhân quả, phúc họa vô lường, ở hiền gặp lành, tin tưởng có thần đến cứu (Ngọn Cỏ Gió Đùa). Ngay Thầy Lazarô Phiền cũng là truyện luân lư nói đến sự hối hận và chuộc tội! Đời sống mới, có tốt th́ cũng có mặt trái. Hồ Biểu Chánh ngay từ những tác phẩm đầu như Ai Làm Được, v.v, đời thường đó được đưa vào tiểu thuyết một cách tự nhiên các nền tảng đạo lư trở nên nồng cốt cho một xă hội mới từ đây không vua ở trên và không huấn-đạo ở địa phương, mà giai cấp nhà Nho cũng mất chỗ đứng! Hồ Biểu Chánh kể trong «Đời của tôi về văn nghệ» rằng ông viết tiểu thuyết với ư muốn «cảm hóa quần chúng mà đưa họ trở lại con đường nghĩa-nhân chính-trực» (26). Giáo dục quần chúng, đề cao những giá trị truyền thống của dân tộc như lễ nghĩa, nhân đạo, thuyết nhân quả. Đối với Hồ Biểu Chánh và một số nhà văn tiền phong miền Nam, tác phẩm được viết không cốt yếu để đưa ra những lư thuyết cao siêu trừu tượng, những diễn văn dao to búa lớn rỗng nội dung, mà như chỉ để chứng minh những truyền thống, tư tưởng luân lư ngàn đời hăy c̣n sống động và có giá trị, cũng như để vẽ chân dung những nếp cũ phong hóa đặt trong môi trường giao-động, giả-chân của một thời buổi phải tiếp-xúc đối đầu với văn-minh Tây-phương trong vị-thế yếu. Về nội dung, các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh (và một số nhà văn tiền phong) vẫn cố giữ yếu tố truyền thống dân tộc trong đó luân lư, phong hóa giữ một nhiệm vụ quan trọng. Đa số các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, phóng tác cũng như sáng tác, nặng tính luân lư, chỉ cần xem qua các tựa cũng đă rơ phần nào nội dung và chủ đích. Văn dĩ tải đạo, viết để xiển dương đạo lư, mà ông lại tỏ ra thủ cựu tư tưởng dù làm việc cho tân trào là chánh quyền thuộc địa Pháp. Một đạo lư truyền thống nhưng phổ quát, b́nh dân, thực tế áp dụng chứ không luân lư suông, cứng nhắc, do đó mà truyện ông lắm khi dài ḍng: cảnh Trần Văn Sửu lỡ xô ngộ sát vợ ngoại t́nh, mười mấy năm trốn sống vùng người Thổ (Miên) lén lút về thăm con, dài ḍng nói đi lư lại cốt chỉ để tả cha con thâm t́nh ra sao, tía vợ hiểu con rể thế nào, v.v. trong Cha Con Nghĩa Nặng! T́nh cha con thắm thiết nhưng nhẹ nhàng, đầy đủ chứ không cứng nhắc như «nghiêm đường, hiếu tử» ở miền Ngoài! T́nh phụ-tử được Hồ Biểu Chánh triển-khai trong Ngọn Cỏ Gió Đùa khác với nguyên-tác Les Misérables của Victor Hugo: t́nh con Vương Thể Phụng đối với cha Thể Hùng thật thấm thiết! Yếu tố đạo đức, luân lư nói trên một phần là v́ tác-giả Hồ Biểu-Chánh đă theo thị hiếu của độc giả thời bấy giờ, nhưng cũng thêm rằng thị hiếu này đă phải có những thay đổi trong một xă hội ngày càng biến hóa theo thời, tiền bạc được trọng hơn chẳng hạn trong Tiền Bạc Bạc Tiền, nhân-vật thầy kư Huy thay mặt những giáo chức dạy bảo cho Hà Tấn Phát: «Đời này là đời danh lợi, là đời kim tiền, từ lớn chí nhỏ, từ sang chí hèn, thảy đều tranh đua với nhau mà làm cho có tiền, không kể cách làm đó hiệp nhân nghĩa hay không hiệp. Hễ có tiền rồi th́ lo mua cái danh, không cần xét cái danh đó là trong hay là đục».

Hồ Biểu Chánh đă tỏ rơ lập trường đạo đức của ông như là một tiểu thuyết gia cải lương xă hội. Trong số các tiểu thuyết gia thời đầu thế kỷ XX, Hồ Biểu Chánh có tư tưởng dung ḥa cũ-mới một cách chọn lọc, mời gọi khai phóng và thực tế. Truyện ông nói đến đủ thế thái nhân t́nh mới cũ, chân dung và quan hệ, mỗi cái đều có tích cực cũng như mặt trái, vấn đề là làm sao để áp dụng vào cuộc sống. Hôn nhân gia đ́nh là phong hóa tốt, nhưng cũng có những mặt trái, cổ hủ phong kiến cũng như theo mới quá tự do đều có những trở ngại, hạn chế. Mê tín dị đoan, ngoại t́nh, hiếp dâm, án mạng, lường gạt, thủ đoạn, v.v. xuất hiện thường xuyên trong nhiều tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, được ghi nhận như bức tranh xă hội nhưng đồng thời ngụ ư chê trách, mời gọi cải đổi. Cả giai cấp thống trị, quan lại mà ông là thành phần (khác chế độ) cũng bị ông phê phán (Từ Hải Yến trong Ngọn Cỏ Gió Đùa), v́ đối với ông có nhiều cái vượt quá khuôn khổ đạo lư thông thường! Thế giới tiểu-thuyết của Hồ Biểu-Chánh không có những nhân vật điển h́nh: ông hội đồng, đốc phủ hay điền chủ không nhất thiết là người xấu, vẫn có những địa chủ giàu ḷng nhân ái, sẵn sàng giúp đỡ người hoạn nạn, và người nghèo không hẳn đă là người tốt. Các nhân vật nói chung rất linh-hoạt, sống động như cuộc sống, câu chuyện nhiều bất ngờ thích thú không đoán trước được như với truyện truyền thống (trong Ai Làm Được, ngoài ảnh-hưởng truyện chí của Tàu, Hồ Biểu-Chánh thêm tâm lư nhân vật, t́nh huống và những sự kiện bất ngờ đến để giải vây t́nh huống khó khăn, căng thẳng). Trong toàn bộ tác-phẩm của ông, Hồ Biểu-Chánh đă đa dạng hóa các nhân vật thuộc đủ mọi thành phần xă-hội, giáo dục,... và đặt họ trong nhiều môi trường, t́nh cảnh, tạo nên nét độc đáo, đặc biệt ‘Hồ Biểu-Chánh’!

Vai tṛ của phụ nữ được cập nhật theo thời và được đề cao hơn so với văn hóa Tống Nho. Trong Tân Phong Nữ Sĩ và một vài tiểu-thuyết khác, Hồ Biểu-Chánh không những đề cao vai tṛ mà c̣n để cho một số nhân-vật nữ có những tư tưởng sáng suốt và hành cử hợp thời điểm và hoàn cảnh: điểm này khá xa với quan niệm «nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô» của tam ṭng tứ đức. Hôn nhân tuy vẫn theo nếp cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy nhưng ở Hồ Biểu-Chánh đă có hiện tượng dung ḥa rộng răi hơn và tự do luyến ái được đề cao. Ông đă hơn một lần đưa vào truyện như mặc nhiên nh́n nhận việc trai gái sống chung không hôn thú và cả «tiền dâm hậu thú» (Hai Thà Cưới Vợ, Bỏ Vợ,...) - những sống thử và sống chung thường được xem như b́nh thường nơi miền đất mới. Hoặc cũng theo tinh thần đạo lư của truyện Tàu, nhưng Hồ Biểu-Chánh lại đề cao tính người, giá trị con người, muốn con người hăy làm con người đúng nghĩa và con người là hiện thân của Chân Thiện Mỹ - một đạo lư hoàn toàn nhân bản, dân gian, liên hệ đến hoàn cảnh sống cụ thể của miền đất Nam-kỳ tân lập, chứ không phải xuất phát từ giáo điều, thanh giáo! Hơn nữa trong tiểu-thuyết của Hồ Biểu-Chánh tam giáo như đă hoà tan (syncrétique) như thực tế xă hội miền Nam, không c̣n tách bạch xơ cứng và riêng rẻ độc tôn, mà một số tư tưởng tôn giáo Âu-tây (bác ái, sám hối,...) cũng đă xen kẽ vào. Quan điểm tiến bộ của Hồ Biểu-Chánh như sát cánh với phong trào đ̣i «đưa Quan Công về Tàu» và «mời Thích-ca về Ấn Độ», và rơ ràng là ông đứng về phía canh tân, chấn hưng văn-hóa, ly khai và chống lại những tàn tích của Tống Nho và giả h́nh!

Nếu Trương Vĩnh-Kư, Húnh Tịnh Paulus Của chập chững ḍ dẫm bước đi với những văn-bản quốc-ngữ đầu tiên, phôi thai, đơn sơ, nếu Nguyễn Trọng Quản Tây-phương nhanh hơn con người cùng thời đại, th́ Hồ Biểu-Chánh đă vững bước hơn, vừa Âu-hóa kỹ thuật, vừa bảo-tồn sắc-thái dân-tộc cũng như địa phương, vừa mô phỏng (những tiểu-thuyết phỏng dịch) vừa sáng-tạo, chính là nhờ ngôn-ngữ sử-dụng trong tiểu-thuyết của ông vậy! Bút pháp, kỹ thuật và nội-dung ở Hồ Biểu-Chánh dường như bất biến khiến người nghiên cứu có cảm tưởng tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh không tiến theo bước đường hiện đại hóa ngày càng thôi thúc của văn-học phần nửa đầu thế kỷ XX. Lịch sử phát triển thể-loại tiểu thuyết đă để lại cho nền văn-học Việt-Nam những thành tựu đáng kể nếu tính từ khi h́nh thành thể loại văn-học này. Hồ Biểu-Chánh không theo thời nhưng cập nhật, theo con đường hiện đại riêng cũng đă để lại cho hậu thế những tác-phẩm đặc sắc, rất ‘Hồ Biểu-Chánh’. Dù ǵ th́ Hồ Biểu-Chánh cũng đă là một hiện tượng văn-học đặc biệt, vừa truyền thống vừa hiện đại, vừa đại chúng vừa trí thức. Những đặc tính này sẽ tiếp tục với những Sơn Nam, B́nh-Nguyên Lộc,... sau này. Những nhà văn rất Nam-kỳ lục-tỉnh này đă làm phong phú chữ quốc-ngữ cũng như ngôn-ngữ tiểu-thuyết!


4- Thực-dân và hậu-ngoại-thuộc

Sau hơn ngàn năm (bốn lần) Bắc-thuộc, nước Việt-Nam đă ch́m đắm trong văn-hóa Bắc-thuộc, từ tổ chức chính trị, luật pháp, xă hội đến ngôn-ngữ và sinh hoạt văn-học nghệ-thuật. Hăy gọi giai đoạn này là Bắc-thuộc để phân biệt với thực dân Pháp, dù cả hai đều là thực-dân với mục đích ‘cao đẹp’ là ‘khai hóa’ (hay ‘bảo hộ’) toàn là mỹ từ nhưng thực ra họ đều muốn làm chủ, thống trị và chi phối quốc-gia khác. Mỗi thực dân (Trung-Hoa, Pháp) có những mưu đồ khác nhau do nguồn xuất phát địa lư và văn-hóa. Người Hán (rồi Hoa) và Pháp cuối cùng đều rút quân đội và guồng máy cai trị khỏi Việt-Nam, nhưng thực-dân văn-hóa vẫn ở lại qua nhiều h́nh thức và quá sâu đậm khiến nay thế kỷ XXI đă là thời của hiện đại Âu-Mỹ (với những h́nh thức thực-dân mới !) mà phần lớn trí thức và sĩ phu vẫn không thoát-ly được và hơn nữa, vẫn thần phục và vẫn ‘cơng rắn cắn gà nhà’ (biên giới Lạng Sơn và các đảo Trường Sa, Hoàng Sa rồi bauxite trên cao-nguyên!) cũng như đă và đang cơng rắn ‘ngôn-ngữ’ và ‘kinh tế’ làm ‘gà nhà’ mất dần Việt tính.
Dưới thời Bắc-thuộc, đă có những nỗ lực vươn lên chứng tỏ thực lực dân tộc với những Nguyễn Trăi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát, v.v. nhưng vẫn chưa vượt thoát được sự lệ thuộc Bắc-thuộc đó, qua ngôn-ngữ sử-dụng, điển tích, tứ, ư và thể-loại văn thơ, v.v. - đưa đến khuynh hướng nhận diện và tách biệt yếu tố Việt-Nam khỏi rừng già Hán tộc như của LM Kim Định sau này. Tính Việt thời nào cũng mạnh và để lại dấu vết đặc thù trong các sáng tác của tác-giả Việt Nam, từ Nguyễn Trăi đến Nguyễn Du và về sau.

Ngay từ đầu thời thuộc địa Cochinchine, ở miền Nam lục-tỉnh đă có những nỗ lực canh tân, hiện đại hóa đất nước. V́ những t́nh cờ lịch-sử, người Việt Công-giáo đă là đa số trong những người đi đầu về tiếp nhận, nhập vào và tổng hợp văn hóa; thời của tự tôn và «bế quan toả cảng» xem như cáo chung. Khác với thời ‘văn-hóa chung’ Nho giáo (và tam giáo) trước đó, văn-hóa (và các phó sán văn-học, văn minh vật chất, ..) nay khác hẳn, như là một đoạn tuyệt với thế giới cũ lịch-triều. Như vậy có thể xem những nhà văn hóa tiên phong này đă mở một kỷ nguyên Hậu Bắc-thuộc, nhưng không phải dễ v́ ảnh-hưởng Bắc-thuộc hăy c̣n quá nặng và có thể xem như xă hội Việt-Nam khi người Pháp đến, đă là một chư hầu về văn-hóa của Trung quốc hay nói cách khác, Ta và Người đă nhập làm một. Nhiều nhà văn đă sử-dụng chữ quốc ngữ và phương tiện tiểu-thuyết, thể-loại của Âu-tây để tiếp tục một thứ văn-hóa Bắc thuộc nhưng cũng có những nhà văn như Hồ Biểu-Chánh tiến xa hơn, làm một tổng hợp văn-hóa (syncrétisme) qua tác-phẩm của ḿnh, có thể xem như là một nỗ lực vươn ra ngoài khuôn khổ văn-hóa Tây thuộc? Từ đầu thế kỷ XX, Phan Bội-Châu, Trần Chánh Chiếu và các sĩ phu Duy tân, Đông-du (sau những Trương Vĩnh Kư, Nguyễn Trường Tộ, v.v. của thế kỷ trước) đă thất vọng về những cái gọi là ‘truyền thống’, là ảnh-hưởng Nho học đều là những tàn tích Bắc-thuộc, do đó đă nỗ lực hiện-đại, Âu hóa đất nước và con người qua Tân thư và con đường Nhật-bản, nhờ v́ ư thức dân tộc ngày càng rơ với giới sĩ phu. Phong trào Đông-du và mở trường truyền bá chữ quốc-ngữ và tư tưởng mới với khẩu hiệu ‘Giáo dục quần chúng để canh tân xứ sở’. Sĩ phu và trí thức Việt-Nam khi mở trường Đông-kinh nghĩa thục và khơi động các phong trào Duy tân đầu thế kỷ XX, một trong những mục đích hàng đầu là về văn hóa, là đổi mới nền học thuật và văn hóa với những tư tưởng mới của Âu tây, tức là làm sao hiện đại hóa đất nước song hành và hỗ trợ công cuộc chống thực dân Pháp. Đối mặt với sự xâm nhập và bành trướng của chủ nghĩa thực dân, tân thư và giáo dục đă được đề cao đúng mức, chữ quốc ngữ đă được sử-dụng như một phương tiện ‘cập nhật’ để hiện đại hóa đất nước. Văn-chương, báo chí được dùng như công cụ tranh đấu ôn ḥa, sử-dụng cả tư tưởng chính-trị của người Pháp chính quốc: Nguyễn An Ninh với La Cloche fêlée (Cái chuông rè), Nhất Linh và nhóm Tự-Lực văn đoàn, v.v. Nhưng tư tưởng nền tảng vẫn là chống đuổi thực dân, muốn một Hậu Tây-thuộc dân chủ tự do, khai phóng và hiện đại. Tuy vậy, ảnh-hưởng thực-dân cũng đă xâm nhập vào văn-hóa và văn-học Việt-Nam hai mặt tốt xấu, tích cực tiêu cực đều có, với tiểu-thuyết lăng-mạn và hiện thực của Tự-Lực văn đoàn và ‘Tân Dân’, Thơ Mới, v.v. Khi Việt-Nam chia cắt ở vĩ tuyến 17 năm 1954, miền Nam Cộng-ḥa với chín năm ngắn ngủi đă tỏ ra khí-thế hậu thực-dân, t́m cách làm chủ lấy ḿnh vừa khai phóng, nhất là từ hội nghị Bandung các nước không liên kết năm 1955 (với sự tham dự của lănh đạo 29 nước Á-Phi nhằm t́m kiếm cơ sở chung để hợp tác trong tương lai, chống lại chủ nghĩa thực dân và cam kết đứng trung lập giữa hai khối Đông-Tây). Hậu thuộc-địa tức đặt các nước cựu thuộc-địa ngang hàng với chính quốc thực-dân.

Từ nửa cuối thế kỷ XIX, trong viễn tượng hiện đại hóa đất nước và học thuật, các thể loại văn-học mới như tiểu-thuyết, kịch nói, thơ phá thể, v.v. được sử-dụng ngày càng nhiều, mà văn báo chí, nghị luận, phê b́nh,... xuất hiện và ngày càng vững vàng. Báo chí không chỉ xây dựng một nền văn-học mới mà c̣n là phương tiện và đầu tàu đấu tranh bài thực và cho dân chủ tự do. Mục đích và quan niệm về văn-chương cũng thay đổi, từ phục vụ lư tưởng và đạo đức truyền thống đă xoay sang phục vụ nhân sinh, xă hội và thực tế. Với một số nhà văn th́ văn-chương c̣n sử-dụng cho nhu cầu riêng tư (t́nh ái, buồn vui,...) và cả như công việc mưu sinh (khác thời trước đó là ‘nghiệp dư’, trà dư tửu hậu, khi đă về hưu). Đề tài th́ mở rộng hơn, từ t́nh yêu, t́nh nước đến cuộc sống gia đ́nh, ở thành thị cũng như thôn quê, nơi đền đài cũng như hang cùng ngơ hẽm. Về tư tưởng, lư luận đă bắt đầu thêm tinh thần duy lư, dân chủ và nhân bản. Ngôn-ngữ và nhân vật gần với cuộc sống thường nhật và con người ở vào một nơi và thời điểm nào đó, hết phải điển h́nh, ước lệ, sáo ngữ, trừu tượng, của măi bên Tàu, v.v.

Ngôn-ngữ (Hán, Anh, Pháp, v.v.) vốn là phương tiện của quyền lực của các đế quốc, thực dân đặt lên đầu lên cổ dân thuộc-địa hay bị trị. Nhưng một số dân-tộc cựu thuộc địa đă biết tận dụng ngôn-ngữ của đế quốc (và tiếng Anh của đế quốc Internet) để hội nhập/đáp ứng với điều kiện của quốc-gia ḿnh và để kiến-dựng một nền văn-học quốc-gia độc lập như Hoa-kỳ, Úc, Gia-nă-đại, Ấn,... đă làm. Nay là thời của văn-hóa hội nhập toàn-cầu, văn-hóa khai phóng, dân chủ hơn. Nhưng hội nhập hay ảnh-hưởng của thời mới có những hiểm nguy cận kề và thường trực của cả ba thực-dân, Bắc-thuộc và hậu thực-dân tùy tiện: trong nước đang bị Bắc-thuộc và thực-dân về chính trị cũng như văn-hóa và kinh tế, có thể xem là nguy hại hơn cả những ảnh-hưởng Âu-Mỹ và Internet hay khuynh hướng toàn-cầu hóa. Ảnh-hưởng trực tiếp, cá nhân (ngoài tập thể) và từ nhiều nguồn khác nhau, làm giàu và đa dạng văn-học hơn. Các phong trào, khuynh hướng mới trong lănh vực văn-học ra đời, xuất hiện là để đáp ứng cho những nhu cầu văn-hóa và đời sống xă-hội, lịch-sử mới, khác. Sự xuất hiện của thể loại tiểu-thuyết cũng như Thơ Mới sau này chẳng hạn sẽ gây phản ứng có khi thuận có khi nghịch và thế hệ đương thời không chấp nhận ngay th́ rồi sẽ được tiếp nhận sau đó. Đối với văn-học, cần phải Việt-Nam hóa (hậu Bắc-thuộc và hậu thực-dân) về ngôn-ngữ, thể-loại và thẩm-mỹ học để phù hợp với văn-hóa, con người và đất nước! Phóng tác, phỏng dịch, dịch thuật nói chung là một nghệ thuật, một công tŕnh văn-hóa. Dịch khởi từ văn-hóa, của cả hai văn-hóa - gốc và dịch. Dù sao th́ các nền văn-hóa đều mang tính lai căng v́ từng nhận chịu nhiều ảnh-hưởng, đồng hóa, trao đổi, do đó cần một chuyển đổi liên tục mới lột trần được t́nh cảm và phụ thuộc văn-hóa. Từ đó dễ hiểu tính tổng hợp và pha trộn (syncrétisme) mà các nền văn hóa ít nhiều đều có.

Ở đoạn mở đầu phim Indochine (1992) được quay ở Việt Nam, một giọng nữ đă dẫn nhập rằng thế giới là do những thành tố không thể cách chia: nam và nữ, núi non và đồng bằng, con người và Thượng đế, Đông-dương và Pháp quốc! Ngôn-ngữ thực-dân nói vậy mà chưa chắc đă vậy; về địa lư th́ không, nếu có là về văn hóa và nhất là hồi-tưởng lịch-sử. Phim L’Amant (dựa trên tiểu-thuyết tự thuật của Marguerite Duras 1984, nhưng đến 1992 mới lên phim, phải chăng hợp thời Pháp … trở lại Việt Nam?), Mùi Đu Đủ Xanh (L’Odeur de la papaye verte 1993) và Xích Lô (Cyclo, 1995) của Trần Anh Hùng, Ba Mùa (Three Seasons 1999) của Tony Bùi và một số phim ảnh khác cũng như những dự án phiên dịch, hội thảo lịch-sử và văn-học là những thành tố, b́nh mới rượu cũ, trá h́nh của một văn hóa thực-dân mà Edward Said đă gọi ‘sự rồ dại và cái ác hoàn-toàn của chủ nghĩa thực dân’ (the evil and utter madness of imperialism) (27) hơn là phản ứng hậu-thực-dân; nếu so với những ǵ đă xảy ra ở các nước cựu thuộc địa khác. Phim ảnh, báo chí, quảng cáo du-lịch cố t́nh xoay quanh cái gọi là ‘thời thuộc-địa’ (époque colonial) huyền thoại hóa bằng h́nh ảnh những cái trong thực tế chỉ là ‘ảo ảnh thuộc-địa’ (illusion coloniale) v́ che giấu những mưu đồ chính trị (ngoại giao) thực-dân. Cuối phim Cyclo, trật tự (của Âu-tây) đến để giải quyết hỗn loạn của con người và xă hội thuộc địa (Việt Nam) ; cả về cái ṭ ṃ của anh Tây phương (hay quan điểm v́ đạo diễn gốc Việt Nam) nh́n phái nữ và đời sống t́nh dục của người Việt, về huyền thoại ‘nhà quê’ hay ‘indigène’. Về phía nhà văn gốc xa gần Việt-Nam như Anna Moĩ, Linda Lê trong một vài tác-phẩm đă phần nào làm mạnh thêm cái huyền thoại thuộc-địa đă thuộc về quá khứ! Trong một luận án tŕnh ở đại học Lyon (Pháp) năm 2003, bà Phạm Thị Hoài Trang đă cho rằng ‘’thời đầu đón nhận văn hóa Pháp – cùng vói đạo Thiên Chúa, chính là lúc mà văn hóa Việt-Nam bắt đầu hội nhập vào văn hóa nhân loại (!). Trong chiều hướng này, việc thực dân Pháp thôn tính Việt-Nam là một giai đoạn quan trọng cho hành tŕnh đi t́m căn cước cho một Việt-Nam hiện đại. Như Trung Hoa thời trước, sự hiện diện của Pháp, qua vay mượn và chống đối, đă đóng góp cho một định nghĩa lại dẫn đến một căn cước quốc gia thời mới’’. Trong kết luận cuối, bà cho rằng ‘’khối Pháp-thoại (Francophonie) là một khái niệm của tương lai, một bước tới trước để Việt-Nam thành công mở cửa mà không đánh mất căn cước. Đây là một thách đố căn cước cho Việt-Nam’’ (28). Thiển nghĩ đây là một thiên lệch có tính chính trị, v́ văn hóa Á-đông (hay Nho giáo, tam giáo) không những cũng là văn hóa nhân loại mà c̣n là tham dự khai mở văn minh thế giới.

Canada Pháp-thoại từ khi bị Anh xâm chiếm những năm 1759 đă phải đợi đến khi đảng Québecois thắng cử năm 1976 mới có thể xem là thoát khỏi kềm kẹp của thực dân Anh-thoại về chính-trị, nhưng về văn hóa đă có nhiều phong trào và nỗ lực thoát khỏi đô hộ văn hóa đa số từ nhiều thập niên trước đó. Một việc không dễ và mơ hồ v́ ư thức hệ truyền thống (nhà nông, Công-giáo, gốc Pháp, thiểu số) bị xem như yếu tố khiến người dân bị vong thân, mê muội măi đến những năm 1930 mới thức tỉnh thâu tóm lại và đến những năm 1960 dân québecois đi t́m lại căn cước của ḿnh, họ phản kháng, tự chủ hơn với ư thức dân tộc mới, với tự hào về ngôn-ngữ joual. Thật ra hậu thuộc-địa cũng đă đóng góp và đem lại nhiều cái tích cực cho ‘mẫu quốc’, như văn-hóa của Québec với Pháp, của Hoa-kỳ, Úc, Ấn, Canada cho Anh, Nam Mỹ la-tinh cho Tây-ban-nha và Bồ-đào-nha!

Từ Nguyễn Trọng Quản, Hồ Biểu-Chánh đến các thế hệ nhà văn hôm nay luôn có những dằng co giữa nhu cầu hiện-đại hóa và ư thức dân tộc, giữa đặc tính Việt và ‘của người’ có tính phổ quát, toàn cầu và tính hiện-đại liên hệ mật thiết ít nhiều với văn-hóa thực-dân. Cái chính là văn-hóa tức là những ǵ c̣n lại sau khi quên hết, sau khi đă hấp thụ, tiếp nhận, nhưng là một văn-hóa có ư thức v́ nô lệ văn-hóa là chuyện thường thấy với những tâm thức thuộc-địa, tùng phục ‘mẫu quốc’.

*

Hăy bỏ cảm tính và thiên kiến khi đọc và nghiên cứu về Thầy Lazarô Phiền, hăy xét như một tác-phẩm văn-học và là một biến cố văn hóa (ước muốn cho nước Việt-Nam có tương lai rực rở, tiến bộ và văn minh). Nguyễn Trọng Quản đi bước đầu dùng phương tiện kỹ thuật tiểu-thuyết, Hồ Biểu-Chánh và nhiều tác-giả khác đă tiếp nối nhưng dung ḥa theo con đường Việt-Nam hóa cái của người cộng thêm sáng tạo, như Nguyễn Du ngày xưa với truyện Kim Vân Kiều: phỏng theo thể-loại, tư tưởng, nội dung của người mà sáng-tác cái của ḿnh như là một người miền Nam và một người Việt Nam, tức nhận ảnh-hưởng và phương tiện nhưng không bán hồn cho người! Có phần khác với sự tiếp nhận của văn-học Tây phương ở Phạm Quỳnh, Phạm Duy Tốn rồi Nhất Linh, Bích Khê,... - đă tích cực t́m đến và ở lại với ảnh hưởng của văn-học Âu-tây.

Một mặt, các nhân sĩ và tác-giả thời tiền phong đă lựa chọn con đường kỹ thuật và thể loại của Tây phương để cập nhật và hiện đại hóa văn-chương học thuật lúc bấy giờ bị phong tỏa bởi Tống Nho g̣ bó đă đưa đến bế tắc tinh thần cũng như bại vong về quân sự. Mặt khác, chữ quốc ngữ được các vị truyền giáo Bồ đào Nha chế biến ra như phương tiện thông tin, truyền giáo, rồi bị người Pháp sử-dụng như phương tiện thống trị, đă trở thành phương tiện lần hồi vững vàng cho một nền văn-học mới, hiện đại; bước đầu dùng để phiên dịch các tác phẩm văn-học, sau được dùng để sáng tác. Thật vậy chữ quốc-ngữ đă tác động đến tư duy và ảnh hưởng lên đời sống văn hóa! Chữ quốc-ngữ, một trớ trêu của lịch sử, đă là phương tiện để phát triển văn hóa, khai mở một nền văn-học mới, mà c̣n chứng tỏ là khí-cụ thống-nhất ngôn ngữ và văn tự, từ ải Bắc đến mũi cực Nam. Sự h́nh thành và sự sử-dụng của chữ quốc-ngữ như là ngôn-ngữ hành chánh đă trở thành văn tự của Việt-Nam và đă đóng vai tṛ quan trọng trong việc h́nh thành một nền văn-học mới từ nửa cuối thế kỷ XIX bắt đầu từ miền Nam. Đây là điểm quan trọng v́ trước đó Việt-Nam ta qua bao thế kỷ đă không thoát được t́nh trạng Bắc thuộc về văn-hóa và không có một văn tự riêng có tính quốc gia và phổ quát - v́ ngay cả chữ Nôm xuất xứ từ chữ Hán cũng chỉ có một thiểu số sử-dụng được và cũng không là một văn tự thống nhất. Trong khi đó, nước Nhật và các quốc-gia Âu-tây xuất phát từ chữ la-tinh đă h́nh thành được văn tự riêng và từ đó bước những bước nhảy vọt về văn-hóa và văn minh. Hăy thử tưởng tượng nếu không có chữ quốc-ngữ th́ Việt-Nam ta nay đang ở đâu?

Từ những năm 1920 đến 1945 là thời mà văn-học Việt-Nam đă tỏ rơ chịu ảnh hưởng mạnh của văn-học Pháp nhất là ở miền Bắc, tiếp theo là thời nhà văn Việt-Nam phản ứng lại ảnh hưởng của văn-học Pháp, xă hội rồi tinh thần quốc gia ở trong miền Nam. Các ảnh hưởng về quan điểm sáng tác về thế giới quan, nhân sinh quan và các thẩm mỹ học cũng như ảnh hưởng về các phương pháp sáng tác, thể loại, đề tài, chủ đề kết cấu, h́nh tượng, ngôn ngữ nói chung đều đă được hiện-đại hóa theo thời đại. Hoàn cảnh văn hóa, lịch sử và địa lư của lănh thổ khiến người Việt-Nam tiếp xúc và đón nhận nhiều ảnh hưởng khác nhau: bản xứ, Trung-Hoa, Âu Mỹ, cộng sản, Nga Xô,... Văn-học Việt-Nam hôm nay chóa ngợp trước những phong trào đến từ nhiều nước (nữ quyền, h́nh thức, Tân h́nh thức, hậu hiện-đại, hậu cấu trúc, ...), có cái mới, có cái cũ người mới ta, và đang bị những ảnh-hưởng ngoại lai thử thách, chi phối. Thiển nghĩ nếu tác phẩm phản ánh con người Việt Nam, nói lên tâm t́nh Việt, th́ đó là tiểu thuyết Việt-Nam vậy! Gia tài văn hóa lịch sử, cộng thêm những văn-hóa do cọ xát với ngoài, khác. Nói khác đi, nội dung Việt và h́nh thức hiện-đại, học ở người! Và rồi cái ǵ tồn tại với thời gian không thể không có căn bản dân tộc hoặc Việt Nam! Nếu trong truyện cổ, huyền thoại, vai tṛ của cốt truyện, tính điển h́nh và mục đích luân lư hay văn hóa là quan trọng, th́ ở thế kỷ XX và sau đó, văn-học Việt-Nam khi hiện đại hoá, đă đề cao vai tṛ của bút pháp, kỹ thuật và tác giả; nói chung là nâng cao cá tính và tính độc đáo!

Văn-học Việt-Nam hiện đại làm nên bởi những văn nghệ sĩ có tâm hồn dân tộc; nhiều người nhận chịu ảnh hưởng các khuynh hướng ở Âu Mỹ, có người th́ không. Nhưng qua quá tŕnh lịch sử cộng với nhiều biến động, cũng như sự kiện hiện diện của người Việt ở khắp năm châu, khiến nền văn-học đó đă phải mở rộng cửa để vươn ra với nhân loại về ư tưởng, tiếp xúc - tức là với thời gian th́ những cái gọi là bản sắc dân tộc hết c̣n có thể thu hẹp, co ḿnh mà phải đa chiều và đa-dạng ra. Lúc đầu, tiểu thuyết hiện-đại có sứ mạng văn-chương và mục đích cho tập thể, có lúc tiểu thuyết trở thành một hiện tượng xă hội, lúc khác có tính thời sự, đấu tranh, và nói đến tiểu-thuyết tức là đồng thời không thể không bàn đến yếu tố giải trí, thẩm mỹ, từ đó nảy nở tính «văn-chương» là một phạm trù văn-học quan trọng chưa thể khai thác hết trong bài này!

1. Lời đề tặng các người bạn của tác giả viết bằng tiếng Pháp (‘à Diệp Văn Cương, à mes amis et à mes anciens camarades annamites du lycée d’Alger’). Thầy Lazarô Phiền. Tr. [3]. Chúng tôi sử-dụng bản chụp lại bản in lần đầu năm 1887, trích dẫn văn bản gốc này.
2. Theo Nguyễn Văn Trung. Truyện Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản (Truyện ngắn sớm hơn cả viết theo lối tây phương?). Montréal: 1999, tr. 36. Bản in lại bản gốc in ronéo (Tp HCM) năm 1987.
3- J.B. Nguyễn Trọng Quản, professeur indigène au Collège d’Adran. “Notice sur les fonderies de cuivre à Chợ Quán”. Bulletin de la Société des études indochinoises (Saigon), 1888, 2 sem., 2e fasc., pp 113-130.
4- «Thầy Lazarô Phiền của P.J-B Nguyễn Trọng Quản làm ra»: Văn bản gồm 32 trang nhưng 4 trang là trang tựa đề, lời giới thiệu sách cùng tác giả đang in, lời đề tặng các bạn của tác giả và Tựa của tác giả. Theo nguyên bản, chữ «Truyện» như để báo tựa đề tác-phẩm, in rời tựa Thầy Lazarô Phiền. Năm 1910, truyện được tái bản lần thứ ba (NXB Jos Viết) và nhờ đó mà Hồ Biểu Chánh được biết đến như kể lại trong hồi kư «Đời của tôi về văn nghệ» (X. Nguyễn Khuê. Chân Dung Hồ Biểu Chánh (Sài-G̣n: NXB Lửa Thiêng, 1974), tr. 32).
5- Tựa. Thầy Lazarô Phiền, Sđd. Tr. [4].
6- Bùi Đức Tịnh. Những Bước Đầu Của Báo Chí, Tiểu Thuyết Và Thơ Mới. TPHCM: NXB TPHCM, 1992. Tr. 197. Họ Bùi là người đầu tiên ‘khám phá’ ra Thầy Lazarô Phiền như là tác-phẩm văn-học chữ quốc-ngữ tiền phong..
7- Thế Uyên. «Lê Hoằng Mưu, nhà văn bị bỏ quên». Văn Lang, 1, 1991; in lại trong Nghĩ Trong Mùa Xuân (Los Alamitos, CA: Xuân Thu, 1992, tr 233. X. Thế Uyên & John C. Schafer. «The Novel Emerges Cochinchina» (Journal of Asian Studies v. 52 no 4, November 1993, p. 854-884), p. 871. Bản dịch “Tiểu thuyết xuất hiện tại Nam-kỳ” đăng trên tạp-chí Văn Học (CA) số 152 (12-1998), tr. 20-34. Ngoài ra, tiểu-thuyết như là thể loại văn-chương khác với từ “tiểu-thuyết” được dùng tới đầu thế kỷ XX ở Việt-Nam và Trung-quốc để gọi những luận văn ngắn - nay gọi là “tiểu-luận”, như Minh Tân Tiểu Thuyết (1907) của Trần Chánh Chiếu.
8. Truyện của Nguyễn Trọng Quản được dịch ra Pháp văn, được chú giải kỹ lưỡng về từ ngữ trong tập Recueil de cent textes annamites annotés et traduits et faisant suite au cours d’annamite do A. Chéon, vice-president chef de Cabinet du Résident Supérieur, chargé des Cours de langue annamite et de caractères chinois, 2ème édition, Hanoi, F.H. Schneider Impr.-éditeur, 1905. Tuyển tập gồm 93 truyện vô danh, hầu hết đều là văn học dân gian miền Bắc, và 7 truyện sau cùng «được biên soạn ở Saigon và v́ thế mang tính chất thuần túy Nam Kỳ». Ba truyện Người nhà quê với con ngựa của nó, Tên bán mũ vải với bầy khỉ, Con ong với con tu hú là cuả Trương Minh Kư. Hai truyện Tra án, Nợ không ḥng trả là cuả Paulus Của. Hai truyện Hút thuốc phiện có ích ǵ mà hút, Con chồn với con cọp là của Trương Vĩnh Kư. Truyện thứ 100 là «Truyện thầy Lazaro Phiền» cuả Nguyễn Trọng Quản. (Trích từ Nguyễn Văn Trung. Truyện Thầy Lazarô Phiền … Sđd. Chú thích ở tr. 21-22).
9- L’histoire de Lazarô Phiền. Traduction en francaise de Nguyễn Trọng Đắc. Avant propos de P. Midan. Saigon: Editeur Asie nouvelle; Imp. de l’Union Nguyễn Văn Của, 1934. 31 pages.
10- Bằng Giang. Sương Mù Trên Tác Phẩm Trương Vĩnh Kư. TP HCM: Văn Học, 1993, tr 171.
11- Tựa. Hoàng Tố Anh Hàm Oan. Trích theo Khảo Về Tiểu Thuyết: những ư kiến, quan niệm về tiểu-thuyết trước 1945. (Hà-Nội: NXB Hội Nhà Văn, 1996), tr. 26.
12- Nông Cổ Mín Đàm 262, 23-6-1906. Trích theo Khảo Về Tiểu Thuyết ...Sđd. Tr. 23.
13- Trích theo Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 30.
14- Nhưng dịch giả truyện Tàu ra quốc ngữ đầu tiên là một người Pháp, Canavaggio chủ báo Nông Cổ Mín Đàm, dịch Tam Quốc Chí Tục Dịch đăng báo ngay từ số báo ra mắt (1-8-1901), sau đến Húnh Tịnh Paulus Của với Tống Từ Vân (1904)
15- Trích theo Khảo Về Tiểu Thuyết ...Sđd. Tr. 43.
16- Hồ Biểu-Chánh đă để ra 3 năm học chữ Hán và các sách Tứ Thư. X. Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 30.
17- Trích tự thuật ở đầu cuốn Cha Con Nghĩa Nặng, đăng lại trong Khảo Về Tiểu Thuyết... Sđd. Tr 27. Trong lời tự thuật viết ngày 24-12-1957, Hồ Biểu-Chánh chỉ nhắc đến ảnh hưởng của cuốn Hoàng Tố Anh Hàm Oan của Trần Chánh Chiếu “là tiểu-thuyết đầu tiên trong lục tỉnh, truyện t́nh tả nhân vật trong xứ và viết theo điệu văn xuôi. Đọc quyển này, cảm thấy viết truyện dùng văn xuôi dễ cảm hóa người đọc hơn bởi vậy năm 1912 đổi xuống làm việc tại Cà Mau mới viết thử quyển Ai Làm Được ...”.
18- Schaffer, John C. và Thế Uyên. Bđd chú thích 7.
19- Thanh Lăng. “Hồ Biểu-Chánh”. Văn (SG), 80, 15-4-1967; Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 160. Tập tiểu-thuyết André Cornélis của Paul Bourget ngoài giả thuyết đă ảnh-hưởng đến Ai Làm Được c̣n được xem là ảnh-hưởng đến tập Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách dựa trên trả lời của Hoàng Ngọc Phách khi Lê Thanh phỏng vấn, đă cho thấy ảnh hưởng của Paul Bourget (ông từng đọc tiểu thuyết Bourget, Barrès, Vigny, Musset, v.v.). Trích theo Khảo Về Tiểu Thuyết ...Sđd. Tr. 49.
20- Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 160. Chúng tôi phụ thêm vài chi tiết.
21- Trích theo Nguyễn Văn Trung. “Ảnh hưởng của một số tiểu thuyết gia Pháp với tác giả VN”. www.hobieuchanh.com
22- X. thêm Nguyễn Văn Trung. “Les Misérables de Victor Hugo et le Ngọn Cỏ Gió Đùa de Hồ Biểu-Chánh dans la perspective des échanges culturels”. Vietnam Review, 1, Autumn-Winter 1996, p. 244-245.
23- «Ce passage n’est pas seulement parfaitement réussi, il est audacieux dans la littérature de l’époque». (Bùi Xuân Bào. Le Roman vietnamien contemporain. Sài-G̣n Tủ sách Nhân văn xă hội, 1972, p. 120); «Những «xen» vợ chồng Sửu căi nhau là những «xen» tuyệt khéo (...) Tất cả sự thô lỗ của anh nhà quê phác thực và khờ khạo, tất cả những cái già mồm và tinh ranh của một cô gái đều diễn ra trong mấy xen ấy, rồi tác giả đem một cảnh ḥa hợp trong đêm tối để «đóng» xen ấy lại». (Vũ Ngọc Phan. Nhà Văn Hiện Đại. (Sài-G̣n: Thăng Long, 1960, tr. 363).
24- Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 171.
25- Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 302.
26- Nguyễn Khuê. Sđd. Tr. 33.
27- Edward W. Said. “Through gringo eyes: with Conrad in Latin America”. Harper’s Magazine, vol. 276, No. 1665, April 1988, p.71.
28- Phạm Thị Hoài Trang. “La francophonie au Vietnam du fait colonial à la mondialisation: un enjeu identitaire” Thèse, Université Lyon 3, 2003. Đoạn 46-47 và 338.e