T�nh Biến Cải
v�
Tạp Chủng
trong
Văn Học
Hậu Bắc Thuộc
L� Phụng

I. Mở Lời

Nước Việt Nam nhỏ b� ở ph�a Nam Trung Quốc. Văn học Trung Quốc đứng h�ng đầu thế giới. Lại th�m suốt cả ng�n năm, dầu đ� tho�t nạn l�m quận huyện của Thi�n Triều, chữ Trung Quốc, đọc theo �m Việt Nam tục gọi l� chữ Nho, vẫn l� quốc tự trong mọi hoạt động. Thế n�n văn học Việt Nam kh�ng thể kh�ng mang mầu sắc văn học Trung Quốc. Dương Quảng H�m, t�c giả cuốn Việt Nam Văn Học Sử Yếu, đ� nhấn mạnh tr�n ảnh hưởng của văn học Trung Quốc tr�n văn học Việt Nam. Cảo luận n�y trở lại c�u truy�n đ� theo quan điểm của giới ph� b�nh văn học hiện tại, ứng dụng c�ch ph�n t�ch theo học ph�i hậu ngoại thuộc postcolonialisme với mục đ�ch nh�n diện văn học Việt Nam.

Người Trung Quốc dịch s�t nghĩa chữ postcolonialisme th�nh hậu thực d�n chủ nghĩa. Dịch như vậy rất kh� d�ng trong một c�u tiếng Việt. Do đ� cảo luận n�y đề nghị dịch tho�t chữ postcolonialisme th�nh tư tưởng hậu ngoại thuộc. Trong khu�n khổ b�i viết n�y xin dịch l� hậu bắc thuộc. Chữ hậu trong nh�m chữ hậu bắc thuộc dịch theo � m� Terry Eagleton, một nh� văn học người Anh Quốc, d�ng để dịch chữ Post-Romantics. �ng viết: [1]

Being products of that epoch rather than confidently posterior to it

tỏ � l� chữ hậu kh�ng chỉ ri�ng c� nghĩa l� theo sau trong thời gian, m� c� nghĩa l� th�nh h�nh từ, như vậy hậu bắc thuộc nghĩa l� th�nh h�nh từ thời kỳ bắc thuộc.

D�ng tư tưởng hậu ngoại thuộc ph�t xuất từ hội nghị Bandung, tại Nam Dương, năm 1955 giữa 29 quốc gia � Phi kh�ng li�n kết, họp th�nh thế giới thứ ba, third world, đứng giữa hai khối tư bản v� cộng sản. Hầu hết c�c quốc gia gửi đại biểu tới tham dự hội nghị đều c�ng mới tho�t khỏi nạn thực d�n của người �u Ch�u. Tới thập ni�n 80, thế kỷ XX, tư tưởng hậu ngoại thuộc trở th�nh một đề t�i nghi�n cứu trong nhiều ph�n khoa c�c đại học lớn tr�n thế giới về những vấn đề li�n quan đến an ninh x� hội cũng như triết học v� văn học.

Ứng dụng phương ph�p nghi�n cứu hậu ngoại thuộc v�o việc t�m hiểu d�ng văn học hậu bắc thuộc v� ph�n biệt văn bản viết bằng chữ nho với văn bản viết bằng chữ n�m đưa tới kết quả sơ khởi l� d�ng văn học hậu bắc thuộc c� thể chia ra l�m bốn nh�nh. Nh�nh thứ nhất gồm những t�c giả chỉ s�ng t�c bằng chữ Nho, tức chữ Trung Quốc đọc theo �m Việt Nam, nhưng những h�nh ảnh trong văn hoặc thơ kh�ng v� vậy kh�ng l� những h�nh ảnh quen thuộc trong văn thơ n�m. Ng�nh n�y dường như đ�ng đảo nhất, gồm như to�n thể c�c nh� văn nh� thơ đời L� đời Trần, qua đời nh� L�, xuống tới nh� Nguyễn, tỷ như Cao B� Qu�t. Nh�nh thứ hai, ti�u biểu l� Nguyển Tr�i, s�ng t�c cả bằng chữ nho v� chữ N�m. Hai d�ng s�ng t�c n�y dường như kh�ng li�n quan với nhau. Nh�nh thứ ba l� nh�nh s�ng t�c bằng chữ nho v� chữ N�m, nhưng hai d�ng s�ng t�c đ�, tr�i với nh�m thứ hai, li�n quan mật thiết với nhau, hơn nữa c� nhiều b�i t�c giả tự dịch từ bản chữ nho th�nh bản chữ n�m hoặc ngược lại. Đ� l� trường hợp của Nguyễn Khuyến. Song song với d�ng thơ tự dịch của Nguyễn Khuyến, l� những s�ng t�c d�n gian, thường kh�ng c� t�n t�c giả, d�ng chữ nho như đễ đ�a rỡn, trọc cười mua vui, tỷ như truyện Trạng Quỳnh, cũng như một số truyện truyền miệng ch�p trong s�ch Truyện Cổ Nước Nam của Nguyễn Văn Ngọc, hoặc để tạo ra một d�ng thơ mới như trong những b�i h�t n�i. Sau hết nh�nh thứ tư gồm những nh� thơ l�m thơ ho�n to�n bằng chữ n�m như Hồ Xu�n Hương v� những nh� thơ viết rất it bắng chữ nho v� rất nhiều bằng chữ N�m, như Nguyễn C�ng Trứ. Ngo�i ra c�n những truyện d�n gian đọc trẹo chữ nho hay phỏng theo văn xu�i Trung Quốc để s�ng t�c ra những nụ cười, tương tự như người � Quốc nhại tiếng La Tinh, người T�y Ban Nha kể lại những h�nh vi bất luơng của g� Lazarillo v�ng Torm�s, v� đồng thời b�y tỏ khuynh hướng đối kh�ng văn học Trung Quốc tựa như văn học � Quốc v� T�y Ban Nha đối kh�ng với văn học La Tinh. Việc đọc trẹo chữ nho n�y theo giới nghi�n cứu tư tưởng hậu ngoại thuộc l� t�m t�nh tạp chủng trong văn học.

Nhận x�t th�u thập được cho thấy l� văn học hậu bắc thuộc hằng c� một phần mầu sắc vượt ra ngo�i khu�n khổ văn học Trung Quốc dầu bị ảnh hưởng x�u rộng của nền văn học đ�.

Tr�n mặt nội dung, dầu l� một t�c phẩn viết bằng chữ Nho, hay bằng chữ N�m, hầu như to�n thể thơ văn Việt Nam đều c� chung một chủ đề. Chủ đề chung đ� l� c�i khổ l�m người, le mal de vivre. Trong cả bốn nh�m văn thi sĩ, mầu sắc hậu bắc thuộc thấy r� trong tư duy của c�c t�c giả dẫu t�c giả thường dựa theo nho học, cũng như theo L�o học v� Phật học để s�ng t�c. Mầu sắc của căn t�nh, identity, của t�c giả thường ti�u biểu bởi kinh nghiệm sống của người viết s�ch, hay kể truyện để đạt tới mức c�n bằng giữa tam gi�o. Ngo�i t�nh tạp chủng n�i tr�n, văn học hậu bắc thuộc Việt Nam, dường như thường c� t�nh biến cải alterity l�m giảm bớt phần thứ yếu, subalterne của văn thơ n�m đối chiếu với văn học Trung Quốc v� đưa văn học hậu bắc thuộc ra ngo�i v�ng ảnh hưởng của văn học Trung Quốc. Phải chăng đ� l� một điẻm kh�c biệt giữa văn học hậu b�c thuộc tại Việt Nam với văn học c�c quốc gia Phi Ch�u so với văn học Anh Quốc v� Ph�p Quốc .[2]

II

Bắt đầu l� một truyện ngắn của Nguyễn Dữ, trong Truyền Kỳ Man Lục [3]:

Truyện Phạm Tử Hư L�n Chơi Thi�n T�o

Phạm Tử Hư qu� ở Cẩm Giang, l� một người tuấn sảng h�o mại, kh�ng ưa sợ kiểm th�c. Theo học nh� xử sĩ Dương Trạm, Trạm thường răn Tử Hư về c�i t�nh hay ki�u căn. Từ đấy ch�ng cố sức sửa đổi, trở n�n người c� đức t�nh tốt.

Khi Dương Trạm chết, c�c học tr� đều tan đi cả, duy c� Tử Cư l�m lều ở mmả để chầu chực, sau ba năm rồi mới trở về. Năm 40 tuổi, Tử Hư đi thi vẫn chưa đỗ; đời Trần, sang du học ở kinh, ngụ ở trong một nh� d�n b�n bờ hồ T�y.

Một buổi s�ng, Tử Hư ở trong nh� trọ đi ra, trong �nh sương m� thấy c� một đ�m những t�n v�ng kiệu ngọc bay l�n tr�n kh�ng; kế lại c� một cỗ xe nạm hạt ch�u, kẻ theo hầu cũng rất chững chạc. Tử Hư khẽ d�m trộm xem th� người ngồi trong xe, ch�nh l� thầy học m�nh l� Dương Trạm. Ch�ng toan tới gần sụp lậy, nhưng Trạm xua tay n�i:

Giữa đường kh�ng phải chỗ n�i truyện: t�i mai đến đền Trấn V� ở cửa Bắc, thầy tr� ta sẻ h�n huy�n một h�m.

Tử Hư b�n sắm rượu v� thức nhắm, đ�ng hẹn m� đến. Thầy tr� gặp nhau vui vẻ lắm, ch�ng nh�n hỏi rằng:

Thầy mới từ trần chưa được bao l�u, đ� trở n�n hiển h�ch kh�c hẳn ng�y trước, xin thầy cho biết r� duy�n do để con được vui mừng.

Dương Trạm n�i:

Ta thủa sống kh�ng c� một điều thiện n�o đ�ng khen, chỉ c� hay giữ điều t�n thực với thầy bạn, qu� trọng những tờ giấy c� chữ, hễ thấy rơi v�i liền nhặt m� đốt đi. Đức Đế Qu�n đ�y ng�i khen l� c� bụng tốt, t�u xin cho l�m chức trực lại ở cửa Tử Đồng, t�nh cờ lại gặp nh� ngươi, đ� cũng l� v� thầy tr� m�nh c� c�i mối duy�n.

Tử Hư n�i:

Thầy được giữ chức trọng quền cao như vậy, chằng hay sự sống chết thọ yểu của con, thầy c� được r� kh�ng?

Việc đ� chẳng thuộc về chức vụ của ta.

Vậy thế thầy giữ về việc g�?

Ta tr�ng coi về việc văn chương thi cử, khoa danh cao thấp của những học tr� trong thi�n hạ.

Tử Hư mừng m� rằng:

Nếu thế th� tiến tr�nh của con c�ng đạt thế n�o chắc thầy biết r�

Cứ như văn chương t�i nghệ của anh, đương đời kh�ng ai b� kịp, hống anh lại c�n c� t�nh trung hậu, nết th�nh thực. Chỉ phải c�i hồi c�n niện thiếu, anh thường lấy văn t�i m� ki�u ngạo với người kh�c, cho n�n trời mới bắt đỗ muộn để phải ch�n nhụt c�i nết ng�ng ng�o đi. Nều kh�ng th� cướp thẻ trước cửa M�ng Ch�nh nhặt hạt cải cửa Hạ Hầu, phỏng anh c�n kh� khăn g� nữa. Cho n�n xưa nay, người ta b�n về kẻ sĩ, tất phải x�t tới đức hạnh l� v� thế. Ng�y nay những người mặc �o nh� nho, đeo dải nh� nho th� lại kh�c hẳn. Họ thường đổi họ để đi học, thay t�n để ra thi; hễ trượt th� đổ lỗi mờ qu�ng cho quan trường, hơi th�nh danh th� hợm m�nh t�i giỏi hơn cả tiền bối, ch� kh� ng�ng ng�o t�nh t�nh trắc trở, thấy thầy ngh�o th� lảng tr�nh, gặp bạn ngh�o th� l�m ngơ, kh�ng biết rằng ng�y thường dắt dẫn r�n cặp, phần nhuiều l� do c�i c�ng đức của thầy bạn. Vả như ta xưa, dạy c� đến mấy ng�n học tr�, giao du ở kinh đ� rất nhiều b� bạn, thế m� sau khi ta mất, nghe c� người đai v�ng mũ bạc, c� người quan cả ng�i cao, nhưng kh�ng hề một ai t�m đến thăm viếng mồ ta m� tưới l�n một v�i ch�n rượu. Nh�n thế ta vẫn để � đến anh lắm.

Tử Hư nh�n đem những người l�m quan bấy giờ, nhất nhất hỏi về từng người một:

Thưa thầy, �ng mỗ ở ng�i trọng thần m� tham lam kh�ng ch�n, �ng mỗ l�m chức sư tư m� m� phạm kh�ng đủ, �ng mỗ coi lễ m� lễ nhiều thiếu thốn, �ng mỗ chăm d�n m� d�n bị tai hại, �ng mỗ chấm văn m� lấy đỗ thi�n vị, �ng mỗ trị ngục m� buộc tội oan uổng; lại c�n nhiều người l�c b�n n�i th� m�i m�p bẻo lẻo, đến l�c tr� t�nh quyết định kế lớn của quốc gia th� mờ mịt như người ngồi trong đ�m m�y m�, thậm đến kh�ng noi theo danh, kh�ng x�t theo thực, kh�ng trung với đấng qu�n thượng, lớn th� l�m việc b�n nước của Lưu Dự, nhỏ th� l�m việc dối vua của Di�n Linh. Bọn ấy sau khi chết, c� phải luận tội g� kh�ng, hay l� cứ được hưởng t�n vinh m�i thế?

Trạm cười m� rằng:

Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu. Lưới trời th�nh thang, thưa nhưng chẳng lọt. Chỉ c� rằng thời gian chưa đến m� th�i. Nay ta bảo r� cho anh nghe: trong khoảng trời đất b�o ứng lu�n hồi, chỉ c� hai lo�i �c thiện. Người chăm l�m thiện, tuy h�y c�n sống, t�n đ� ghi tại đế đ�nh; người hay l�m �c, kh�ng đợi đến chết, �n đ� th�nh ở địa phủ. Cho n�n Nhan Hồi l�c sống ở ng� hẻm m� chết đưọc l�m chức Tu Văn, Vương B�ng ng�y thương c� nết ki�u ngoa m� chết phải m�u r�y mặt đất. Kh�ng phải như người ở c�i đời, c� thể mượn thế m� l�m được quan, c� thể nhờ tiền m� tho�t khỏi vạ, h�nh phạt th� qu� lạm, tước thưởng th� thi�n tư, c�i đầu khom cật, d� h�n hạ cũng được cất nhắc l�n, đứa hoạt thằng gian, nhờ đ�t l�t m� được tho�t khỏi. Anh cố gắng, đ�ng gieo c�i nghiệp b�o ở kiếp sau n�y.



Tử Hư n�i:

C�i cửa họa ph�c đ� được nghe đại kh�i. Nhung nay nhưng người học tr� thường đến đền Đế Qu�n l�m lễ cầu mộng, xin ng�i b�o ứng cho biết nhưng sự nghiệp về sau. Việc đ� quả c� thực hay kh�ng?


Trạm cười m� rằng:

Đấng Đế Qu�n ng�i nuốt nhả nguy�n kh�, chu du t�m phương, ng�y x�t giấy tơ, đ�m chầu thượng đế, c�n l�c n�o rỗi để l�m c�i việc vụn vặt ấy. Song nhưng người một l�ng chay sạch th�nh k�nh th� trong l�c bập bừng, tựa như c� thấy. Người đời kh�ng hiểu b�n cho l� sự thực, thật đ�ng buồn cười.

Thưa thầy, nếu thế th� truyện ph�ng bảng cửa trời, cũng l� truyện ngoa truyền chăng?

Kh�ng, việc đ� c� thật đấy.

Trạm b�n giơ ra một cuộn giấy phong d�n rất kỷ bảo Tữ Hư rằng:

Đ�y l� bảng xu�n sang năm đ�y. Ta v�ng mệnh Đế Qu�n, đi tra x�t kỹ lưỡng để giao l�n cửa trời bi�n v�o cho đủ. V� c� anh đến chơi đ�y n�n ta chưa đi được.

Dương Trạm lại kể cho Tủ Hư nghe những th� vui tr�n Thi�n T�o, hơn ở c�i trần nhiều lắm, v� bảo nh� ngươi n�n cố gắng sửa m�nh chuốt nết, tự nhi�n c� ng�y được l�n ở tr�n ấy; như ta đ�y, cũng l� c�i duy�n may mắn kh�c thường. Tử Hư n�i:

M�nh trần v�c tục, con biết do lối n�o m� noi l�n được! Chỉ mong theo đ�i xe gi�, dược tạm l�n chơi xem một chuyến, chhảng hay thầy c� thể gi�p cho được kh�ng?

Sự đ� cũng kh�ng kh�. Để ta bẩm với đức Đế Qu�n, đem t�n họ anh điền v�o.

B�n lấy b�t son viết v�o cuối giấy hơn mươi chữ, rồi bảo cất bỏ tiệc rượu. Tử Hư được theo thầy l�n ngồi ở một b�n xe, rồi cỗ xe thẳng đường bay l�n. L�n đến trời, Tử Hư thấy một khu c� những bức tường bạc bọc quanh, c�i cửa lớn khảm trai lộng lẫy, hai b�n c� những t�a lầu ch�u điện cẩm ngọc, vằng vặc s�ng như ban ng�y, s�ng Ng�n bến Sao, �m ấp lấy đằng sau đằng trước, gi� thơm phưng phức, đượm ng�t q1uanh hi�n, hơi lạnh thấu da, �nh s�ng ch�i mắt, tr�ng xuống c�i trần, thấy mọi cảnh vật đều nhỏ b� tủn mủn.

Dương trạm n�i:

Anh c� biết đ�y l� đ�u kh�ng? Tức l� kinh Bạch Ngọc ở tr�n trời m� người đời thường n�i đ�. Ở ch�nh giữa kia, c� đ�m m�y hồng che phủ, l� cung Tử Vi của Đức Thượng Đế. Anh n�n đứng chờ ta ở ngo�i cửa th�nh để ta v�o t�u xin cho anh.



N�i rồi Dương Trạm cầm cuộn giấy đi v�o, sau một l�c l�u mới ra. Chợt nghe tr�n th�nh c� tiếng h� vang, n�i người đỗ đầu bảng sang năm, đ� k�n được vi�n trạng nguy�n họ Phạm rồi.

Dương Trạm dẫn Tử Hư đi chơi thăm khắp cả c�c`t�a. Trước hết đến một t�a c� c�i biển đề ngo�i l� Cửa T�ch Đức, trong c� chừng hơn ngh�n người mũ hoa dải huệ, kẻ ngồi người đứng. Tử Hư hỏi th� Dương Trạm n�i:

Đ� l� những vị ti�n thủa sống c� l�ng y�u thương mọi người, tuy kh�ng dốc hết tiền của l�m việc bố th�, nhưng biết t�y thời m� chu cấp, đ� kh�ng keo bẩn, lại kh�ng hợm hĩnh. Thượng Đế khen l� c� nh�n, liệt v�o th�nh phẩm, n�n họ được ở đ�y.


Lại đi qua một t�a sở c� biển đề ngo�i l� Cửa Thuận Hạnh, trong c� độ hơn ngh�n người, �o m�y lọng mưa, kẻ h�t người m�a. Tữ Hư lại h�i, Dương Trạm n�i:

Đ� l� những vị ti�n thủa sống hiếu thuận, hoặc trong lưu ly biết bao bọc lấy nhau, hoặc đem đất c�t m� san sẻ cho nhau, mấy đời ở chung, cho v�o cung m�y n�n họ được ở đ�y.


Lại đến một t�a sở c� biển đề: Cửa Nho Thần, người ở đấy đều �o d�i đai rộng, cũng c� tới số một ngh�n, trong c� hai người mặc �o lụa, đội mũ sa. Dương Trạm trỏ tay bảo Tử Hư rằng:

Ấy l� �ng T� Hiến Th�nh triều L� v� �ng Chu Văn An triều Trần đ�. Ngo�i ra th� l� những danh thần đời H�n đời Đường, kh�ng sung v�o quan vị chức chưởng g� cả, chỉ ng�y s�c ng�y vọngth� v�o tham yết Đế Qu�n, như những vi�n tản quan đời nay thỉnh thoảng v�o chầu vua m� th�i. Cứ c�ch nam trăm năm lại cho gi�ng sinh, cao th� l�m đến khanh tướng, thấp cũng được l�m sĩ phu hiệu do�n. Ngo�i ra c�n đến hơn trăm t�a sở nữa, nhưng trời gần s�ng, kh�ng đi xem khắp được, vội cưỡi gi� m� bay xuống trần. Xuống đến cửa Bắc, thấy trăm quan đ� lục tục v�o triều chầu vua.

Tử Hư từ biệt thầy trở về; sang năm đi thi quả đỗ Trạng Nguy�n. Ph�m những việc c�t hung họa ph�c nh� Tử Hư, thường được thầy về b�o cho biết...

Nguyễn Dữ người đời L�, nguy�n qu�n tại l�ng Đỗ T�ng, huyện Trường T�n, nay l� huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương. �ng l� con tiến sĩ Nguyễn Tường Phiếu, khoa b�nh dần, năm Hồng Đức thứ XXVII, l�m quan đến chức thượng thư, chết được thờ l�m ph�c thần.

Nguyễn Dữ thủa trẻ xem rộng biết nhiều, vốn l� một cao đồ của Trạng Tr�nh Nguyễn Bỉnh Khi�m. Đi thi đỗ Cử Nh�n, rồi chỉ tr�ng nhất nhị trường trong một v�i khoa thi hội. �ng được bổ tri huyện Thanh To�n, nhưng sớm ch�n hoạn trư�ng, xin từ chức về nh� nu�i mẹ gi�, xa l�nh nơi đ� hội. Người đời gọi �ng l� ẩn sĩ. Nam sinh năm mất của �ng cũng kh�ng ai r�, chỉ đồ chừng �ng sống khoảng c�c triều vua Uy Mục, Tương Dực, Chi�u T�n, Cung Ho�ng hồi nh� Tiền L� suy loạn. Thời đ� nước nh� sản xuất nhiều truyện thần qu�i. �ng sưu tầm nhưng truyền thuyết từ thủa L� Trần, tham khảo nhiều s�ch Trung Quốc s�ng t�c n�n bộ Truyền Kỳ Mạn Lục.

Dẫu nh�n vật ch�nh trong truyện Phạm Tử Hư L�n Chơi Thi�n T�o mang t�n Việt Nam, kể cả những địa danh như Hồ T�y, đền Trấn V�, Cửa Bắc đều l� nhưng địa điểm quen thuộc tại Long Th�nh, nhưng ng�n ngữ trong b�i văn vẫn l� ng�n ngữ tiểu thuyết Trung Quốc. Nhiều đọan tả cảnh Thi�n T�o đọc như nghe biền ngẫu cổ, mặc dầu đ� chuyển ngữ sang th�nh văn n�m. Nhiều h�nh ảnh vẫn lấy từ sử Trung Quốc. Tỷ như khi �ng muốn n�i sang năm Tử Hư sẽ thi đỗ, �ng đ� d�ng điển cướp thẻ trước cửa M�ng Ch�nh, nhặt hạt cả cửa Hạ Hầu, lấy từ Tống sử, truyện Hồ Đ�n Phủ nghe tin L� M�ng Ch�nh đỗ trạng nguy�n, than rằng: �Th�i thế l� sang năm ta đỗ, lại phải sau hắn một thẻ rổi�; để đối với điển danh nho Hạ Hầu Thắng đời H�n thường n�i rằng: kẻ sĩ chỉ sợ kh�ng s�ng nghĩa kinh, nếu s�ng th� lấy �o xanh �o t�a dễ như nhặt hạt cải dưới đất vậy.

Lời Tử Hư hỏi thầy về những người l�m quan đương thời cũng l� văn biền ngẫu: lấy điển trạng nguy�n Lưu Dư đời nh� Tống được người Kim lập l�m vua Tề đối với điển người Di�n Linh l�m quan dưới triều vua Đường Đức T�n, ứng đối trước triều thần d�ng to�n nhưng lời dối tr�. Lời Dương Trạm trả lời Tử Hư cũng l� văn biền ngẫu, lấy từ s�ch Văn Uyển truyện Nhan Hồi, học tr� Khổng Tử, chết trẻ nhưng chết rồi th� dưới c�i �m được giữ chức Tu Văn Lang, đối với truyện Vương Bằng, s�ch Loại Tụ, con Vương An Thạch đời Tống, chết xuống �m phủ c�n bị c�m kẹp tra tấn m�u vấy đầy đất. Tr�i lại, đoạn cuối truyện Tử Hư được thầy dẫn đi coi một số t�a phủ nơi Thi�n T�o lại l� một h�nh ảnh quen thuộc trong những truyện truyền thuyết d�n gian.

Người xem truyện Nguyễn Dữ tới đ�y kh�ng khỏi nhớ tới đọan mở đầu truyện c�ng ch�a Liễu Hạnh, ch�p trong cuốn V�n C�t Thần Nữ do Vũ Ngọc Kh�nh chủ bi�n t�m lược như sau: [4]

Tại l�ng V�n C�t, huyện Thiện Bản, tỉnh Nam Định c� nh� hhằng t�m hằng sản L� Th�i C�ng, dốc l�ng thờ Thượng Đế v� chuy�n lo l�m ph�c. Dầu tuổi qu� bốn mươi, �ng mới chỉ c� một con c�n nhỏ tuổi. V�o năm Thi�n Hựu đời L� (1557) Th�i B� c� tin mừng, nhưng gần t�i cữ bỗng mang bệnh, mặc dầu nhiều thầy nhiều thuốc, bệnh vẫn một ng�y một nặng. bỏ ăn bỏ uống, chỉ c�n thiết ngửi hương hoa.

Trung thu năm đ�, tiết trời trong s�ng. Một đ�m c� người �o l� mũ rơm tới gọi cổng nh� Th�i C�ng, n�i l� muốn ra mắt gia chủ chữa bệnh cho Th�i B�. Người nh� chậm mở cổng, người ấy lớn tiếng n�i rằng:

Ta từ c�i �m về đ�y, thấy gia chủ l� người ph�c thiện, muốn ra tay trợ gi�p, cớ sao xua đuổi ta?

L� Th�i C�ng nghe thấy vậy, th�n ra mở cổng mm�i v�o. Kh�ch x�a t�c, niệm thần ch�, rồi n�m c�i b�a ngọc xuống đất. Tức thời Th�i C�ng ng� xuống ngủ thiếp. Trong mơ Th�i C�ng thấy như hồn l�a khỏi th�n bay bổng theo ba người dẫn đường. Quanh �ng chỉ thấy �nh s�ng b�ng bạc như trăng. Chẳng bao l�u bốn người tới một cổng th�nh vĩ đại. Qua cửa th�nh, cả bốn người c�ng thay đổi �o quần, rồi tiếp tục leo l�n ch�n bậc cung trời.

Qua khe cửa sổ, L� Th�i C�ng nh�n thấy Ngọc Ho�ng ngự tr�n ngai v�ng, hai b�n tả hữu c� đủ mặt quần thần sắp h�ng đứng chầu. Tất cả đều trang phục �o triều gi�t v�ng đ�nh ngọc. Tr�n m�m ngọc đặt trước ngai rồng, c� những tr�i đ�o trường sinh mới h�i tự Dao Tr�, lại c� nậm rượu ti�n nhấp v�o sẽ bất tử. Theo tiếng nhạc Qu�n Thiều, một đo�n ti�n nữ m�a kh�c Ngh� Thường. Rồi c� một ti�n c�, xi�m �o một mầu hồng, tay n�ng ch�n ngọc, tha thướt bước ra d�ng rượu l�n Ngọc Ho�ng. Bỗng nhi�n ch�n ngọc rớt ra khỏi tay ti�n vỡ tan tr�n thềm. Quần thần đều hướng mắt về ti�n c� �o hồng. Từ m� tr�i s�n rồng tiến ra một vị đ�i thần, q�y xuống trước ngai rồng, l�n tiếng đọc mười hai chữ trong một cuốn s�ch v�ng. Kh�ng kh� s�n rồng căng thẳng sợ h�i. Rồi từ tr�n điện c� lời ph�n:

Ngươi thực kh�ng muốn ở chốn thương giới đ�y nữa.


tức thời c� hai hộ sĩ c�ng một b�y ti�n qu�y quanh ti�n c� �o hồng, dẫn n�ng ra kh�i s�n rồng bằng lối cửa Bắc. Đi đầu đ�m quần ti�n l� một ti�n c� v�c bảng viết chũ thiếp v�ng, nhưng từ xa L� Th�i C�ng chỉ đọc đuợc chữ sắc gi�ng. �ng hỏi nhỏ người dẫn đường truyện g� vậy? Họ tr� lời �ng l� Quỳnh Nương c�ng ch�a, lỡ đ�nh vỡ ch�n ngọc n�n bị đầy xuống hạ giới. Liền đ� c� một vị thần bư�c ra khỏi điện, lớn tiếng nạt:

C�c người l� ai? Sao gi�m đến đ�y xầm x�?


Ba người thưa:

Ch�ng con l� bọn ngũ l�i thần binh đang đợi lệng ngọc ho�ng.

N�i đọan họ k�o L� Th�i C�ng bay về hạ giới. L� Th�i C�ng bừng tỉnh, l�ng mừng khấp khời v� Th�i B� đ� khỏi bệnh. Khắp nh�ng�o ngạt hương thơm v� lồng lộng �nh s�ng như tr� thượng giới. Ngư�i nh� b�o tin Th�i B� hạ sinh con g�i. L� Th�i C�ng sai t�m ngư�i kh�ch lạ, nhưng kh�c đạ biệt tăm c�ng chiếc b�a ngọc. Nhớ lại cảnh ch�nh mắt nh�n thấy tr�n thượng giới. L� Th�i C�ng tin chắc l� c�ng ch�a Q�nh Nưong vừa gi�ng l�m v�o nh� �ng. �ng Đặt t�n con l� gi�ng Ti�n. [...]

Đối chiếu đọan mở đầu truyện Phạm Tữ Hư L�n Chơi Thi�n T�o với đọan mở đầu sự t�ch V�n C�t Thần Nữ, người đọc thấy r� sự tương đồng g�ũa c�ch v�o Truyện của Nguyễn Dữ v� c�ch v�o truyện của Hồng H� Phu Nh�n Đo�n Thị Điểm, t�c giả V�n C�t Thần Nữ.

Truyện truyền kỳ của Nguyễn Dữ, viết bằng chữ nho theo bố cục một truyện Trung Quốc, nhắm chở đạo, vai ch�nh l� Phạm Tử Hư l� một m�n đệ nho học ch�nh thống, sống theo đ�ng đạo thầy học trọng hơn cha, dập theo thứ tự Qu�n Sư Phụ của Khổng Học, dựng lều b�n mộ thầy, để tang thầy đủ ba năm. �ng c�n qu� trọng chữ nghĩa th�nh hiền, nhặt từng mẩu giấy c� viết chữ mang đốt. Thế n�n �ng thầy được l�m quan tr�n thi�n đ�nh cảm tấm l�ng th�nh của �ng, cho �ng c� dịp l�n chơi thượng giới, biết trước được sự th�nh đạt của m�nh.

Hồng H� Phu Nh�n Đo�n Thị Điểm mở đầu truy�n V�n C�t Thần Nữ, cũng d�ng h�nh ảnh L� Th�i C�ng, vốn chăm l�m việc thiện, th�n ra tận cổng đ�n người đạo sĩ tới xin chữa bệnh cho Th�i B�, m� cũng đưọc mời l�n trời chứng kiến cảnh Q�ynh Nương C�ng Ch�a bị gi�ng xuống trần đầu thai l�m con g�i �ng.

Theo Dương Quảng H�m thời Hồng H� Nử Sĩ tức Đo�n Thị Điểm, l� người c�ng thời với Nguyễn Dữ. B� c� viết Tục Truyền Kỳ Mạn Lục, gồm s�u truyện tiếp theo tập truyện của Nguyễn Dữ[5] . Thế n�n c�ch v�o truyện của Nguyễn Dữ v� Đo�n Thị Điểm c� những n�t tương đồng, phải chăng l� một c�ch v�o truyện đưọc l�ng độc giả thời đ� ? Điểm đ�ng n�i l� Nguyễn Dữ đ� d�ng để v�o truyện bằng chữ nho cũng l� c�ch v�o truyện m� những người viết truyện n�m cũng d�ng: như vậy b�t ph�p của những nh� văn viết chữ nho v� b�t ph�p những nh� văn chữ n�m cũng l� một.

Truyện Phạm Tử Hư L�n Chơi Thi�n T�o l� Truyện chở đạo, ca tụng t�nh thầy tr� thắm thiết của đạo Nho. Tr�i lại, nhiều truyện d�n gian t�nh thầy tr� kh�ng khắng kh�t như vậy v� c� nhiều truyện thầy kh�ng ra thầy.

Tỷ như truyện:
Tam Đại Nh� Con G�

Xưa c� anh học tr� học h�nh dốt n�t, nhưng c�i tr� đời �xấu hay l�m tốt, dốt hay n�i chữ�, đi đ�u anh ta cũng khoe khoang l�n mặt chữ nghĩa t�i giỏi lắm.

C� người tưởng anh hay chữ thật, đ�n về nh� để dạy trẻ.

Một h�m dạy thằng con chủ nh� học s�ch Tam Thi�n Tự, sau chữ tước l� con chim sẻ, đến chữ k� l� con g�, thầy ta gặp chữ k� nhiều n�t 雞 ngắc lại kh�ng biết đọc ra chữ g� v� nghĩa ra sao cũng chẳng hay.

Trẻ hỏi gấp. Thầy cuống qu�t dạy n� học liều: �dủ dỉ l� con d� d�. Nhưng thầy đ� kh�n, sợ c� ai nghe thấy, bảo trẻ học sẽ sẽ tiếng th�i. Tuy vậy trong l�ng thầy vẫn thắc thỏm.

Tối h�m ấy, nh�n chủ nh� c� b�n thờ Thổ C�ng, thầy đến khấn thầm xin ba đ�i �m dương để quyết xem hai chữ ấy c� thật l� d� d� chăng.

Thổ C�ng cho ba b�i được cả ba.

Thấy vậy, thầy lấy l�m đắc s�ch, h�m sau bệ vệ ngồi tr�n giường cao, bảo trẻ lớn tiếng học.

Được thể, trẻ n� g�o l�n thật to rằng:

Dủ dỉ l� con d� d�. Dủ dỉ l� con d� d�.

Bố n� đang cuốc đất ngo�i vườn, nghe thấy tiếng con học lạ, bỏ cuốc v�o xem s�ch, rồi hỏi thầy rằng:

Chết chửa, chử ấy l� chử k� nghĩa l� con g�, sao thầy dạy cho ch�u học dủ dỉ l� con d� d�?


Bấy giờ th�y mới nghĩ thầm: �M�nh đ� dốt, Thổ C�ng nh� n� cũng dốt nữa�. Rồi nhanh tr� thầy vội n�i gỡ rằng:

�ng tưỏng t�i kh�ng biếtchữ ấy l� chữ k� nghĩa l� con g� sao? Nhưng t�i dạy ch�u thế l� dạy cho n� biết tam đại nh� con g� kia đấy.


Nh� chủ ngạc nhi�n hỏi:

Thầy bảo tam đại con g� l� thế na�? �ng b� g� vậy?

Thầy cắt nghĩa rằng:

N�y thế n�y nhớ:

Dủ dỉ l� chị con c�ng

Con c�ng l� �ng con g�

Thế chẳng phẳi l� t�i dạy n� đến ba đời con g� l� g�?

Nh� chủ kh�ng biết n�i sao, vẫn đ�nh phải chịu thầy l� hay chữ. V� tự bấy giờ, con c�ng v� con g� th�nh c� họ với nhau: c�ng l� �ng m� g� l� ch�u.

Truyện thứ hai l� truyện:
Thầy Đồ Ăn B�nh R�n
Xưa c� một thầy đồ ngồi dạy học nh� người ta, một h�m tr�ng thấy h�ng b�nh r�n mật đi qua, lấy l�m th�m, nhưng kh�ng d�m n�i.

Thầy nghĩ m�i kh�ng biết l�m sao c� b�nh r�n ăn.

Một buổi kia, chủ nh� v�a đi khỏi, thầy mới lấy ớt gi� nhỏ, bỏ v�o trong nước, rồi bảo t�n học tr� nhỏ của thầy lấy nước ấy m� tắm. T�n học tr� ngoan go�n, v�ng lời thầy đi tắm ngay. Được một chốc, người n� ph�t n�ng v� lần mần đỏ khắp m�nh mẩy.

Khi cha mẹ về thấy con thế lấy l�m lo sợ hỏi thầy đồ rằng:

Kh�ng biết ch�u n� l�m sao m� người n� như sốt v� đỏ mần l�n cả thế?

Thầy đồ l�m bộ ngơ ng�c bảo gọi đứa nhỏ v�o xem như thầy lang xem bệnh, rồi bảo rằng:

Kh�ng việc g�, thằng n�y mắc c�i bệnh Thần H�n l�m qu�i đ�y. B�y giờ phải đi mua lấy bẩy đĩa b�nh r�n mật, để tối nay c�ng tống thần cho n�, th� n� khỏi ngay.

Nh� chủ v�ng theo lời thầy, vội v�ng ra chợ mua đủ bẩy đĩa b�nh r�n, lại k�m th�m cả trầu cau hương hoa đem về, đặt v�o m�m tươm tất rồi nhờ thầy c�ng hộ.

Thầy đồ khăn �o chỉnh tề, l�m bộ nghi�m trang ra đứng trước b�n thờ đặt giữa s�n, l�n giọng khấn rằng:

Thần h�n! Thần h�n!
C�i m�nh tr�n tr�n
C�i da đo đỏ
L�m thằng nho nhỏ
N�ng đ�m n�ng ng�y
Tao nuốt m�y đi
Mau đi! Mau đi!
Thần H�n Thần H�n.

Khấn xong c�y ấy, thầy lấy đũa, thầy sắn ngay đĩa b�nh, rồi bỏ v�o mồm thầy nuốt ực.

Nuốt hềt đĩa ấy, thầy lại khấn, khấn xong lại nuốt, khấn bẩy lần nuốt hết bẩy đĩa b�nh.

Đoạn rồi thầy bảo đem đứa nhỏ ra sau nh�, thầy lấy nư�c lạnh tắm cho n�. Chỉ một chốc đứa nhỏ khỏi sốt, khỏi mần.

Nh� chủ khen thầy c� ph�p t�i, m� thầy được bữa b�nh r�n thỏa th�ch c�i miệng thầy.

Hai truyện d�n gian tr�n cho thấy h�nh ảnh người thầy, học h�nh dốt n�t, t�nh nết nhỏ nhen chỉ t�m c�ch trục lợi chủ nh�, đ� hạ bệ �ng thầy trong lễ gi�o của đạo Khổng vốn đặt �ng thầy đứng liền sau vua trước bố.

Phải chăng đ� cũng l� phản ứng thụ động v� tự nhi�n của d�n gian dưới sức �p của đạo Khổng đặt l�n h�ng quốc Gi�o? Phải chăng đ� l� một sản phẩm hậu bắc thuộc?

Trở lại việc d�ng b�t thuật H�n Học trong s�ng t�c nh�n gian, c�c t�c giả truyện nh�n gian đ� thường chuyển biến b�t thuận H�n Học đến mức gạn bỏ được mầu sắc Trung Quốc khiến t�c phẩm thắm đượm mầu sắc Việt Nam. Đ� l� trường hợp t�c giả khuyết danh s�ng t�c truyện Trạng Quỳnh.

T�c giả Truyện Trạng Quỳnh l� ai, vai ch�nh Trạng Quỳnh l� một nh�n vật hư cấu hay c� thực l� một điểm để ngỏ chờ gi�i văn bản học giải quyết. C� một điểm chắc chắn l� truyện Trạng Quỳnh l� một tập tuyển truyện kh�i h�i đen. Theo nhiều chi tiết trong nội dung, c� thể l� truyện Trạng Quỳnh xuất hiện v�o khoảng đời nh� L� Trung Hưng.

Dưới triều nh� Tống, ba anh em họ T�: T� Thức tức T� Đ�ng Pha, T� Triệt v� người em g�i T� Tiểu Muội l� ba văn t�i nổi tiếng. Ri�ng trong b�t đại gia tức l� t�m văn h�o lớn nhất Trung Quốc, T� Thức, T� Triệt v� cha l� T� Tu�n đ� chiếm ba chỗ.

S�ch Trung Hoa Kim Cổ Kỳ Nh�n của Phan Hồng Trung, ch�p nhiều giai thoại giữa T� Thức v� T� Tiểu Muội. Đặc biệt l� đoạn ch�p truyện đối đ�p giữa T� Thức v� em g�i.


T� Th�c r�u rậm, Tiểu Muội nhạo bằng hai c�u:ay ti�n vỡ tan tr�n thềm. Quần thần đều hướng mắt về ti�n c� �o hồng. Từ m� tr�i s�n rồng tiến ra một vị đ�i thần, q�y xuống trước ngai rồng, l�n tiếng đọc mười hai chữ trong một cuốn s�ch v�ng. Kh�ng kh� s�n rồng căng thẳng sợ h�i. Rồi từ tr�n điện c� lời ph�n:

Ngươi thực kh�ng muốn ở chốn thương giới đ�y nữa.


tức thời c� hai hộ sĩ c�ng một b�y ti�n qu�y quanh ti�n c� �o hồng, dẫn n�ng ra kh�i s�n rồng bằng lối cửa Bắc. Đi đầu đ�m quần ti�n l� một ti�n c� v�c bảng viết chũ thiếp v�ng, nhưng từ xa L� Th�i C�ng chỉ đọc đuợc chữ sắc gi�ng. �ng hỏi nhỏ người dẫn đường truyện g� vậy? Họ tr� lời �ng l� Quỳnh Nương c�ng ch�a, lỡ đ�nh vỡ ch�n ngọc n�n bị đầy xuống hạ giới. Liền đ� c� một vị thần bư�c ra khỏi điện, lớn tiếng nạt:

C�c người l� ai? Sao gi�m đến đ�y xầm x�?


Ba người thưa:

Ch�ng con l� bọn ngũ l�i thần binh đang đợi lệng ngọc ho�ng.

N�i đọan họ k�o L� Th�i C�ng bay về hạ giới. L� Th�i C�ng bừng tỉnh, l�ng mừng khấp khời v� Th�i B� đ� khỏi bệnh. Khắp nh�ng�o ngạt hương thơm v� lồng lộng �nh s�ng như tr� thượng giới. Ngư�i nh� b�o tin Th�i B� hạ sinh con g�i. L� Th�i C�ng sai t�m ngư�i kh�ch lạ, nhưng kh�c đạ biệt tăm c�ng chiếc b�a ngọc. Nhớ lại cảnh ch�nh mắt nh�n thấy tr�n thượng giới. L� Th�i C�ng tin chắc l� c�ng ch�a Q�nh Nưong vừa gi�ng l�m v�o nh� �ng. �ng Đặt t�n con l� gi�ng Ti�n. [...]

Đối chiếu đọan mở đầu truyện Phạm Tữ Hư L�n Chơi Thi�n T�o với đọan mở đầu sự t�ch V�n C�t Thần Nữ, người đọc thấy r� sự tương đồng g�ũa c�ch v�o Truyện của Nguyễn Dữ v� c�ch v�o truyện của Hồng H� Phu Nh�n Đo�n Thị Điểm, t�c giả V�n C�t Thần Nữ.

Truyện truyền kỳ của Nguyễn Dữ, viết bằng chữ nho theo bố cục một truyện Trung Quốc, nhắm chở đạo, vai ch�nh l� Phạm Tử Hư l� một m�n đệ nho học ch�nh thống, sống theo đ�ng đạo thầy học trọng hơn cha, dập theo thứ tự Qu�n Sư Phụ của Khổng Học, dựng lều b�n mộ thầy, để tang thầy đủ ba năm. �ng c�n qu� trọng chữ nghĩa th�nh hiền, nhặt từng mẩu giấy c� viết chữ mang đốt. Thế n�n �ng thầy được l�m quan tr�n thi�n đ�nh cảm tấm l�ng th�nh của �ng, cho �ng c� dịp l�n chơi thượng giới, biết trước được sự th�nh đạt của m�nh.

Hồng H� Phu Nh�n Đo�n Thị Điểm mở đầu truy�n V�n C�t Thần Nữ, cũng d�ng h�nh ảnh L� Th�i C�ng, vốn chăm l�m việc thiện, th�n ra tận cổng đ�n người đạo sĩ tới xin chữa bệnh cho Th�i B�, m� cũng đưọc mời l�n trời chứng kiến cảnh Q�ynh Nương C�ng Ch�a bị gi�ng xuống trần đầu thai l�m con g�i �ng.

Theo Dương Quảng H�m thời Hồng H� Nử Sĩ tức Đo�n Thị Điểm, l� người c�ng thời với Nguyễn Dữ. B� c� viết Tục Truyền Kỳ Mạn Lục, gồm s�u truyện tiếp theo tập truyện của Nguyễn Dữ . Thế n�n c�ch v�o truyện của Nguyễn Dữ v� Đo�n Thị Điểm c� những n�t tương đồng, phải chăng l� một c�ch v�o truyện đưọc l�ng độc giả thời đ� ? Điểm đ�ng n�i l� Nguyễn Dữ đ� d�ng để v�o truyện bằng chữ nho cũng l� c�ch v�o truyện m� những người viết truyện n�m cũng d�ng: như vậy b�t ph�p của những nh� văn viết chữ nho v� b�t ph�p những nh� văn chữ n�m cũng l� một.

Truyện Phạm Tử Hư L�n Chơi Thi�n T�o l� Truyện chở đạo, ca tụng t�nh thầy tr� thắm thiết của đạo Nho. Tr�i lại, nhiều truyện d�n gian t�nh thầy tr� kh�ng khắng kh�t như vậy v� c� nhiều truyện thầy kh�ng ra thầy.



Tỷ như truyện:

Tam Đại Nh� Con G�[6]

Xưa c� anh học tr� học h�nh dốt n�t, nhưng c�i tr� đời �xấu hay l�m tốt, dốt hay n�i chữ�, đi đ�u anh ta cũng khoe khoang l�n mặt chữ nghĩa t�i giỏi lắm.
C� người tưởng anh hay chữ thật, đ�n về nh� để dạy trẻ.
Một h�m dạy thằng con chủ nh� học s�ch Tam Thi�n Tự, sau chữ tước l� con chim sẻ, đến chữ k� l� con g�, thầy ta gặp chữ k� nhiều n�t 雞 ngắc lại kh�ng biết đọc ra chữ g� v� nghĩa ra sao cũng chẳng hay.
Trẻ hỏi gấp. Thầy cuống qu�t dạy n� học liều: �dủ dỉ l� con d� d�. Nhưng thầy đ� kh�n, sợ c� ai nghe thấy, bảo trẻ học sẽ sẽ tiếng th�i. Tuy vậy trong l�ng thầy vẫn thắc thỏm.
Tối h�m ấy, nh�n chủ nh� c� b�n thờ Thổ C�ng, thầy đến khấn thầm xin ba đ�i �m dương để quyết xem hai chữ ấy c� thật l� d� d� chăng.
Thổ C�ng cho ba b�i được cả ba.
Thấy vậy, thầy lấy l�m đắc s�ch, h�m sau bệ vệ ngồi tr�n giường cao, bảo trẻ lớn tiếng học.
Được thể, trẻ n� g�o l�n thật to rằng:
Dủ dỉ l� con d� d�. Dủ dỉ l� con d� d�.
Bố n� đang cuốc đất ngo�i vườn, nghe thấy tiếng con học lạ, bỏ cuốc v�o xem s�ch, rồi hỏi thầy rằng:
Chết chửa, chử ấy l� chử k� nghĩa l� con g�, sao thầy dạy cho ch�u học dủ dỉ l� con d� d�?

Bấy giờ th�y mới nghĩ thầm: �M�nh đ� dốt, Thổ C�ng nh� n� cũng dốt nữa�. Rồi nhanh tr� thầy vội n�i gỡ rằng:
�ng tưỏng t�i kh�ng biếtchữ ấy l� chữ k� nghĩa l� con g� sao? Nhưng t�i dạy ch�u thế l� dạy cho n� biết tam đại nh� con g� kia đấy.

Nh� chủ ngạc nhi�n hỏi:
Thầy bảo tam đại con g� l� thế na�? �ng b� g� vậy?
Thầy cắt nghĩa rằng:
N�y thế n�y nhớ:
Dủ dỉ l� chị con c�ng
Con c�ng l� �ng con g�

Thế chẳng phẳi l� t�i dạy n� đến ba đời con g� l� g�?
Nh� chủ kh�ng biết n�i sao, vẫn đ�nh phải chịu thầy l� hay chữ. V� tự bấy giờ, con c�ng v� con g� th�nh c� họ với nhau: c�ng l� �ng m� g� l� ch�u.

Truyện thứ hai l� truyện:

Thầy Đồ Ăn B�nh R�n[7]

Xưa c� một thầy đồ ngồi dạy học nh� người ta, một h�m tr�ng thấy h�ng b�nh r�n mật đi qua, lấy l�m th�m, nhưng kh�ng d�m n�i.

Thầy nghĩ m�i kh�ng biết l�m sao c� b�nh r�n ăn.

Một buổi kia, chủ nh� v�a đi khỏi, thầy mới lấy ớt gi� nhỏ, bỏ v�o trong nước, rồi bảo t�n học tr� nhỏ của thầy lấy nước ấy m� tắm. T�n học tr� ngoan go�n, v�ng lời thầy đi tắm ngay. Được một chốc, người n� ph�t n�ng v� lần mần đỏ khắp m�nh mẩy.

Khi cha mẹ về thấy con thế lấy l�m lo sợ hỏi thầy đồ rằng:

Kh�ng biết ch�u n� l�m sao m� người n� như sốt v� đỏ mần l�n cả thế?

Thầy đồ l�m bộ ngơ ng�c bảo gọi đứa nhỏ v�o xem như thầy lang xem bệnh, rồi bảo rằng:

Kh�ng việc g�, thằng n�y mắc c�i bệnh Thần H�n l�m qu�i đ�y. B�y giờ phải đi mua lấy bẩy đĩa b�nh r�n mật, để tối nay c�ng tống thần cho n�, th� n� khỏi ngay.

Nh� chủ v�ng theo lời thầy, vội v�ng ra chợ mua đủ bẩy đĩa b�nh r�n, lại k�m th�m cả trầu cau hương hoa đem về, đặt v�o m�m tươm tất rồi nhờ thầy c�ng hộ.

Thầy đồ khăn �o chỉnh tề, l�m bộ nghi�m trang ra đứng trước b�n thờ đặt giữa s�n, l�n giọng khấn rằng:

Thần h�n! Thần h�n![8]
C�i m�nh tr�n tr�n
C�i da đo đỏ
L�m thằng nho nhỏ
N�ng đ�m n�ng ng�y
Tao nuốt m�y đi
Mau đi! Mau đi!
Thần H�n Thần H�n.

Khấn xong c�y ấy, thầy lấy đũa, thầy sắn ngay đĩa b�nh, rồi bỏ v�o mồm thầy nuốt ực.

Nuốt hềt đĩa ấy, thầy lại khấn, khấn xong lại nuốt, khấn bẩy lần nuốt hết bẩy đĩa b�nh.

Đoạn rồi thầy bảo đem đứa nhỏ ra sau nh�, thầy lấy nư�c lạnh tắm cho n�. Chỉ một chốc đứa nhỏ khỏi sốt, khỏi mần.

Nh� chủ khen thầy c� ph�p t�i, m� thầy được bữa b�nh r�n thỏa th�ch c�i miệng thầy.

Hai truyện d�n gian tr�n cho thấy h�nh ảnh người thầy, học h�nh dốt n�t, t�nh nết nhỏ nhen chỉ t�m c�ch trục lợi chủ nh�, đ� hạ bệ �ng thầy trong lễ gi�o của đạo Khổng vốn đặt �ng thầy đứng liền sau vua trước bố.

Phải chăng đ� cũng l� phản ứng thụ động v� tự nhi�n của d�n gian dưới sức �p của đạo Khổng đặt l�n h�ng quốc Gi�o? Phải chăng đ� l� một sản phẩm hậu bắc thuộc?

Trở lại việc d�ng b�t thuật H�n Học trong s�ng t�c nh�n gian, c�c t�c giả truyện nh�n gian đ� thường chuyển biến b�t thuận H�n Học đến mức gạn bỏ được mầu sắc Trung Quốc khiến t�c phẩm thắm đượm mầu sắc Việt Nam. Đ� l� trường hợp t�c giả khuyết danh s�ng t�c truyện Trạng Quỳnh.

T�c giả Truyện Trạng Quỳnh l� ai, vai ch�nh Trạng Quỳnh l� một nh�n vật hư cấu hay c� thực l� một điểm để ngỏ chờ gi�i văn bản học giải quyết. C� một điểm chắc chắn l� truyện Trạng Quỳnh l� một tập tuyển truyện kh�i h�i đen. Theo nhiều chi tiết trong nội dung, c� thể l� truyện Trạng Quỳnh xuất hiện v�o khoảng đời nh� L� Trung Hưng.

Dưới triều nh� Tống, ba anh em họ T�: T� Thức tức T� Đ�ng Pha, T� Triệt v� người em g�i T� Tiểu Muội l� ba văn t�i nổi tiếng. Ri�ng trong b�t đại gia tức l� t�m văn h�o lớn nhất Trung Quốc, T� Thức, T� Triệt v� cha l� T� Tu�n đ� chiếm ba chỗ.

S�ch Trung Hoa Kim Cổ Kỳ Nh�n của Phan Hồng Trung, ch�p nhiều giai thoại giữa T� Thức v� T� Tiểu Muội. Đặc biệt l� đoạn ch�p truyện đối đ�p giữa T� Thức v� em g�i.


T� Th�c r�u rậm, Tiểu Muội nhạo bằng hai c�u:

口 角 幾 回 無 覓 處
Khẩu đốc kỷ hồi v� mịch xứ
忽 聞 毛 理 有 聲 傳
Hốt văn mao l� hữu thanh truyền

nghĩa l�:

Mồm miệng bấu l�u đ�u chẳng thấy
Thấy r�u động đậy tiếng nghe truyền.

T� Thức đ�p lại nhạo c�i tr�n d� của em g�i:

未 出 庭 中 三 五 步
Vị xuất đ�nh trung tam ngũ bộ
額 頭 先 到 畫 堂 前
Ngạch đầu ti�n đ�o họa đường tiền

nghĩa l�:

Chưa ra khỏi s�n năm ba bước
Tr�n đ� đi trư�c tới họa đường.

Tiếp theo l� đoạn kể lại đ�m t�n h�n của T� Tiểu muội c�ng t�n lang l� Thiếu Du. Truyện rằng:

Đ�m t�n h�n, Tiểu Muội ra một vế c�u đối, th�ch Thiếu Du đối được th� mới cho mở cửa đ�n v�o uống rượu hợp cẩn, bằng kh�ng th� t�n lang cứ ở ngo�i s�n. Vế c�u đối như sau:

閉 門 推 出 窗 前 月
Bế m�n suy xuất song tiền nguyệt
nghĩa l�:

Đ�ng cửa đưổi trăng ra trước song

Thiếu Du nghĩ m�i kh�ng ra vế đối, đi ngang đi dọc b�n bờ hồ. T� Đ�ng Pha muốn gi�p nhưng kh�ng muốn ra mặt, �ng kiếm một vi�n sỏi n�m thẳng xuống mặt hồ, l�m cho mặt nước đang như mặt gương s�ng bỗng vỡ ra trăm mảnh, khiến Thiếu Du t�m ra c�u đ�p quay lại �n thư viết :

投 石 衝 開 惺 底 天
Đầu thạch xung khai tỉnh để thi�n
nghĩa l�:

N�m đ� ph� trời loang đ�y nước.
đễ thị tỳ đệ tr�nh T� tiểu thư.
C�u đ�p n�y đẹp l�ng T� Tiểu Muội, n�ng sai thị tỳ mỡ cửa đ�n Thiếu Du v�o động đ�o.

T�c giả Truyện Trạng Quỳnh chuyển biến giai thoại tr�n đ�y giữa anh em T� Thức v� T� Tiểu Muội th�nh truyện tranh tải giữa Thị Điệm v� Trạng Quỳnh Truyện so t�i đ� t�m tắt theo truyện do Vũ Ngọc Kh�nh[9] ch�p trong cuốn Kho T�ng C�c �ng Trạng Việt Nam như sau:

[...] Quan Bảng, [thầy học của Quỳnh] nu�i cho quỳnh ăn học l� c� � muốn g�y dựng cho Quỳnh rồi để gả con g�i cho ch�ng. Nhưng Thị Điểm th� c�n muốn thử t�i Quỳnh cao thấp ra sao. Quỳnh hiểu � n�n cũng th�ch đem văn thơ chữ nghĩa ra trổ t�i với Thị Điểm. Một h�m Điểm đi chợ, Quỳnh gửi ba mươi đồng tiền kẽm với một mảnh dấy đề bốn chữ �chiến chiến căng căng�{ nhờ thị điệm mua hộ. Thi điểm mua về cho Quỳnh năm nắm cơm nếp. Quỳnh phải phục t�i. Thật ra Quỳnh lấn bốn chữ chiến chiến căng căng n�y từ Kinh Thi, v� thường được giảng n�m l� nam năm nớp nớp. Thị Điểm đ�n đưọc � Quỳnh, đọc trạnh th�nh năm nắm cơm nếp, v� n�ng mua năm nắm cơm nếp cho Quỳnh.

Một buổi chợ kh�c, Quỳnh lại gửi mười đồng kẽm, k�m mảnh giấy viết hai chữ đ� cuống, dịch n�n l� c� cuống, � muốn nhờ Thị điểm mua hộ c� cuống. Thị Điểm hiểu � nhưng cố t�nh tr�u Quỳnh, mua cuống c� về cho Quỳnh. Quỳnh bắt đền. Thị Điển c�i: �th� c� cuống n�i l�i chẳng th�nh cuống c� l� gỉ� . Quỳnh đ�nh chịu thua.

Một h�m Thị Điểm ngồi kh�u b�n cửa sổ, Quỳnh đến cửa sổ đối diện nh�n sang. Thị Điểm bực m�nh ra vế c�u đối n�m:
Hai người ngồi hai cửa sổ song song.

Điểm kh� khăn ở đ�y l� chữ cửa sổ dịch n�m chữ song, khiến Quỳnh, v� cả bao nhi�u người sau chưa ai đối nổi. Một lần nữa Quỳnh chịu thua, đ�nh phải bỏ đi.

Một h�m kh�c, Quỳnh đi phố M�a, Sơn Tay về, gặp Thị Diểm, n�ng ra vế c�u đối:

L�n phố m�a, gặp c� h�ng mật,
cầm tay kẹo lại hỏi thăm đường.

C�i kh� của c�u n�y l� cả bốn chữ : m�a mật kẹo đường đều l� của ngọt.

Quỳnh chưa kịp dối th� Thị Điểm ra lu�n hai c�u thứ nữa:

Trời mưa đất thịt trơn như mỡ
d� đến h�ng nem chả muốn ăn.

bốn chữ thịt mỡ nem chả l� nhưng thức ăn l�m bằng thịt, v� tiếp theo l� c�u:

B� đồ Nứa đi v�ng đ�n tre
đến kh�m tr�c thở d�i hi h�p

ba chữ Nứa, tre v� tr�c l� ba loại c�y c�ng loại.

Quỳnh kh�ng đối lại nổi một c�u.

Một buỏi kh�c, Quỳnh đi dạo về, bị ch� sổ ra sủa. hoảng sợ Q�nh leo l�n c�y. Thị Điểm chạy ra thấy vậy bảo rằnh: �nếu đối được c�u n�y th� mới đuổi ch� cho m� xuống:

Th�ng Quỳnh ngồi tr�n c�y cậy
d�i đỏ hồng hồng

Q�ynh chịu kh�ng sao đối được, đ�nh ngồi tr�n c�y đến l�c con ch� bỏ đi mới d�m xuống.

Một buổi kh�c, Thị Điểm tắm, Quỳnh lần kh�n đ�i v�o xem. Điểm tức qu� đọc một c�u th�ch đố được th� cho v�o:

Da trắng vỗ b� bạch.

Quỳnh chịu kh�ng đối nổi.

Một tối kia, Quỳnh liều lĩnh lẻn v�o giường Thị Điểm nằm. Thị Điểm v�o m�n tối m�, qườ quạng chạm phải d�i của Quỳnh. Chữa thẹn Thị Điểm liền đọc vế c�u đối chữ nho:

Trướng nội v� phong ph�m tự lập

nghĩa l�:

Trong m�n kh�ng gi� sao buồm tự dựng

Lần n�y Quỳnh đối lại l�:

Hưng trung bất vũ thủy trường lưu

nghĩa l�:

Trong bụng kh�ng mưa m� nước cứ tu�n.

Thị Điểm đọc tiếp c�u đối n�m:

C�y xương rồng trồng đất rắn
long vẫn ho�n long.

Quỳng cũng lại dối lại l�:

Quả dưa chuột ruột thẳng gang
thử chơi th� thử.

[...] Sau đ� �t ng�y Quỳnh thưa l�n quan Bảng xin th�i học.

Đối chiếu truyện Trạng Quỳnh so t�i c�ng Thị Điểm với truyện anh em T� Thức đối đ�p, người đọc thấy tr�n cấu tr�c hai truyện giống hệt nhau: cả hai truyện như t�m tắt tr�n đ�y đều l� truyện tranh t�i đối đ�p bằng c�u đối giữa một cặp anh trai em g�i. Tuy nhi�n, nếu t�c giả truyện Trạng Quỳnh dựng truyện theo cấu tr�c của truyện Trung Quốc, chi tiết trong c�u truyện n�m ho�n to�n l� một s�ng t�c thuần t�y Việt Nam. Kh�c với truyện Trung Quốc, T� Thức giữ vai chủ động, lu�n lu�n thắng thế, mặc dầu truyện lấy t�n T� Tiểu Mu�i l�m đầu đề; trong truyện n�m tuy lấy t�n Trạng Quỳnh l�m đầu đề, nhưng vai chủ động l� Thị Điểm, v� phần thắng lu�n lu�n về Thị Điểm..

Tuy c�ng l� tranh t�i đối đ�p trong việc l�m c�u đối, trong truyện T� Thức cuộc tranh t�i giới hạn t�nh anh em ruột thịt. Trong truyện n�m, cuộc tranh t�i như đễ t�m hiểu người bạn trăm năm. Điều th�ch th� cho người đọc truyện N�m l� những đ�i c�u đối phơi b�y nhưng tr� chơi chữ hiểm h�c trong tiếng Việt Nam, một �m c� nhiều nghĩa, khiến đối thủ kh�ng c�n đường đối lại. Kh� nhất l� vế năm chữ:

Da trắng vỗ b� bạch

hai chữ cuối l� chữ nho c�ng nghĩa với hai chữ đầu, đồng thời lại l� tiếng tượng thanh đi sau chữ vỗ. Đ� rất nhiều người cố đối, nhưng tới nay chưa c� ai đối được cho chỉnh.

Người đọc thấy r� l� đoạn Truyện Trạng Quỳnh so t�i c�ng Thị Điểm l� một đọa d�n dựng theo Truyện T� tiểu Muội. Nhưng nội dung truyện đ� bị cải biến, gột bỏ mầu sắc Trung Quốc, đồng thời t� đậm mầu sắc Việt Nam. T�c giả d�ng một b�t ph�p l�m nổi r� những đặc t�nh của ng�n ngữ Việt Nam b�n cạnh ng�n ngữ Trung Quốc.

Trở lại truyện Phạm Tử Hư L�n Thăm Thi�n T�o, người đọc ghi nhận một chi tiết Nguyễn Dữ đ� d�ng để m� tả l�ng chuộng đạo Khổng của Dương Trạm. Đ� l� Phạm Tử Hư �qu� trọng những tờ giấy c� chữ, hễ thấy rơi v�i liền nhặt m� đốt.�[10] Nh�n sang những Truyện Cổ Nước Nam, l�ng t�n qu� chữ nghĩa th�nh hiền như vậy kh�ng phải l� một h�nh ảnh th�ng thường để m� tả vai ch�nh trong truyện. Tr�i lại, nhiều truyện đ� dựng tr�n sự kiện chữ nho đọc theo �m Việt Nam nghe lạ tai cho ch�nh người Việt Nam v� v� vậy c� khả năng kh�i h�i để l�m b�t thuật kh�i h�i.

Đ� l� b�t thuật của truyện kế tiếp: Khướu Dạy Học [11]

Xưa c� một con khướu nổi danh l� biết đủ c�c thứ tiếng.

Khướu mở trường dạy học n�i.

Giống chim ch�c theo nhau đến học đ�ng lắm. Nhưng kể bậc giỏi hơn cả th� chỉ c� ba anh l� anh chim ri, ang d� d� v� anh cả ngỗng m� th�i.

Đến kỳ Trời mở khoa thi, bao nhi�u học tr� của khướu đều đua nhau đi cả.

Buổi thi xong về, ti�n sinh khướu hỏi đồ đệ rằng:

B�i chi? b�i chi?

D� d� thưa rằng:

如 何 斯可 謂 之 士 矣
Như h� tư khả vị chi sĩ hỹ

nghĩa l� như thế n�o th� gọi được l� kẻ sĩ vậy.

Khướu lại hỏi:

V� 冊 之, v�冊 之
V� s�ch chi? v� s�ch chi?
nghĩa l�:

v�o s�ch n�o?

Ngỗng thưa rằng:

D� d�! V� 幼 學! V� 幼 學!
D� d�! V� Ấu Học! V� Ấu Học

Chim ri nghe ngỗn n�i mắng rằng:

知 之 為 知 之 ! 不 知 為 不 知
Tri chi vi tri chi! Bất tri vi bất tri
nghĩa l�:

Biết đấy th� biết đấy!
Kh�ng biết th� rằng kh�ng biết!
Đ� kh�ng biết chi n�i l�m g�?

Khướu khen rằng:

奇 句! 奇 句! 奇 句 !
Kỳ c�! Kỳ c�! Kỳ c�!

Ngỗng c�i lại chim ri:

A A! 無 知 也 我 不 知 也
A A! V� tri d�, ng� bất tri d�.

nghĩa l�:

Kh�ng biết vậy, ta kh�ng biết vậy.

Khướu vẫn c�n tiếp tục khen chim ri:

奇 句! 奇 句!
Kỳ c�! Kỳ C�!
Đến khi c� tin về b�o đ� yết bảng, khướu sai ngỗng đi xem đỗ được mấy t�n. Ngỗng đi xem về thưa rằng:
Đỗ cả! Đỗ cả!

Khư�u bảo:
Xem cho 周 至! 周 至 [12]
Xem cho chu ch�! chu ch�

Ngỗng thưa:

�! �!

Khướu mừng lắm bảo rằng:

歡 輝! 歡 輝! 歡 輝!
Hoan huy! Hoan huy! Hoan huy!

nghĩa l�:

Vui vẻ! Vui vẻ! Vui vẻ!

Truy�n cổ tr�n đ�y l� một truyện kh�i h�i, đặt trong khung cảnh một trường nho học. Cả thầy lẫn tr� đều l� chim. Lời đối đ�p giữa thầy tr� b� bạn l� lời viết bằng chữ nho nhưng đọc theo �m Việt Nam, nghe r�u r�t như tiếng chim. Kh�ng ai l� kh�ng cảm thấy � ngư�i viết d�ng chữ nghĩa th�nh hiền nhại lời chim g� ngỗng để mua vui trọc cười.

Theo giới ph� b�nh văn học [13] , thể văn n�y mang t�n l� macaronique, của người � thường l�m thơ kh�i h�i chen th�m tiếng la tinh, ti�u biểu l� t�c phẩm Baldus của Teofilo Folengo, xuất bản v�o năm 1517.

Đối chiếu h�nh ảnh Dương Trạm nhặt từng mẩu giấy c� chữ th�nh hiền đem đi đốt, để tỏ l�ng t�n trọng chữ nghĩa Khổng học, với lời văn truyện Khướu Dạy Học, lấy chữ nghĩa th�nh hiền đọc nhại lời chim để mua vui trọc cười, vậy m� truyện c�n truyền tục tới nay, người đọc thấy r� l� đại ch�ng kh�ng phải ai ai s�ng k�nh đạo Khổng như thầy tr� Phạm Tử Hư.

Nh�n chung cả ba truyện Tam Đại Nh� Con G�, Thầy Đồ Ăn B�nh R�n v� Khướu Dạy Học, người đọc thấy cả ba truyện c�ng lấy khung cảnh l� việc học h�nh, với vai ch�nh l� một �ng đồ. Vai �ng Đồ trong truyện Tam Đại Nh� con G� l� một �ng thầy chữ nghĩa c�n k�m cỏi m� lại hay ph� trương. Đặt c�i k�m cỏi dốt n�t cạnh c�i nết ph� trương hư danh l� một đề t�i trọc cười th�ng dụng.

Truyện Thầy Đồ Ăn B�nh R�n l� một truyện trọc cư�i dưới một h�nh thức kh� xa lạ. H�nh thức n�y l� h�nh thức trọc cười trong tập truyện cười với hai vai ch�nh l� Ba Giai v� T� Xuất. H�nh động của �ng đồ trong Truyện Thầy Đồ Ăn B�nh R�n l� một h�nh động c� thể gọi l� bất lương: thầy pha ớt v�o nước tắm khiến học tr� nhỏ cũa thầy nổi mẩn khắp người, l� cha mẹ n� lo sợ; rồi thầy nh�n đ� bầy ra lễ trừ ma trừ t� bắt cha mẹ tr� đi mua bẩy đĩa b�nh r�n về c�ng lễ, nh�n đ� thầy c� một bữa b�nh r�n no n�, rồi thầy lại mang tr� ra tắm nước m�t khỏi bệnh do ch�nh tay thầy g�y ra.

Người đọc truyện Thầy Đồ Ăn B�nh R�n kh�ng khỏi li�n tưởng tới truyện dưới đ�y trong tập truyện Ba Giai T� Xuất:

M�o Biết N�i

Một lần nọ, Ba Giai nằm mơ thấy ch�y nh�, liền bảo T� Xuất rằng:

N�y b�c ạ, đ�m qua t�i nằm mơ thấy lửa, hẳn l� c� t�i đ�y. Ta thử v�o H� Đ�ng l�m canh s�c đĩa, may ra phất to th� tha hồ c� tiền ch� ch�n.

Thế rồi bọn Ba Giai T� Xuất, chừng năm s�u người k�o nhau v�o H� Đ�ng đ�nh bạc. Ngỡ l� hốt được của thi�n hạ, phen n�y sẽ bốc to, ngờ đ�u mấy ch�ng thua nhẵn củ kiệu, phải một phen nhịn đ�i giắt nhau cuốc bộ về H� Nội.

Tới Cầu Giấy, c�c cậu đ�i mềm, lại thấy hai b�n h�ng qu�n tấp nập, h�ng phở, h�ng cơm, thịt ch� treo lủng lẳng, c�c cậu th�m rỏ r�i, sờ t�i chẳng c�n lấy một xu nhỏ. Ba Giai bảo T� Xuất:

Cơm rượu ngon l�nh thế kia m� ch�ng ta chịu nuốt nước bọt th� uổng thật. Từ xưa đến nay, anh vẫn kh�o l� giỏi xoay xở, vậy đang l�c anh em đ�i mềm thế n�y, anh h�y trổ t�i đi cho anh em nhờ n�o.

T� Xuất đ�p:

Th� anh em h�y chầm chẫm một ch�t n�o. L�m g� m� n�ng thế!

Ba Giai n�i tiếp:

Chẳng n�ng th� sao! Đ�i lả ra rồi c�n g�. Anh c� nhớ l�c ra về anh bảo l� đến Cầu Giấy th� mời anh em đ�nh ch�n kh�ng? Gi� anh nghe t�i giữ lấy v�i quan c� phải b�y giờ anh em kh�ng bị đ�i meo thế n�y kh�ng?

T� Xuất thấy Ba Giai th�c tợn, n�i:

H�y thong thả một ch�t, để t�i đi xem qua một lượt c�c h�ng đ�.

Thế rồi, T� Xuất để cả bọn đứng đ�, một m�nh đi khắp một lượt, hết h�ng nọ đến h�ng kia. H�ng n�o T� Xuất cũng nh�n v�o. Tới một h�ng ở đầu giẫy, T� Xuất tr�ng thấy c� h�ng xinh xắn, m� đỏ h�y h�y, bỗng dừng ch�n lại.

Tr�ng thấy kh�ch, c� h�ng vội bỏ miếng trầu đang nhai, mời ch�o t�u t�t:

Mời ng�i v�o sơi rượu đ�. H�ng ch�u sạch sẽ, ngon l�nh lắm. Ng�i muốn d�ng g� cũng c� ...

Được để t�i c�n chờ mấy �ng bạn đ�.

Thế rồi T� Xuất vẫy bọn Ba Giai, mời v�o h�ng. Tưởng l� T� Xuất n�i đ�a, cả bọn ngơ ng�c nh�n nhau, anh nọ đ�n anh kia v�o trước, r�t cuộc chẳng c� anh n�o d�m v�o.

T� Xuất thấy vậy, th�c:

K�a v�o đi c�c anh. Cứ để c� h�ng phải mời m�i. Ta v�o cơm rượu đi, kẻo tối ...

N�i xong, T� Xuất d�ng dạc bảo c� h�ng:

N�o c� rượu ngon, canh ngọt th� dọn ra đ�y một m�m.

Thấy T� Xuất gọi cơm rượu, cả bọn mới chắc dạ, bước v�o h�ng.

C� h�ng k�o ghế, dọn b�n, cười n�i lu�n miệng, Bộ răng c� đen nh�nh như hạt na, tr�ng thật l� duy�n d�ng.

Bẩm c�c ng�i sơi g� ạ?

Chặt cho t�i một con g� luộc, v�i khoanh gi� lụa, hai kh�c c� r�n, v� cho t�i một chai rượu ngon ra đ�y.

C� h�ng lấy dao thớt, mang g� ra chặt. M�i người đều xanh cả mắt, nh�n nhau kh�ng hiểu T� Xuất tr�ng v�o đ�u m� d�m gọi hăng như thế. C� người bụng bảo dạ c� lẽ T� Xuất c�n găm �t tiền; nhưng c� ngư�i th� lo ngay ng�y v� chỉ sợ ăn xong, anh em phải đ�nh b�i tẩu m�, m� n� h� tuần đuổi bắt được th� cứ nhừ đ�n.

V�i ph�t sau, c� h�ng đ� b� ra một m�m đầy thịt rượu đặt trước mặt kh�ch.

T� Xuất so đũa cho c�c bạn, n�i:

N�o, b�y giờ anh em ta ch�n đi n�o. Cứ việc ăn uống cho no say, thiếu thức g� c�c anh cứ việc gọi th�m, đừng ngại.

Nh� h�ng c� con m�o tam thể, thấy kh�ch ăn uống, cứ lảng vảng chờ ăn. T� Xuất vừa uống rượu vừa vuốt ve con m�o, thỉnh thoảng lại gắp miếng c� r�n cho ăn. Con m�o th�nh quen, cứ sấn quanh b�n cạnh T� Xuất. � chừng đ� no, con m�o nằm queo ra l�m một giấc ngủ ngon.

Cơm rượu xong, c� h�ng đứng l�n thu dọn m�m b�t, lấy tăm nước cho kh�ch. Cả bọn lấm l�t nh�n nhau, rồi tr�ng trộm T� Xuất xem ch�ng c� hiệu lệnh g� chăng. T� Xuất th� cứ thản nhi�n, tr� truyện cười n�i, với c� h�ng, kh�ng tỏ vẻ g� băn khoăn lo ngại.

Bỗng, T� Xuất ngồi xuống, chăm ch� ngắm ngh�a con m�o một l�c, rồi l�m bộ ngạc nhi�n đ�ng l�n n�i to l�n rằng:

�! con m�o n�y mới qu� ho� l�m sao chứ! C� h�ng ph�c đức lắm mới nu�i được con m�o n�y.

C� h�ng bật cư�i, trả lời:

V�ng, con m�o nh� ch�u q�y h�a thật. Chỉ qu� v� một nết hay ăn vụng, rồi lại hay bĩnh ra bếp. Chuột bọ th� l�m loạn trong nh� m� m�o th� cứ l�nh như bụt.

T� Xuất nghi�m giọng n�i:

� hay! dễ c� cho t�i n�i đ�a sao? C� kh�ng biết, chứ con tam thể n�y c� c�i tướng kỳ dị lắm. Tiền vạn th� kiếm dễ, chứ kh�ng dễ g� kiếm được con m�o lạ như thế n�y.

C� h�ng vẫn cười, cho l� kh�ch tr�u ghẹo m�nh:

Thưa �ng thế l� thế n�o?

T� Xuất k�o xong một hơi thuốc l�o, n�i quả quyết.

Con m�o n�y chảng nhưng tinh kh�n m� lại c�n biết n�i nữa.

N�i xong, T� Xuất vứt mạnh chiếc xe điếu xuống b�n.

C� h�ng nghe n�i cư�i ngất nghẻo đ�p:

�ng n�y n�i kỳ qu�! Đời thủa n�o m� m�o lại biết n�i!

T� Xuất liền lại gần c� h�ng n�i:

C� c� đố t�i bảo n� n�i cho c� nghe ngay b�y giờ kh�ng?

V�ng, th� �ng bảo đi xem n�o!

T� Xuất hăm hở n�i lớn:

C� đ�nh cuộc với t�i c�i g� n�o, t�i lập tức bảo n� n�i ngay cho m� xem.

Mấy người kh�ch đang ngồi ăn ở b�n b�n, thấy truyện nức cười như vậy cũng bỏ cả đũa b�t, đ�ng dậy xem. Cả những người bộ h�nh đang đi qua đ�, thấy trong nh� to tiếng, kh�ng hiểu đầu đu�i ra sao, cũng x�m lại xem đ�ng đầy cửa.

T� Xuất lại nhắc lại, n�i lớn:

N�o c� đ�nh cuộc với t�i c�i g� n�o? Một m�m rượu nh�!

C� h�ng cười toe to�t, đ�p:

V�ng, xin v�ng. Nếu �ng bảo n� n�i được một tiếng, th� nh� ch�u xin mất kh�ng bữa rượu, kh�ng lấy tiền của c�c �ng nữa.

C� n�i thật đấy chứ!

Thật chứ dối ạ?

T� Xuất cười ha hả, quay ra nh�n mọi người ph�n vua:

Đấy nh�! C�c �ng c�c b� l�m chứng cho t�i nh�! C� h�ng đ� cam đoan đ�nh cuộc hễ con m�o n�i được, th� xin mất m�m rượu. Th� đ�y, t�i xin bảo con m�o n� n�i cho m� xem. để c� h�ng biết t�i kh�n ngoan của n�.

Đoạn T� Xuất đến chỗ con m�o dang ngủ, x�ch tai m�o giơ l�n, đem ra gần chỗ c� h�ng ngồi, vừa đi vừa d�ng dạc n�i:

N�o b�y giờ m�y n�i l�n cho c� h�ng biết tr� th�ng minh, xuy x�t của m�y nh� ...

Rồi T� Xuất giơ con m�o l�n cao đến tận mặt, hỏi:

Ớ m�o! Bớ m�o! �Của� c� h�ng tr�n ... m�o?

Vừa n�i đến tiếng �m�o� T� Xuất bấm mạnh m�ng tay v�o tai con m�o, tưỏng chừng đến thủng tai ra; con m�o đau qu�, nhăn cả m�m, k�u

M�o! M�o!

Mọi người đ�ng xem cười ầm l�n, bọn Ba Giai tưởng như bể bụng, b� lăn ra đất, c�n c� h�ng th� thẹn th�ng, xấu hổ, mặt cứ đỏ như gấc ch�n, phải c�i đầu dấu mặt đi cho đỡ ngượng.

T� Xuất vứt con m�o xuống đất đ�nh �huỵnh� một c�i, xoa tay n�i:

Đấy nh�! Con m�o đ� n�i rồi nh�, lại n�i n�i kh�n, c� �, c� nghĩa, đủ biết con m�o chẳng nhưng biết n�i lại c�n biết suy x�t nữa.

...

C� th�ch n� n�i c� một tiếng cũng l� thua cuộc, nhưng đ�y n� lại n�i hai tiếng, thế l� t�i bị thiệt rồi đấy nh�!

....

Chỉ mất c� một m�m rượu m� c� đ� biết được con m�o gi� trị ... thật l� rẻ đ�!

Rồi lại bảo bọn Ba Giai:

Th�i tiệc rượu thế l� trang trải xong rồi, b�y giờ ta ch�o c� h�ng ra về kẻo muộn ....

Cả bọn bư�c ra khỏi h�ng, cười ồ. C� h�ng, mặt vẫn c�n đỏ như say rượu, đ�nh mất bữa rưỡu, tuyệt nhi�n kh�ng d�m h� răng, n�i nửa lời.

X�t tr�n cấu thức, truyện Thầy Đồ Ăn B�nh R�n v� truyện M�o Biết n�i c� nhiều điểm tương đồng. Trước hết cả hai c�ng được coi l� truyện vui cười. Hai l� cả hai c�ng ch�p truyện một thầy đồ th�m ăn b�nh r�n v� một nh�m bạn b� Ba Giai v� T� Xuất th�m một bữa rượu. Cả hai vai ch�nh đều b�y mưu thiết kế cốt chỉ được thoả th�ch niềm ham muốn, bất kể l� phải đ�nh lừa hay l�m hại người kh�c. Thầy đồ l�m hại đứa học tr� b� nhỏ đ�nh lừa cha mẹ n� để đưọc ăn bẩy đĩa b�nh r�n. T� Xuất đ�nh lừa c� h�ng cơm, l�m khổ con m�o để c� bữa rượu sau sưa khi trong t�i kh�ng c� tiền. Người đọc truyện cười thỏa th�ch, trước những h�nh động bất lương của thầy đồ th�m b�nh r�n v� của T� Xuất c�ng đồng bọn đ�i một bữa rượu.

C�i cười n�y khiến người đọc nhớ tới c�i cười v� lại, le rire picaresque[14], khi đọc cuốn La Vie de Lazarillo de Torm�s,[15] khiếm danh t�c giả, nguy�n t�c bằng tiếng T�y Ban Nha. Cuốn truyện n�y xuất bản lần đầu ti�n v�o năm 1553 tại Anvers, từng đươc dịch sang nhiều thứ tiếng tại �u Ch�u. Cũng từng bị coi l� s�ch cấm đọc trong h�ng trăm năm. S�ch viết theo thể tự sự, kể lại những h�nh động bất lương của vai ch�nh l� Lazarillo, một ngư�i ngh�o kh� gốc tại Torm�s. Truyện cũng được coi l� l� một truyện kh�i h�i, đồng thời tr�nh b�y quan điểm ph� ph�n x� hội, dưới thời cuối thời Trung Cổ, với những nề nếp khắt khe.

Đối chiếu những truy�n trong tập Truyện Cổ Nư�c Nam, v� trong tập Ba Giai T� Xuất, c� c�ng � nghĩa với truyện La Vie de Lazarillo de Torm�s, vượt qu� giới hạn b�i viết n�y, v� xin d�nh cho giới nghi�n cứu chuy�n m�n. Đằng kh�c, qua nhận x�t về sự tương đồng giữa cuốn truyện T�y Ba Nha v� truyện Cổ Nước Nam v� Truyện Ba Giai T�

Xuất, tr�ch dẫn tr�n đ�y, phải chăng người đọc kh�ng khỏi như thấy những truyện tr�ch dẫn n�i tr�n, �t nhất, cũng c� thể coi l� phản ứng của văn học d�n gian dưới �p lực của văn học Trung Quốc đặt tr�n mức độ quốc học, hay n�i một c�ch ngắn gọn hơn nhưng truyện cười tr�ch dẫn đ� c� m�u sắc của t�nh cải biến trong văn học d�n gian hậu Bắc thuộc?

III

Trung Quốc c� ba bộ tiểu thuyết rất được đ�ng đảo người đọc, kh�ng những tại Trung Quốc, m� tại khắp c�i Đ�ng � ham chuộng. Đ� l� bộ Tam Quốc Ch�, bộ Thủy Hử v� bộ T�y Du K�. Sau đ�y, cảo luận n�y xin x�t qua c�ch đọc bộ T�y Du K� của người Đ�ng � như một bộ tiểu thuyết huyền b�, như một b� kinh Đạo Gi�o truyền ph�p d�ng linh đan để luyện ph�p trường sinh bất tử v� sau c�ng l� c�ch biến cải của một t�c giả khiếm danh Việt Nam khởi hứng từ bộ T�y Du K� s�ng t�c th�nh truyện cổ t�ch Người Đi T�m Kinh Phật.

Bộ T�y Du K� ch�nh l� truyện Thầy Tam Tạng, đời nh� Đường, t�n thật l� Trần Vỹ, sinh năm thứ mười s�u đời T�y Văn Đế Vương (595 sau T�y Lịch) tại huyện C�u Thị, nay l� huyện Y�m Sưu, tỉnh H� Nam Trung Quốc đi sang Ấn Độ thỉnh kinh năm ng�i mới vừa hai mươi bẩy tuổi. Truyện đi thỉnh kinh cũng l� một truyện c� thực, ch�p trong s�ch Đại Đường T�y Vực K�. Thầy Tam Tạng đi thỉnh kinh một người một ngựa, đ� tới được Ấn Độ sau khi vượt qua được một trăm hai mươi t�m phi�n quốc với rất nhiều kh� khăn thử th�ch. Chuyến đi mất hai năm, chuyến về hai năm. Thầy Tam Tạng ở lại Ấn Độ mười ba năm, học đạo tại ch�a Na Lan Đ� trong s�u năm, thời gian c�n lại thầy đi viếng thăm c�c di t�ch của Đạo Phật v� thu thẩp kinh s�ch v� phật t�ch. Ng�y về tới Trường An, thầy Tam Tặng mang theo về:

150 X� Lợi tử (tinh cốt Đức Như Lai)
2 tượng Phật bằng gỗ đ�n,
3 tượng phật bằng đ�n hương
657 bộ kinh
c�ng nhiều bảo vật kh�c.

Về tới Trường An, thầy Tam Tạng khởi đầu việc dịch kinh. Trong ch�n năm (645-644) thầy dịch được cả thẩy bẩy mươi lăm bộ kinh, bộ Đạo Đức Kinh của L�o Tử v� dịch bộ Đại Thừa Khởi T�n Luận từ chữ H�n sang tiếng Phạn, c�ng s�ng t�c bộ Đại Đường T�y Vực K�.

Trưa ng�y 5 th�ng 2 năm 664 thầy Tam Tạng mất tại ch�a Ngọc Hoa, hưởng dương 69 tuổi. Tục truyền c� đến ba vạn người cất lều cư tang gần m� thầy.

Truyện thầy Tam Tạng đi Ấn Độ thỉnh kinh, sau đ�, trở th�nh nguồn văn liệu cho nhiều t�c giả viết th�nh tiểu thuyết hay th�nh tuồng t�ch. Điều đ�ng n�i l� những t�c giả n�y kh�ng lấy thầy Tam Tạng l�m vai ch�nh m� d�ng vai T�n Ngộ Kh�ng, một nh�n vật huyền hoặc nủa người nửa khỉ, theo hầu bảo vệ thầy Tam Tạng trong chuyến du h�nh lịch sử n�y.

Dưới triều nh� Tống, truyện Tay Du K� xuất hiện dư�i h�nh thức truyện truyền miệng, những người sống bằng nghề kể truyện bằng văn vần n�y, để lại một v�i văn bản gốc, ng�y nay c�n t�m thấy tại Nhật Bản dư�i đầu đề Đại Đường Tam Tạng Thủ Kinh Thi Thoại, v� Đại Đư�ng Tam Tạng Thủ Kinh K�, in từ thời Nam Tống. Giới nghi�n cứu cho rằng những tư liệu n�y do những vị cao tăng Nhật Bản du học sang Trung Quốc mang về.

Truyện T�y Du K� đời nh� Nguy�n dưới h�nh thức một cuốn tiểu thuyết, m� giới nghi�n cứu văn bản ng�y nay t�m thấy được l� một tư liệu H�n Quốc, trong s�ch Ph�c Th�ng Sự Ngạn Giải, [phi�n �m (ngạn giải) theo H�n ngữ của �ng th�ng sự (th�ng ng�n) họ Ph�c]. S�ch n�y vốn l� một cuốn s�ch gi�o khoa dạy đ�m thoại tiếng Trung Quốc cho người H�n Quốc.

Những bản T�y Du K� quen thuộc với Người Việt Nam l� những bản dịch bộ T�y Du K� đời nh� Minh, của Ng� Thừa �n.

Đối chiếu đời nh� Minh với những bản cổ hơn theo tư liệu t�m thấy ở Nhật Bản v� H�n Quốc v� những tuồng t�ch cổ l� một vấn đề phức tạp m� giới nghi�n cứu c�n đang đeo đuổi.

Ri�ng những chi tiết về đời tư của T�n Ngộ Kh�ng cũng đ� c� những kh�c biệt đ�ng lưu �. Theo tuồng t�ch, đời Nguy�n về T�y Du K�, th� T�n Ngộ Kh�ng kh�ng c� cha mẹ anh chi em, bắt c�c nữ vương nước Kim Đỉnh l�m vợ. Trong tiểu thuyết T�y Du K� đời Minh, th� T�n Ng� Kh�ng vốn từ h�n đ� nứt m� sinh ra, kh�ng cha kh�ng mẹ kh�ng anh em, một th�n ph� ph�ch thi�n đ�nh, nhưng kh�ng hiếu sắc. Phần tr�ch dịch sang tiếng Đại H�n đời nh� Nguy�n kh�ng nhắc tới truyện vợ con của T�n Ngộ Kh�ng, nhưng n�i tới vụ T�n Ngộ Kh�ng đ�nh cắp �o ti�n của T�y Vương Mẫu, một chi tiết giống y hệt nội dung c�c tuồng t�ch.

Ngược lại theo những truyện truyền miệng bằng văn vần đời Tống th� vai ch�nh truyện T�y Du K� l� Hầu H�nh Giả, tiền th�n của T�n Ngộ Kh�ng, kh�ng vợ kh�ng con, như vậy chi tiết n�y c� cả trong truyện truyền miệng đời Tống v� tuồng t�ch đ�i Nguy�n.

Về c�ch T�n Ngộ Kh�ng bị trừng phạt, cũng như về những danh hiệu của T�n Ngộ Kh�ng c� nhiều điểm tương đồng v� kh�c biệt giữa c�c bản T�y Du K�.

Đằng kh�c, trả lời c�u hỏi ai l� t�c giả T�y Du K�, cũng l� một truyện phức tạp tr�n văn đ�n Đ�ng �. � kiến chung th� Ng� Thừa �n l� t�c giả bản T�y Du K� đời nh� Minh. Chủ trương n�y do hai nh� văn học nổi tiếng Trung Quốc: Hồ Th�ch v� Lỗ Tấn khởi xướng, căn cứ v�o sự kiện cuốn Ho�i An Phủ Ch� ghi t�n Ng� Thừa �n viết s�ch T�y Du K� .

Giới phản đối, đặt c�u hỏi l� cuốn T�y Du K� m� s�ch Ho�i An Phủ Ch� n�i tới đ�y l� cuốn n�o, v� c� nhiều s�ch mang tựa đề T�y Du K� m� nội dung kh�ng phải l� truyện Tam Tạng đi thỉnh kinh. Nh� nghi�n cứu Nhật Bản �ta Tatsuo cho l� Ng� Thừa �n chỉ l� t�c giả viết tuồng t�ch T�y Du K�, dựa tr�n lập luận l� s�ch Ho�i An Phủ Ch� chỉ ghi t�n những kinh sử tử tập m� kh�ng lưu � tới tiểu thuyết, d� l� tiểu thuyết nổi tiếng.

Ngược lại giới bảo vệ thuyết của Hồ Th�ch v� Lỗ Tấn, đối chiếu s�ch T�y Du K� của Ng� Thừa �n với những t�c phẩm kh�c của c�ng t�c giả, c�ng so s�nh một số chi tiết trong truyện với những biến cố văn học v� lịch sử đời Minh, kết quả l� l�m nghi�ng c�n c�n về thuyết Ng� Thừa �n l� t�c giả T�y Du K�.

Đằng kh�c, việc phi�n dịch n�y khởi đầu từ việc lựa chọn bản gốc. Người đọc ng�y nay c� thể t�m thấy ba bản T�y Du K�: một l� bản do Chu Đỉnh Thần soạn, ph�t h�nh từ đời Vạn Lịch (1573-1620); hai l� bản do Ng� Thừa �n soạn ph�t h�nh năm Vạn Lịch 20 (1592); ba l� bản do Dương ch� Ho� bi�n soạn, kh�ng ghi ni�n đại bi�n soạn v� ph�t h�nh. Phan Qu�n đ� d�ng bản th�ng dụng nhất l� bản của Ng� Thừa �n, đời nh� Minh, (1500-1582) bi�n soạn.

Ng� Thừa �n l� con một thương gia, qu� tại phủ Ho�i An. Thủa trẻ �ng l� một học sinh xuất sắc. T�nh t�nh vui vẻ giỏi kh�i h�i. �ng kh�ng gặp may mắn tr�n đu�ng khoa cử, thi hương nhiều khoa kh�ng đậu. �ng về sống tạm tại Nam Kinh, sống bằng tiền viết mướn. Tới năm s�u mươi tuổi �ng được bổ l�m một chức quan nhỏ, nhưng đời l�m quan kh�ng hợp với �ng, n�n �ng xin từ quan v� trở lại qu� xưa, sống tới ngo�i t�m mươi tuổi. Bộ T�y Du K� l� t�c phẩm �ng viết v�o những năm cuối đời.

Bộ T�y Du K� gốm 100 hồi, như lời Đường Tam Tạng t�u l�n vua Đường Th�i T�n [16] , kể lại truyện bốn thầy tr� nh� sư Đường Tam Tạng c�ng ba đồ đệ l� T�n Ngộ Kh�ng, Trư Ngộ Năng v� Sa Ngộ Tịnh v� con ngựa trắng nguy�n l� một con rồng mắc đọa, đi qua T�y Phương r�ng r� 14 năm, vượt qua nhiều gian nan thử th�ch mới tới được n�i Linh Sơn ra mắt Phật Tổ xin thỉnh kinh. Dọc đư�ng đến nước n�o củng tr�nh điệp th�ng quan cho c�c vua đ�ng ấn l�m bằng.

Thỉnh đưọc kinh, bốn thầy tr� Đường Tam Tạng được t�m vị Kim Cang Nổi g�� bay trong hai ng�y về tới Trường An. Tới kinh đ�, Đư�ng Tam Tạng được vua Đừng Th�i T�n mở tiệc đ�n tiếp tại điện Đ�ng C�c v� ban cho một b�i thơ d�i ngợi khen c�ng lao T�y Du thỉnh kinh của Đường Tam Tạng.

Kế đ� t�m vị Kim Cang lại đằng v�n, suốt t�m ng�y, đưa bốn thầy tr� Đường Tam Tạng c�ng con Bạch M�, tới điện Đại H�ng chầu Phật Tổ. Phật Tổ ngợi khen c�ng lao thỉnh kinh của Đường Tam Tạng c�ng c�c đệ tử, phong cho Đường Tam Tạng chức Chiến Đ�ng C�ng Đức Phật; tha cho T�n Ngộ Kh�ng tội loạn đả thi�n cung, nay c� c�ng bảo hộ thỉnh kinh được phong chức Đấu Chiến Thắng Phật. Trư B�t Giới, nghiệp duy�n chưa dứt trọn vẹn song c� c�ng g�nh v�c bảo hộ thỉnh kinh, được phong l�m Tịnh Đ�ng Sứ Giả; Sa Ngộ Tịnh được phong l�m Kim H�n La H�n cũng v� c� c�ng bảo hộ thỉnh kinh; con Bạch M� c� c�ng chở Th�nh Tăng đi thỉnh kinh được phong chức B�t Bộ Thi�n Long.

Từ thế kỷ XVI tới nay đ� rất nhiều người ph� b�nh bộ T�y Du K�. T�y theo nh�n quan, mỗi nguời t�m thấy một � nghĩa của bộ tiểu thuyết. Sau đ�y, người viết xin t�m tắt ghi lại ba � nghĩa ti�u biểu:

- Một l� � nghĩa theo nh�n quan của Wu Zuxiang;

� Hai l� � nghĩa theo nh�n quan của Phan Qu�n, dịch giả bộ T�y Du K� sang tiếng Việt Nam;
� Ba l� � nghĩa theo nh�n quan của những phương sĩ Đạo Gi�o, coi bộ s�ch như một phổ k� dậy c�ch luyện linh đan để đạt tới c�i trường sinh bất tử.

Theo Wu Zuxiang[17], bộ T�y Du K� viết dưới h�nh thức tiểu thuyết truyền kỳ, nhưng đ�ng thời c� � nghĩa x� hội hiện thực. Dưới nh�n quan đ� vai Đường Tam Tạng trở th�nh một vai phụ, tr�i lại vai T�n Ngộ Kh�ng trở th�nh vai ch�nh, v� l� h�nh ảnh của một vị anh h�ng nh�n d�n. Đằng kh�c, cốt truyện đưa đo�n ngu�i đi thỉnh kinh qua nhiều nư�c phi�n thuộc nước Đại Đường với những h�nh tượng những thần th�nh c�ng y�u ma m� t�c giả d�ng để b�y tỏ quan điểm ri�ng về mọi mặt của x� hội đương thời, với một giọng văn kh�i h�i d� dỏm. Sau hết, Ng� Thừa �n đ� kh�o l�o đưa v�o t�c phẩm của �ng những h�nh tưọng c� sẵn trong văn học nh�n d�n Trung Quốc v� kinh s�ch đạo L�o v� đạo Phật để phơi b�y t�nh phản động của ba t�n gi�o Nho Phật L�o đ� nặng tr�n x� hội Trung Quốc thời nh� Đường.

Bẩy hồi đầu m� tả t�ch T�n Ng� Kh�ng sinh ra đời, kh�ng cha kh�ng mẹ, nở từ m�t tr�i trứng nứt từ một tảng đ� tr�n n�i Hoa Quả Sơn tại nư�c Ngao Lai. T�n Ngộ Kh�ng khổ c�ng tập luyện, trở th�nh th�nh, đạt đưọc tới c�i trư�ng sinh bất tử v� đạt được bẩy mươi hai ph�p thần th�ng biến h�a. Với t�i sức đ�, T�n Ng� Kh�ng xuống nư�c ph� Long Cung, l�n trời ph� Thi�n Đ�nh, khiến Long Vương phải phục t�ng, Ngọc Ho�ng phải phong cho chức Tề Thi�n Đại Th�nh. Cho tới một ng�y T�n Ngộ Kh�ng trổ t�i nhảy vọt một bước vượt 18 000 dặm, nhưng liền đ� nhận ra rằng m�nh chưa vượt khỏi l�ng b�n tay Phật Tổ. V� bị Phật Tổ phạt giam dưới Ngũ H�nh Sơn, tưọng trưng b�n tay Phật Tổ.

Năm hồi, từ hồi 8 tới hồi 13 l� truyện Đư�ng Tam Tạng sửa soạn đi thỉnh kinh. 81 hồi kế tiếp kể lại những gian tru�n c�ng kh� của chuyến T�y Du. Đi ngang Ngũ Ho�nh Sơn, Đường Tam Tạng giải tho�t cho T�n Ngộ Kh�ng v� nhận l�m đệ tử đi theo bảo vệ ng�i tr�n đường T�y Du. Tren đường, T�n Ngộ Kh�ng đ�nh bại Trư B�t Giới v� bắt được thủy qu�i họ Sa. Cả hai c�ng đưọc Đư�ng Tăng th�u nhận l�m đệ tử v� đặt hiệu l� Trư Ngộ Năng v� Sa Ng� Tịnh. Sau đ� thầy tr� Đư�ng Tam Tạng khuất phục được một con rồng v� biến n� th�nh mọt con ngựa trắng đặt t�n l� Bạch M�.

Trong suốt 81 hồi li�n tiếp n�i tr�n trong bộ T�y Du K�, nh� b�nh luận Wu Zuxiang coi nhưng chiến thắng của T�n Ngộ Kh�ng như biểu thị l�ng ước mơ chiến thắng thi�n nhi�n của nh�n d�n; mọi h�nh ảnh những thần th�nh trong truyện đều l� những h�nh ảnh tưọng trưng cho thi�n nhi�n. H�nh ảnh T�n Ngộ Kh�ng qua những chiến thắng đ�, rồi bị giam dưới Ngữ Ho�nh Sơn l� h�nh ảnh của to�n thể nh�n d�n trong cuộc tranh đấu chống phong kiến, m� kh�ng th�nh c�ng lật đổ được chế độ phong kiến thời đ�.

Việc T�n Ngộ Kh�ng được giải tho�t v� được đi theo Đường Tam Tạng thỉnh kinh, ti�u biểu cho sức mạnh của nh�n d�n nay đ� c� đường lối để đeo đuổi tr�i với những vụ tranh đấu v� mục ti�u trư�c đ�. Trước kia T�n Ng� Kh�ng phải nỗ lực chiến dấu m� kh�ng biết chiến đấu cho ai, v� nay c� chủ đ�ch l� bảo vệ Đường Tam Tạng trong vụ T�y Du thỉnh kinh.

Wu Zuxiang nhận x�t rằng những y�u ma quỷ qu�i m� T�n Ngộ Kh�ng phải đối đầu trong chuyến T�y Du thuờng lại l� đệ tử của nhiều vị thần th�nh linh thi�ng. �ng giải th�ch nhận x�t n�y bằng c�ch đối chiếu với lịch sử nh� Minh. Thủa đ�, vua quan cường h�o �c b� thư�ng dung t�ng cho đ�n em ho�nh h�nh b�c lột đ� n�n nh�n d�n. H�nh ảnh T�ng Ng� Kh�ng dẹp c�c y�u ma qủy qu�i ti�u biểu cho l�ng d�n đời Minh nổi loạn kh�ng phải l� chống đối vương quyền m� muốn ti�u diệt bọn cướp ng�y được giới quyền thế bao dung.

Đằng kh�c, trong nhiều vụ dẹp y�u ma quỷ qu�i, T�n Ngộ Kh�ng thường tỏ ra qu� nghiệt ng� khiến Đư�ng Tam Tạng l�n tiếng tr�ch m�c. Điểm n�y đặt T�n Ngộ Kh�ng đối nghịch với Đường Tam Tạng, như trong thực tế phe chủ chiến đối nghịch với phe chủ h�a trong việc d�ng c�ch phủ dụ thay cho giết tr�c để dẹp loạn an d�n.

Đặt T�y Du K� l� h�nh ảnh x� hội dư�i triều nh� Minh, dưới mắt Wu Zuxiang, vai Trư B�t Giới ti�u biểu cho đ�m tư sản phản động. Trong nhiều trường hợp gặp kh� khăn tr�n đư�ng T�y Du, Trư Ngộ Năng thư�ng tỏ ra thiếu tin tưỏng, sinh nản ch�. Nhiều lần v� đ�n b� m� nghĩ tới truyện bỏ dở việc lớn. H�ng ng�y th� tham ăn tục uống, ham lợi trước mắt. L�c v�o cuộc giao tranh thường tỏ ra nh�t gan sợ chết. L�c nh�n thấy thắng lợi th� t�m c�ch kể c�ng. Tuy nhi�n Trư Ngộ Kh�ng t�nh vốn thiện. Trong bốn t�y t�ng theo hầu Đư�ng Tam Tạng T�y Du, Trư Ngộ Kh�ng l� người chịu phần lao lực nhất: phải gồng g�nh h�nh trang c�ng lo nhiều việc cực khổ dơ bẩn kh�c. Dẫu cứng đầu hay c�i, nhưng cũng sẳn s�ng nhận lỗi, do đ� Trư B�t Giới dễ chiếm được cảm t�nh của độc giả.

Vẫn coi T�y Du K� l� h�nh ảnh ti�u biểu x� hội nh� Minh, vai Sa Ngộ Tịnh l� h�nh ảnh của đ�m người gọi chung l� lừng khừng. Họ thường nh�t nh�t rụt r�, thiếu tinh thần tranh đấu, khiến nhiều phen bỏ lỡ cơ hội tốt đẹp, lu�n lu�n cần đưọc k�ch th�ch l�i cuốn.

Những nhận x�t của Wu Zuxiang về bốn vai ch�nh trong T�y Du K� kh�ng phải l� kh�ng x�c đ�ng. Tuy nhi�n �ng d� d�ng nhận x�t đ� để đối chiếu t�nh tiết trong truyện với ho�n cảnh Trung Quốc dưới triều nh� Minh, đặc biệt ch� � tới � ch� v� th�n ph�n ngư�i d�n den, dường như nặng phần gượng �p. �ng d�nh h�nh ảnh T�n Ngộ Kh�ng l�m h�nh ảnh ngư�i d�n l�nh Trung Quốc đời Minh, với đủ đức t�nh tốt, dư t�i năng, l�m người đọc li�n tưỏng tới h�nh ảnh những đồng ch� ho�n thiện những c�n bộ si�u ph�m thời c�ng sản to�n thịnh; đồng thời to�n thể những ai kh�ng phải l� đồng ch� đều bị liệt v�o h�ng tư sản phản động hay lưng khừng cần cho đi cải tạo.

Người đọc tự hỏi, ng�y nay c�n mấy ai đồng � với Wu Zuxiang về � nghĩa cuốn T�y Du K� như vậy?

C� điều chắc chắn rằng � nghĩa chia cắt ph�n loại người d�n như vậy kh� c� thể tin được l� � nghĩ của ngư�i Trung Quốc dưới triều nh� Minh, khi c�u

nh�n chi sơ t�nh bản thiện

chưa bị coi l� sản phẩm của những kẻ bi coi kh�ng bằng một b�i ph�n tr�u.

Trong giới những nh� ph� b�nh T�y Du K� người Việt Nam phải kể tới b�i ph� b�nh của Phan Qu�n, dịch giả bộ T�y Du K�. Ph�n t�ch nội dung truyện T�y Du K�, Phan Qu�n coi bộ tiểu thuyết n�y l� một truyện thần thoại, vừa c� t�nh h�i hư�c tr�o lộng vừa bao h�m triết l� cao s�u. Điểm m�u thuẫn n�y đ� được Phan Qu�n ph�n giải r�nh rẽ. Theo �ng một bộ tiểu thuyết thần thoại, v� truyện thần ti�n thường kh�c xa một bộ tiểu thuyết tả ch�n. Tuy vậy trong khung cảnh thần thoại giả tưỏng, �ng vẫn nhận ra được b�t thuật của t�c giả l� một b�t thuật phản ảnh đời sống thực tế của con người. Đi xa hơn nữa, Phan Qu�n c�n cho l� �hầu hết c�c nh� viết truyện ngụ ng�n đều dụng � k� th�c v�o đ� một sự trạng n�o đ� m� kh�ng thể n�i l�n bằng sự thật bằng tiếng n�i. Họ mượn h�nh thức`n�y h�nh thức nọ để n�i l�n một c�ch k�n đ�o hơn� . Thế n�n, truyện T�y Du K� c� thể coi l� một bộ truyện ghi lại h�nh ảnh của chế độ mục n�t, bất c�ng loạn lạc của nhữg đời vua Ch�nh Đức, Gia Tĩnh, Vạn Lịch m� Ng� Thừa �n đ� kh�ng viết ra sự thật bằng chữ m� mượn truyện Đường Tam Tạng đi thỉnh kinh để chỉ tr�ch một c�ch k�n đ�o.

Dựa tr�n th�n thế của Ng� Thừa �n, t�i cao, lận đận trường ốc, c�ng danh chẳng toại, đến gi� mới đưọc bổ v�o chức huyện thừa, ngh�o khổ kh�ng con, Phan Qu�n coi �ng như người bất đắc ch�, v� kết luận l� với một th�n thế như vậy, nhất định t�c giả c� mệnh � trong t�c phẩm.

Chứng minh lập luận n�y, Phan Qu�n cho rằng Ng� Thừa �n lấy mẫu mực con người l� tưởng của �ng m� dựng l�n T�n Ng� Kh�ng. Ng� Thừa �n ước mong đem t�i sức ra ph� tan những bất c�ng x� hội đương thời, n�n cho Tề Thi�n Đại Th�ng l�n ph� thi�n đ�nh. Nhưng t�i kh�ng thắng nổi mệnh, th�n �ng suốt đời kh�ng th�nh đạt biến th�nh h�nh ảnh T�n Ngộ Kh�ng bị giam dưới Ngũ H�nh Sơn. Phan Qu�n kh�ng tạo ra một T�n Ngộ Kh�ng th�nh một chiến sỉ b�i phong phản đế, như nhiều nh� ph� b�nh theo học thuyết marxit thư�ng ca tụng. Bởi lẽ T�n Ngộ Kh�ng ph� thi�n đ�nh m� kh�ng c� một l� tưởng kh�ng đề ra một h�nh ảnh thi�n đ�nh mới. Ngo�i ra truyện T�y Du K� viết ra đ� ngo�i s�u trăm năm, l�c đ� l�m g� đ� c� � thức phản phong phản đế. T�n Ngộ Kh�ng ph� trời chỉ để cho hả giận, khi được trời phong cho l�m Tề Thi�n Đại Th�nh th� hả h� ngoan ngo�n chui v�o c�i lồng danh vọng, m� chẳng hay l� m�nh đ� v�o lồng như �ng Hy Văn Nguyễn C�ng Tr� bốn trăm năm sau.

Cũng như đa số người Đ�ng �, t�c giả Ng� Thừa �n, tin tưởng l� dương sao �m vậy. Mọi truyện xẩy ra ở trần gian n�y đều c� thể xẩy ra tr�n thi�n đ�nh hay tr�n đất Phật. Thế n�n, trời Phật thần th�nh linh thi�ng cũng chằng kh�c g� những �ng vua �ng ch�a nơi trần thế. Thần th�nh d�ng y�u qu�i, như vua ch�a d�ng thủ hạ, hiếp đ�p d�n đen. Trong suốt bộ T�y Du K�, nhiều lần biết được cội rễ của đ�m y�u qu�i, T�n H�nh Giả tới thẳng chủ ch�ng m� tr�ch m�c bảo thu về. Như vậy T�n H�nh Giả d�ng c�ch chi�u h�a, dẹp được y�u ma m� kh�ng tốn sức, kh�ng g�y đổ m�u, kh�ng g�y th�m hận th�. Phải chăng đ� cũng l� giải ph�p y�n d�n m� Ng� Th�a �n mơ ước?

Phan Qu�n kết th�c b�i b�nh luận bộ T�y Du K� bằng một trang n�i về Ảnh Hưởng Truyện T�y Du Đối với Phật Gi�o.

�ng b�c bỏ � kiến của nhiều ngư�i, m� �ng coi l� mới xem qua T�y Du, cho l� bộ truyện n�y gầy ảnh hưởng tốt cho Phật Gi�o, với l� do l� s�ch T�y Du K� c� nhiều đoạn đề cao quyền lực v� l�ng nh�n của Phật.

Trong hồi thứ 100 s�ch T�y Du K�, qua lời t�u của Đường Tam Tạng c� đoạn:

T�i đến n�i Linh Sơn ra mắt Phật tổ xin thỉnh kinh. Phật Tổ sai �c Nang t�n giả v� Ca Diếp t�n giả, dẫn ch�ng t�i l�n lầu đ�i yến v� ph�t kinh. khi đến tủ để kinh, �c Nang t�n giả c� hỏi t�i: �Đem lễ vật g� thỉnh kinh?� T�i kh�ng đem lễ vật, nhưng ng�i kh�ng n�i �p, ph�t kinh tử tế. Đoạn ch�ng t�i tạ ơn Phật Tổ ra về. Bỗng một trận gi� thổi mạnh, một người hiện xuống giựt kinh bay đi, đệ tử t�i đuổi theo, người ấy quăng kinh xuống đất, v�i rơi tứ tung. Nh�n thấy kinh kh�ng c� chữ n�o, ch�ng t�i sợ h�i trở v�o bạch Phật Tổ, xin đổi kinh kh�c, V� tố c�o hai vị t�n giả đ�i lễ vật kh�ng c�, n�n ph�t kinh giấy trắng. Phật Tổ dạy l� v� thỉnh kinh kh�ng lễ n�n ph�t kinh v� tự, hai vị ấy tr�ch v� lễ chứ kh�ng tham t�i. Bởi vậy t�i d�ng b�nh b�t kh�m tử l�m lễ thỉnh kinh. Hai vị t�n giả b�n đổi kinh c� chữ.


Từ đoạn tr�n d�y, Phan Qu�n lập luận:

Lại như �c Năng, Ca Diếp, đệ tử của Phật, m� cung đ�i ăn hối lộ, l�c Tam Tạng đến thỉnh kinh kh�ng c� lễ vật, ph�t kinh kh�ng chữ, rồi lại xiết b�nh b�t.

Trời Phật sao lại c� t�m trạng kh�ng kh�c lo�i người.

Lập luận của Phan Qu�n tr�n đ�y c� nhiều điểm bất c�ng với �c Nang v� Ca Diếp. Phan Qu�n tố c�o hai vị t�n giả n�y đ�i lễ vật, kh�ng c�, n�n ph�t kinh giấy trắng. Thật ra, theo lời Phật Tổ dạy, v� Đường Huyền Tăng t�m tắt, l� v�: thỉnh kinh kh�ng lễ n�n ph�t kinh v� tự.

Trở lại hồi 99, qua lời Phật Tổ, Ng� Thừa �n c� n�i r� về nghi lễ thỉnh kinh [18] :

Trước đ�y, c�c s�i mới tu nơi n�y c� đem kinh xuống nước X� Vệ m� tụng cầu an v� si�u độ cho Triệu trưởng giả. Nh� họ Triệu huờn c�ng ba thăng gạo, v� v�ng bạc một �t, ta c�n n�i Triệu trưởng giả bỏn sẻn sau con ch�u kh�ng được giầu sang. Nay th�y tr� ngươi đến tay kh�ng, m� thỉnh bấy nhi�u kinh, c�n than thở g� nữa. Kinh giấy trắng ấy l� kinh v� tự, qu� hơn kinh hữu tự, nhưng v� ch�ng sanh xem kh�ng được, n�n ta phải cho đổi.


Lời Phật dạy tr�ch dẫn cho biết hai điều:

Một l�: nghi lễ người đến thỉnh kinh thường tự nguyện c�ng d�ng đức Thế T�n.

Hai l�: kinh kh�ng chữ qu� hơn kinh c� chữ.

Về điểm thứ nhất, lời Ng� Thừa �n, trong tr�ch dẫn tr�n đ�y kh�ng kh�c lời kinh Phật ch�p trong kinh Trường A H�m, quyển 2, phần 1, Kinh Du H�nh thứ 2, đoạn 1[19] về việc c�ng dư�ng l�c ra mắt Phật:

Đức Thế T�n lại bảo A-Nan v� đại ch�ng đi đến nước Tỳ X� Ly (Vesali) do con đường Bạt Kỳ v� nghỉ ở một gốc c�y. L�c đ� c� một d�m nữ t�n Am B� B� L� (Ambapali) vừa nghe Phật c�ng đệ tử đến đ�, liền sửa xa gi� đi đến chỗ Phật dể b�i dường. Khi đi đến nơi , n�ng dược thấy b�ng đức Thế T�n diện mạo đoan ch�nh, tư�ng tốt dầy đủ như mặt trăng giữa đ�m sao. N�ng rất hoan hỷ, xuống xe đi bộ tới chỗ Phật, c�i đầu đảnh lễ, rồi ngồi sang một b�n. Đức Thế T�n thuyết ph�p cho n�ng, nghe xong n�ng ph�t t�m vui mừng quỳ bạch Phật rằng: �Bắt đầu từ nay con quy y ng�i Tam Bảo. Mong Phật nhận lời cho con được được l�m Ưu B� Di ở trong ch�nh ph�p, con thề trọn đời kh�ng s�t sinh, kh�ng trộm cắp, kh�ng t� d�m, kh�ng n�i dối, kh�ng uống rượu. Cầu thỉnh Phật c�ng đại ch�ng ng�y mai thọ l�nh một bữa cơm của con c�ng dường, đến tối th� xin nghỉ lại vườn của con�. Phật l�m thinh nhận lời.

[...] Mai đức Thế T�n c�ng 1250 tỳ kheo nghi�m chỉnh y b�t đến chỗ thỉnh c�ng. Sau khi an tọa, n�ng Am B� B� L� đ�ch th�n d�ng cơm c�ng Phật v� ch�ng tăng. Khi Phật thọ trai, rửa b�t, sửa lại b�n ghế xong, n�ng Am B� B� L� đem nước đựng trong c�i b�nh v�ng đến d�ng Phật rửa, rồi n�ng đến trước Phật bạch rằng: �C�c vi�n l�m lầu qu�n trong th�nh Tỳ X� Ly n�y, chỉ c� vi�n qu�n của con đ�y tốt hơn cả. Nay con muốn d�ng c�ng l�n Như Lai, cầu xin ng�i thương x�t nạp thọ.� Phật bảo: �Ngươi đem khu vườn n�y d�ng cho Phật l� bậc đứng đầu v� chi�u đề tăng th� thật l� qu� h�a, v� nhờ đ�y m� Như Lai c� đủ 6 vật cần thiết l� vi�n l�m, ph�ng x�, y b�t, n�n dẫu c�c ma vương, đế th�ch, phạm thi�n hay trời c� đại thần lực cũng kh�ng ai xứng đ�ng l�nh sự c�ng dường n�y.� N�ng Am B� B� L� y lời, d�ng khu vư�n cho Phật v� chi�u đề tăng. Phật nhận l�nh

N�ng Am B� B� L�, tự nguyện đến ra mắt Phật, tự nguyện xin đem l�m vi�n lầu qu�n của n�ng c�ng dường đức Thế T�n ngay khi xin ra mắt Phật, xin thỉnh Phật thuyết ph�p.

Nhiều người đọc nghĩ rằng đoạn kinh Trường A H�m tr�n đ�y biểu thị sự ph�n c�ng ph�n nhiệm giữa người xuất gia v� ngư�i tại gia: người xuất gia h�nh tu giải tho�t v� giảng ph�p cho người tại gia; người tại gia lo tứ sự c�ng dường gồm chỗ ở, thực phẩm, thuốc men y �o. Trong thực tế h�ng ng�y, người l�n ch�a lậy Phật kh�ng ai l�n tay kh�ng, bao giờ cũng đem theo hương hoa tr�i c�y, v� t�y hỷ g�p tiền nhiều it v�o th�ng c�ng đức.

Thế n�n, khi đến thỉnh kinh v� kh�ng d�ng lễ Phật l� một sơ xuất của đo�n thầy tr� Đường Tam Tạng. Theo lời kể truyện của Ng� Thừa �n, Thầy tr� Đường Tam Tạng phạm sơ xuất n�y hai lần.

Lần thứ nhất, Đường Tăng viện cớ đư�ng x� xa x�i, kh�ng sắm sửa lễ vật. Hai vị t�n giả trao kinh kh�ng chữ. Nhi�n Đăng Cổ Phật biết tự sự, e người Đ�ng Đ� xem kinh kh�ng chữ kh�ng được, uổng c�ng Đường Tam Tạng vất vả thỉnh về, b�n sai Bạch H�ng t�n giả đuổi theo lấy lại kinh v� tự v� bảo bốn thầy tr� Đường Tăm Tạng quay lại thỉnh kinh hữu tự.

Lần thứ hai, Đường Tam Tạng t�i phạm sơ xuất n�y l� khi nhận l�nh kinh hữu tự, khiến t�n giả �c Nang lại phải hỏi lễ vật thỉnh kinh th�m một l�n nữa. Đường Tam Tạng mới chợt nhớ c� b�nh b�t bằng v�ng đem ra c�ng dường.

Ngo�i ra, người đọc thấy như T�n Ngộ Kh�ng cũng biết truyện th�ng thường cần c� lễ vật l�c ra mắt Phật xin thỉnh kinh, qua lời t�u l�n vua Đường Th�i T�n[20] :



L�c ở phủ Kim B�nh, t�i lấy được sừng T� Gi�c, l�ng th�nh d�ng Phật [...]

nhưng khi ra mắt Phật Tổ để tr�nh b�y việc hai t�n giả ph�t kinh giấy trắng cũng vẫn buộc t�i hai t�n giả hỏi nghi lễ thỉnh kinh l� cố t�nh đ�i tiền hối lộ.

Người đọc tới đ�y, it ai kh�ng bỡ ngỡ về truyện đ�i hối lộ tại đất Phật. Nhưng suy nghĩ lại, chẳng ai kh�ng th�n phục b�t ph�p kh�i h�i của Ng� Thừa �n trong đọan n�y.

Thật vậy theo nh� viết kịch Ben Jonson [21] người Anh Quốc th� truyện kh�i h�i, humour, l� truyện vui cười, phi l�, ngư�i n�i kể cho ngư�i nghe m� khiến người nghe tin l� thật, rồi liền đ� vỡ lẽ ra l� truyện đ�a. Truyện đ�i hối lộ l� truyện kh�ng thể c� đưọc tr�n đất Phật, m� Ng� Thừa �n đ� bịa ra l�m cho người đọc tin l� thật, suy nghĩ kỹ th�m ai cũng liền biết l� truyện trọc cười. Đ� l� t�i kh�i h�i của Ng� Thừa �n.

Thật thế, thầy tr� Đường Tam Tạng đi thỉnh kinh, mang theo điệp thỉnh kinh, đến nước n�o xin chiếu kh�n nư�c ấy, chẳng kh�c g� sứ giả của vua nh� Đường. Ng�y ra đi, vua Đường Th�i T�n ban cho Đường Tam Tạng một b�nh b�t bằng v�ng. Người tu h�nh kh�ng ai d�ng b�nh b�t v�ng, khiến người đọc c� thể hiểu rằng, theo � nh� vua, trao b�nh b�t v�ng đ� cho Đường Tam Tạng, để tới đất Phật, Đường Tam Tạng c� lễ vật c�ng dường đức Thế T�n, theo đ�ng nghi lễ thỉnh kinh. Trong truyện, Ng� Thừa �n l�m người đọc tin l� Đường Tam Tạng qu�n mất chiếc b�nh b�t v�ng n�y, n�n kh�ng c� lễ vật ra mắt thỉnh kinh. Rồi tới lần thứ hai, t�n giả �c Năng nhắc tới lễ vật thỉnh kinh mới chợt nhớ l� c� b�nh b�t v� lấy l�m lễ vật c�ng dường thỉnh kinh.

Đẳng kh�c, hai t�n giả �c Năng v� Ca Diếp kh�ng cố � lấy b�nh b�t v�ng để chia nhau l�m của ri�ng. Điều đ� chứng tỏ kh�ng c� truyện hai t�n giả n�y đ�i hối lộ rồi �xiết b�nh b�t�, v� hai vị t�n giả chỉ muốn duy tr� nghi lễ thỉnh kinh, đ�ng như lời Phật Tổ cho hay l� ng�i đ� biết truyện nay, hai người ph�t kinh kh�ng lỗi.

Viết ra một truyện kh�ng c� thực m� khiến ngư�i đọc tin l� thực, rồi suy nghĩ người đọc mới nhận ra l� truyện h�i hước bịa đặt: b�t ph�p Ng� Thừa �n quả l� một b�t ph�p kh�i h�i.Với b�t ph�p n�y, Ng� Thửa �n quả đ� l�m đ�m ngư�i trẻ đọc say m� v� ngư�i đọc lớn tuổi đọc rổi ngẫm nghĩ đ� v� cười đ�.

Trở lại truyện ph�t kinh kh�ng chữ. Ng�y nay, kinh v� tự kh�ng phải l� một h�nh ảnh xa lạ trong văn học Việt Nam. Trong Bắc H�nh Tạp Lục, kết luận �ng thơ d�i Lương Chi�u Minh Th�i Tử Ph�n Kinh Thach Đ�i, 梁 昭 明 太 子 分 經 石 臺,


Nguyễn Du viết:

纔 知 無 字 是 真 經
T�i tri v� tự thị ch�n kinh
dịch l�:

Rằng kinh kh�ng chữ ch�nh l� ch�n kinh
C�u thơ n�y dẫn người đọc về b�i kệ của Lục Tổ Huệ Năng:

菩 提 本 無 澍
Bồ đề bản v� thụ
明 鏡 亦 非 臺
Minh k�nh diệc phi đ�i
本 來 無 一 物
Bản lai v� nhất vật
何 處 惹 塵 埃
H� xứ nhạ trần ai

nghĩa l�:

Bồ đề chẳng phải c�y
Gương s�ng chẳng phải đ�i
Xưa nay kh�ng một vật
Chỗ n�o vướng trần ai.

Ph�ng hữu Lan giảng l�: [22]

Hai c�u đầu của b�i kệ của Huệ Năng � n�i: người ta kh�ng thể diễn tả đưọc ch�n l� tuyệt đối. Hai c�u sau � n�i: người ta kh�ng thể tu h�nh để đạt được ch�n l� tuyệt đối ấy. Kh�ng thể tu h�nh kh�ng c� nghĩa l� kh�ng tu h�nh, m� c� nghĩa l�: xem kh�ng tu h�nh l� tu h�nh.

Thế n�n, phải chăng theo Ng� Thừa �n, khi Đường Tam Tạng đến thỉnh kinh kh�ng theo nghi lễ th�ng thường, kh�ng c� lễ vật thỉnh kinh, n�o c� kh�c g� c� d�ng lễ thỉnh kinh; thế th�, kinh kh�ng chữ kh�c g� kinh c� chữ?

Đằng kh�c, khi Đường Tam Tạng d�ng b�nh b�t v�ng l�m lễ vật thỉnh kinh, th� hai vị t�n giả ph�t kinh c� chữ. Thế th� c�u truyện thỉnh kinh kh�ng lễ vật, ph�t kinh kh�ng c� chữ tr�n đ�y l� thật m� l� đ�a. Phải chăng đ� l� b�t ph�p kh�i h�i của Ng� Thừa �n theo đ�ng lời m� tả chữ kh�i h�i của Ben Jonson tr�ch dẫn tr�n đ�y?

C�u truyện kinh v� tự c�n d�i, vượt qu� giới hạn b�i viết n�y, vậy người viết xin tạm ngưng tại đ�y, chờ qu� vị trưởng thượng chỉ gi�o.

Nh�n sang phi� Đạo Gi�o, c� rất đ�ng những nh� b�nh giải dựa theo niềm tin Đạo Gi�o coi bộ T�y Du K� như một cuốn s�ch dậy c�ch luyện nội đan để đạt được ph�p trường sinh bất tử.

Ti�u biểu cho giới b�nh giải n�y, trong thế kỷ thứ XVII, c� U�ng Tượng H�c 汪 像 旭 viết cuốn T�y Du Chứng Đạo Thư 西 遊 證 道 書 năm 1663; sang thế kỷ XVIII c� Trần Sỉ B�n 陳 士 斌, viết cuốn T�y Du Ch�n Thuy�n 西 遊 真 詮, năm 1780; rồi sang thế kỷ thứ XIX c� Lưu Nhất Minh, 劉 一 明 xuất bản cuốn T�y Du Nguy�n Chỉ, 西 遊 原 旨 năm 1820. Mỗi nh� b�nh giải c� một nh�n quan ri�ng để giải th�ch bộ T�y Du K�. Nhưng cả ba c�ng chủ trương l� t�c giả bộ T�y Du K�kh�ng phải l� Ng� Thừa �n đời Minh, m� l� một phương sĩ thuộc ph�i To�n Ch�n 全 真, biệt hiệu l� Kh�u Xử Ky, 邱 處 機, (Kh�u Trường Xu�n, 邱 長 春, 1148-1227) người đời Nguy�n. Điều đoan quyết n�y một phần dựa tr�n sự kiện l� bộ T�y Du K� l� một bộ kinh của Đạo Gi�o, viết dư�i dạng kh�i h�i, như nhiều bộ kinh Đạo Gi�o kh�c, để ngư�i đệ tử Đạo Gi�o theo đ� m� thực h�nh ph�p tu luyện nội đan với mục đ�ch th�nh ti�n bất tử.

Gần đ�y, Vương Quốc Quang [23] chứng minh rằng, những chương thứ 32 tới 66, s�ch T�y Du K� l� những chương hợp th�nh một bộ s�ch dậy luyện kh� c�ng v� chuyển vận nội c�ng trong nội th�n. Tiếp theo Vương Cương [24] tiếp tục c�ng tr�nh của Vương Quốc Quang chứng minh rằng những chương s�ch T�y Du K� từ 66 tới 100 b�n về ph�p luyện nội đan, v� ph�p tu th�n.

B�i viết n�y phỏng theo một c�ng tr�nh của Jennifer Oldstone-Moore [25] , v� dựa theo lập luận của Vương Quốc Quang v� Vương Cương, dẫn tới việc t�m hiểu, theo ng�n từ Đạo Gi�o, ba chương 44, 45 v� 46 s�ch T�y Du K� [26] , ghi lại truyện kh� khăn thầy tr� Đường Tam Tạng trải qua tại Xa Tr� Quốc. Đối chiếu lời s�ch T�y Du K� với t�i liệu cổ, cho thấy t�c giả T�y Du K� thường d�ng h�nh ảnh l�m biểu dụ cho ph�p luyện đan v� điều h�a nội c�ng. Trong ba chương n�y, biểu dụ l� chiếc h� xa, m� dịch giả gọi l� chiếc xe gỗ đ� để m� tả việc khổ c�ng luyện ph�p điều c�ng để đạt tới đưọc ph�p trường sinh. Xử dụng h� xa l� bước đầu trong Tiểu Chu Thi�n (v�ng trời nhỏ) trong c�ng tr�nh luyện tập n�y. Ngo�i ra, ba chương s�ch n�y n�y c�n ngầm răn dậy người luyện c�ng phải t�m đưọc đ�ng thầy để học đạo, mới mong tr�nh được những hậu quả tai hại do truyện luyện c�ng, cũng như uống linh đan, kh�ng đ�ng ph�p c�ng sự rối loạn tĩnh t�m g�y n�n. Giới nghi�n cứu đồng � rằng s�ch T�y Du K� m� tả tỷ mỷ c�ng tr�nh tu tập qua h�nh ảnh những kh� khăn m� thầy tr� Đường Tăng h�ng ng�y trong cuộc h�nh tr�nh phải khổ c�ng đương đầu. Mỗi cảnh giới đo�n người thỉnh kinh đi qua ti�u biểu cho một cơ quan trong cơ thể con người. Thế n�n, ngược lại, muốn thấu triệt lời s�ch T�y Du K�, người đọc cần c� một căn bản vũng v�ng về việc luyện c�ng hay d�ng linh đan.

H�nh tr�nh qua Xa Tr� Quốc, kh�ng chỉ l� những h�nh ảnh để giảng giải c�ch luyện c�ng, m� c�n l� một truyện kh�i h�i x�u đậm. Theo chương 44 truyện Huyền Tăng c�ng, T�n Ngộ Kh�ng, h�nh th� như con khỉ, Chư B�t Giới mặt mũi tựa con heo v� Sa M�n v� con ngựa qu� Long M�, đang đi tr�n một b�i c�t ven s�ng, bỗng nghe tiếng r�n rỉ than van. T�n Ng� Kh�ng đằng v�n th�m th�nh, thấy một đo�n tỳ kheo gồm 500 người đang mệt nhọc đẩy một chiếc h� xa chất đầy gỗ đ� l�n ngưọc dốc t�ch quan (dốc xương sống). Ngạc nhi�n hơn nữa l� c� hai đạo gia thuộc ph�i To�n Ch�n, đang tiến tới gần đo�n tỳ kheo. Đo�n tỳ kheo như sợ h�i, h�a nhau cố sức đẫy cỗ xe h� xa đi nhanh hơn. T�n Ng� Kh�ng lại được cho biết l� mấy năm trước đ�y nước Xa Tr� n�y bị nạn hạn h�n. Nh� vua truyền cho tỳ kheo Phật gi�o l�m lễ cầu đảo như v� hiệu. Bỗng nhi�n kh�ng biết từ đ�u tới ba đạo sĩ t�n l� Hổ Lực Đại Ti�n, Lộc Lực Đại Ti�n v� Dương Lực Đại Ti�n, v� được nh� vua cho mời l�m lễ cầu mưa. Nước Xa Tr� v� vậy tho�t nạn hạn h�n. V� v� vậy ba vị đạo sĩ được nh� vua tin cẩn, kh�ng những được trọng thưởng hậu hỹ m� con được giao quyền quản th�c đ�m tỳ khẻo, v� tha hồ t�c oai t�c qu�i.

T�n Ngộ Kh�ng liền ra tay sửa đổi t�nh thế tại nước Xa Tr�, vung thiết bảng băm hai đạo sĩ n�t như tương. Rồi một đẩy chiếc h� xa tụt dốc, vỡ tan th�nh mu�n mảnh.

Đ�m h�m đ� T�n Ngộ Kh�ng lại c�ng Chư B�t Giới v� Sa Tăng tr� h�nh th�nh ba đạo sĩ v�o qu�n Tam Thanh, vật đổ tương Nguy�n Thủy, Th�i Thương, v� Linh Bửu n�m xuống ao, rồi cả ba leo l�n b�n thờ, giả l�m tượng Tam Thanh ngồi ăn hết cả hoa qua b�nh tr�i. Bất ngờ c� một tiểu đạo sĩ nhận ra l� c� người ngồi tr�n b�n thờ h� ho�n cầu cứu tới ba vị Đại Ti�n v�o truy x�t quanh b�n thờ. Chẳng t�m được ai, lại khấn v�i xin nước kim đơn để uống cho đạt được tới c�i trường sinh bất tử. Tương kế tựu kế, T�n Ng� Kh�ng, Trư B�t Giới v� Sa Tăng lừa ba Đại Ti�n tiểu tiện v�o những lọ qu� của ba Đại Ti�n đặt l�n b�n thờ giả l�m nước kim đan. Ph�t gi�c được quỷ kế, ba Đại Ti�n c�ng bọn tiểu ti�n v�y đ�nh T�n Ng� Kh�ng Chu B�t Giới v� Sa Tăng. Ba người phải đằng v�n về ch�a Sắc Tứ Tr� tạm tr� qua đ�m.

S�ng ng�y h�m sau, Đường Tăng c�ng ba đồ đệ v�o triều vua nước Xa Tr� xin đổi điệp th�ng h�nh. Đồng th� lại c� ba vị đạo sư v�o tr�nh tấu. Nh�n thấy bốn thầy tr� Đường Tam Tạng, Hổ Lực Đại Ti�n tr�nh lại việc đ�m qua T�n Ngộ Kh�ng c�ng Chu B�t Giới v� Sa Tăng đến ph� ph�ch đ�n lễ, v� vụ đuổi bắt kh�ng kịp. Vua nước Xa Tr� truyền đem bốn thầy tr� Đường Tăng ra ch�m. T�n Ng� Kh�ng biện b�c khiến vua nước Xa Tr� ph�n v�n. Ngay l�c đ� lại c� hương l� xin yết kiến, t�u tr�nh trời thiếu mưa, xin đảo hạn cứu m�a m�ng. Nh�n thế nh� vua cho ph�p thầy tr� Đư�ng Tăng đấu ph�p củng ba Đại Ti�n. Bắt đầu l� việc cầu mưa. Hổ Lực Đại Ti�n trổ t�i gọi gi� gọi mưa; nhưng T�n Ngộ Kh�ng, đằng v�n ngăn c�c thần gi� thần m�y thần mưa gi�p Hổ Lực Đại Ti�n, v� y�n cầu những vị thần n�y trợ gi�p m�nh. Kết quả việc Hổ Lực Đại Ti�n đảo vũ kh�ng th�nh, v� T�n Ngộ Kh�ng thắng thế.

Ba đại ti�n kh�ng chịu thua, bầy thi t�i V�n Th� Hiển Th�nh, ngồi y�n h�ng giờ tr�n ghết đặt tr�n đ�i cao. Đường Tam Tạng quen ngồi thiền n�n nhận thi t�i c�ng Hổ Lực Đại Ti�n. Hổ Lực d�ng mưu gian toan hại Đường Tăng, nhưng kh�ng qua nổi mắt T�n Ngộ Kh�ng. T�n Ngộ Kh�ng, tức gi�n, tương kế tụu kế phản c�ng khiến Hổ Lực rớt xuống ch�n đ�i gần bỏ mạng. Lộc Lực Đại Ti�n cũng kh�ng chịu thua, đề nghị thi t�i thuật B�ng Xai Mai, bỏ một vật v�o tủ k�n, ai đo�n tr�ng th� thắng. Qua ba lần thi t�i, cả ba lần T�n Ngộ Kh�ng d�ng thuật ph�p thay đổi vật dấu trong tủ k�n v� thầy tr� Đường Tam Tạng lại thắng cuộc. Lần thi t�i th� ba l� thi chặt đầu, mổ bụng v� tắm dầu s�i, lần lượt T�n Ngộ Kh�ng thắng Hổ Lực Đại Ti�n, khiến đạo sĩ n�y hiện nguy�n h�nh l� con hổ l�ng v�ng mất dầu; rồi tới Lộc Lực Đại Ti�n thua T�n Ngộ Kh�ng trong cuộc thi mổ bụng củng hiện nguy�n h�nh th�nh con nai trắng; sau hết Dương Lộc Đại Ti�n thua T�n Ngộ Kh�ng trong cuộc đua tắm vạc dầu khiến thịt da ti�u tan chỉ c�n bộ xưong d�. Vua nước Xa tr�, l�m b�i điếu thơ tế ba cố quốc sư như sau:

Gẫm lại l�m người kh� lắm thay
Quốc sư ph�p tắc chửa cao tay
K�u mưa h� gi� t�i th� kh�
Mổ ruột tắm dầu chước chẳng hay
Kinh địch với trời kh�nh kh� nổi
Chống ngăn c�ng Phật chống sao t�y
C�ng linh mấy chốc tr�i d�ng nước
Cuộc thế hư n�n ch�t rủi may.

Giới nghi�n cứu đồng � rằng theo nghĩa đen, ba Đại Ti�n bỏ mạng chỉ v� đ� học đạo tại chốn b�ng m�n t� ph�i. n�n t�i nghệ kh�ng đ�ng so với T�n Ngộ Kh�ng, một đệ tử ch�n truyền của nh� Phật. Theo s�t cốt truyện, ba Đạo Ti�n n�y, ỷ mạnh m� đ� n�n đ�m 500 tỳ kheo bắt đẩy chiếc h� xa l�n dốc t�ch quan. Ngo�i ra, ba Đạo Ti�n n�y vốn l� m�n đệ b�ng m�n t� ph�i n�n chỉ học ph�p luy�n th�n m� kh�ng học ph�p tu t�m, bởi thế t�i nghệ kh�ng đạt được tới chốn to�n vẹn.

Giới nghi�n cứu x�c nhận rằng, để nhận nghĩa b�ng của ba chương s�ch T�y Du K� tr�n đ�y, c�ng tầm quan trọng của việc luyện nội đan, 內 丹, cần đối chiếu ba chương s�ch n�y với nhưng đoạn tương ứng trong s�ch Ph�c Th�ng Sự Ngạn Giải bằng tiếng Đại H�n.

Đoạn Xa Tr� H� Xa trong s�ch Ph�p Th�ng Sự Ngạn Giải bắt đầu bằng một cuộc đối thoại giũa hai người bạn về c�i th� đọc bộ Đường Tam Tạng T�y Du K�. Người thứ nhất hỏi: �Đọc T�y Du K� anh thấy hay dở ra sao?� Người thứ hai trả lời: �Tay Du K� l� một bộ tiểu thuyết sống động. L�c buồn buồn đọc thấy vui. �ng c� đọc đoạn thầy tr� Huyền Tăng đi qua x� Xa Tr� chưa?� Trong s�ch Ph�p Th�ng Sự Ngạn Giải, vị Đaọ Ti�n ch�nh t�n l� B� Nh�n Đại Ti�n, một tay đ�n �p đ�m tỳ kheo v� thi�n kiến chứ kh�ng phải do đ� thắng cuộc cầu đảo. Cũng như trong truyện T�y Du K�, T�n Ngộ Kh�ng đ�nh thắng B� Nh�n Đạo Ti�n kh�ng cần đến sự trợ lực của Trư Ngộ Kh�ng v� Sa Ngộ Tỉnh. T�n Ng� Kh�ng thắng B� Nh�n Đại Ti�n trong cả ba trận thi t�i tựa như trong T�y Du K�. B� Nh�n Đạo Ti�n c� hai đồ đệ, - t�n l� Lộc B� chừ kh�ng phải Lộc Lực - Lộc B� bị chết trong cuộc thi tắm trong vạc dầu thay v� thi mổ bụng nhu trong T�y Du K�. Giống như trong T�y Du K�, B� Nh�n Đạo Ti�n, chết trong cuộc thi ch�m đầu v� ho� ra con hổ cụt đầu.

Ch�nh v� hai điểm kh�c nhau như tr�n giữa T�y Du K� v� Ph�p Th�ng Sự Ngạn Giải m� giới nghi�n cứu t�m ra � nghĩa của T�y Du K� dạy ph�p luyện nội đan. Một l� chiếc h� xa đẩy ngược dốc t�ch quan; hai l� ba vị đạo ti�nHổ Lực, Lộc Lực v� Dương Lực, lần lưọt chết thảm v� bị chặt đầu, mổ bụng v� tắm vạc dầu.

Đối chiếu với s�ch cổ, Anthony Yu [27] thấy l� t�c giả T�y Du K� viết đọan tỷ th� cầu đảo, trong truyện xứ H� Xa, dựa v�o tiểu sử Phật Bất Kh�ng, trong Tống Cao Tăng Truyện. Đ�ng kh�c, Lưu Tồn Nh�n [28] đ� lấy truyện H� Xa để đề ra mối tương quan giữa tập tục của Gi�o Ph�i To�n Ch�n v� tiểu thuyết T�y Du K�.

Hai danh từ t�ch quan, tức xương sống, v� h� xa l� hai danh từ th�ng dụng trong ph�p nội đan 內 丹 một ph�p tu luyện th�nh ti�n trường sinh bất tử, ph�t hiện sau ph�p ngoại đan 外 丹 d�ng linh đan. Linh đan thường thuờng được t�i luyện c�ng phu từ những kim loại v� linh dưọc kh�c. Tr�i lại, ph�p nội t�n d�ng ph�p nhập định củng nhiều phương ph�p tu tập kh�c để hư�ng dẫn kh� huyết trong cơ thể theo � muốn để đạt dược ph�p trường sinh th�nh ti�n bất tử.

Ph�p nội t�n ph�t xuất từ thời nh� Đường nh� Tống. Theo ph�p n�y th� tu t�m v� luyện tập th�n thể bổ t�c cho nhau trong việc luyện ph�p trư�ng sinh. Nguy�n t�c ch�nh của nội t�n l� ph�p phản hồi 反 回 tạo n�n d�ng nghịch lưu 逆流 hay nghịch h�nh 逆 行 bằng ph�p nhập định l�m đổi chiều lưu h�nh của kh� huyết cũng như tinh dịch trong cơ thể. Khi nhập định để tạo ra d�ng nghịch lưu, người tu luyện phải thực h�nh ph�p nội quan 內 觀 để theo r�i d�ng nghịch lưu trong cơ thể. Theo ng�n ngữ Đạo Gi�o, mỗi cơ quan trong th�n thể con người thư�ng tương ứng v�i một cơ sở ở ngoại cảnh. C�i đầu tương ứng với n�i C�n L�n 崑 崙, cuống họng với một c�i th�p cao 12 tầng, v� cuối c�ng l� vĩ lư 尾 閭 tương ứng với tr�i thận v� bộ phận sinh dục. T�ch quan hay xương sống cũng l� một cơ sở, dẫn từ xương c�ng l�n t�i đầu phải qua một c�i cổng v� ba chướng ngại vẫt. Trong ph�p nhập định d�ng tinh kh� 精 氣, (semen) v� d�ng thần kh� 神 氣 đi ngược xương sống l�n tới �c. Phải mất rất nhiều c�ng phu tu luyện mới đạt được tới kết quả n�y.

H� xa l� h�nh ảnh chiếc xe chở kh� huyết ngược t�ch quan, xương sống về bộ �c. Đ� ch�nh l� ph�p nội đan của ph�i Chung Ly 鐘 離 của Đạo Gi�o, do Chung Ly Quyền 鐘 離 權, người đời H�n v� đệ tử l� Lữ Đồng T�n 呂 潼 賓 ph�t hiện nay c�n ch�p trong chương Luận H� Xa, 論 河 車 s�ch Chung Lư Truyện Đạo Tập, 鐘 呂 傳 道 集 . Trong chương Luận H� Xa, Chung Ly giảng l� với ph�p nhập định, người tu ti�n hướng d�ng nghich lưu đưa tinh kh� thần kh� l� tới N� Ho�n 泥 丸 (n�o) v�o Ho�ng Đ�nh 黃 庭, rồi tới Đan Điền 丹 田, qua ba chăng ấy tinh kh� v� thần kh� lần lượt biến th�nh ngọc dịch 玉 液 v� kim dịch 金 液. T�y theo nhiệm sở, Chung Ly đặt t�n cho ba h� xa đ� theo thứ tự l� dương xa 羊 車, lộc xa 鹿 車 v� đại ngưu xa 大 牛 車. Cả ba loại h� xa n�y c�ng ph�i qua nhất tr�ng tam quan 一 撞 三 關. trong việc chuyển vận đ�i vật nhi tố đan 戴 物 而 做 丹.

T�c phẩm n�i tr�n của Chung Ly l� một kinh điển quan trọng của ph�i To�n Ch�n thuộc Đạo Gi�o. Sau khi Vương Triết 王 晢 ngư�i s�ng lập ra ph�i To�n Ch�n, chầu trời, ph�i n�y t�ch ra l�m hai: Bắc T�ng v� Nam T�ng. Bắc T�ng do Kh�u Trường Xu�n, một cao đồ đứng đầu c�c đệ tử của Vưong Triết chủ trương. Theo lịch sử, Kh�u Trường Xu�n từng đưọc bệ kiến Th�nh C�t Tư H�n năm 1222 v� l� người m� c�c t�n đồ To�n Ch�n coi l� t�c giả bộ T�y Du K� v� coi bộ tiểu thuyết n�y như b� phổ dạy ph�p nội đan.

Giới nghi�n cứu cho rằng ph�p nội đan của Bắc T�ng, ch�p trong s�ch B� Truyền Ch�nh Dương Ch�n Nh�n Linh Bảo T�t Ph�p, 秘 傳 正 陽 真 人 靈 寶 畢 法 l� ph�p nội đan c� từ đời nh� Tống. Ph�p nội đan n�y d�ng nhập định t�p trung tinh, kh�, thần rồi hướng th�nh d�ng ngược chiều với d�ng lu�n lưu của cơ thể, chay ngưọc xương sống l�n �c. L�n tới �c d�ng tinh kh� thần đ� đổ xu�i xuống nu�i cơ thể người luyện ph�p. Baldrian-Hussein, Farzeen [29] , tả chi tiết phương ph�p n�y trong cuốn Proc�d�s secret du Joyau magique, với những kh� khăn khi d�ng tinh, kh�, thần ngược xương sống, qua ba ải, lần lượt ti�u biểu bằng dương xa, lộc xa v� kim ngưu xa.

Ph�p nội đan của Bắc T�ng ho�n to�n l� một ph�p d�ng nhập định, kh�c hẳn ph�p Ho�n Tinh Bổ N�o của Nam T�ng. Ph�p nội đan của Nam T�ng c� từ đời nh� H�n v� ch�p trong s�ch B�oPh�c Tử. đời Lục Triều, v� quen gọi l� ph�p Ho�n Tinh Bổ N�o. Theo ph�p n�y người luyện ph�p, l�c sắp xuất tinh, d�ng ng�n tay b�p mạnh ngọc h�nh để khỏi xuất tinh, tinh kh� chạy ngược l�n đầu nu�i �c. Henri Masp�ro m� tả ph�p n�y đầy đủ trong cuốn Le Taoism [30] .

Qua nhưng vaqan bản về ph�p nội đan Bắc T�ng, người đọc thấy l� nhhung h�nh ảng trong đoạn s�ch T�y Du K�, kể truyện đo�n người thỉnh kinh phải đương đầu tại nước H� Xa, c� những điểm đ�ng ghi nh�n như sau:

� nhưng h�nh ảnh n�y kh�ng c� trong bản Ph�p Th�ng Sự Ngạn giải;
- những h�nh ảnh đ� tương ứng với nhiều bộ phận trong cơ thể con người.

Bắt đầu l� h�nh ảnh t�ch quan, tức xương sống ti�u biểu bởi c�i dốc m� đ�m 500 tỷ kheo phải kh� nhọc đẩy chiếc h� xa. Chiếc h� xa l�c n�y chở đầy đ� đất chậm chạp nặng nhọc l�n dốc, ti�u biểu cho c�i kh� khăn của ngư�i luyện nội đan, ngưng tụ đước tinh, kh�, thần v� kh� khăn đẩy đ�m tinh kh� v� thần đ� ngược l�n xương sống.

Tiếp theo, truyện T�y Du K� kể tới t�ch ba Đại Ti�n, tương ứng với ba ải m� người luyện nội đan phải đẩy d�ng tinh, kh� v� thần đi qua. Hổ Lực Đại Ti�n, ti�u biểu cho Kim Ngưu Xa, phải vượt qua ải tại cổ người luyện nội đan. H�nh ảnh d�ng tinh kh� thần vướt qua ải n�y tương ứng với h�nh ảnh Hổ Lực Đại Ti�n bị mất đầu. Lộc Lực Đại Ti�n ti�u biểu cho cửa ải ở kh�c bụng người luyện nội đan. H�nh ảnh d�ng tinh kh� thần vượt qua ẳi n�y tương ứng với h�nh ảnh Lộc Lực Đại Ti�n bị mổ bụng. H�nh ảnh d�ng tinh, kh�, thần xuống tới ải ở phần bụng dư�i b�ng quang đựng nước tiểu cũa người luyện nội đan, lại th�m nhiệt đ� tại phần n�y lu�n lu�n cao n�n tương ứng với h�nh ảnh một chiếc vạc dầu Đẩy được d�ng tinh khi v� thần qua ải thứ ba n�y l� h�nh ảnh Dương Lực Đại Ti�n bị ti�u s�c trong vạc dầu. C�i chết của cả ba Đại Ti�n ti�u biểu cho niềm nguy hiểm cho nhưng ai học ph�p nội đan kh�ng c� thầy, v� học được ph�p lạ theo b�ng m�n t� đạo. Ngược lại, T�n Ngộ Kh�ng, theo Đường Tam Tạng đi thỉnh kinh, lại l� đệ tử của ch�nh ph�i, n�n c� sức mạnh thần th�ng đồng thời c� ch�nh nghỉa n�n đ�nh đ�u thắng đ�.

Sau hết, tổng kết về to�n thể ba hồi 44, 45 v� 46 s�ch T�y Du K� l� một vấn đề m� giới ph� b�nh kh�ng nhất tr�. Theo Plaks [31] , th� chủ y cả ba hồi n�y l� đặt vấn đề tu t�m cao hơn truyện tu th�n trong việc luyện ph�p nội đan. Tr�i lại, theo Jennifer Oldstone-Moore th� truyện tu t�m v� tu th�n quan trọng như nhau trong việc luyện n�i đan, qua nhưng h�nh ảnh tr�nh b�y trong ba hồi n�y. Phải tr�i ra sao phải chăng chỉ c� ai c� kinh nghiệm bản th�n về việc luyện nội đan mới trả lời nổi?

Tr�n đ�y l� hai th� dũ về việc đọc v� b�nh giảng bộ T�y Du K�. C�u hỏi kế tiếp l� đọc tiểu thuyết T�y Du K� c� gợi hứng s�ng t�c cho người Việt Nam kh�ng?

T�m trong truyện cổ t�ch Việt Nam người đọc t�m thấy truyện ngắn:

Người Đi T�m Kinh Phật [32]

Ng�y xưa, ở đất miền Nam c� một nh� sư dốc một l�ng tu h�nh t�n l� Nguyễn Được. Một h�m nằm mộng thấy Bồ T�t hiện ra bảo: �Ng�y mai ngươi c�ng c�c m�n đệ h�y đi về ph�a T�y. Nếu ngươi vượt qua được nhưng gian nan lao, khổ hạnh tr�n đường thử th�ch th� sẽ t�m thấy Ch�n Kinh, v� đọc dược Ch�n kinh th� sẽ đắc đạo th�nh ch�nh quả�

H�m sau, nh� sư theo lời b�o mộng, c�ng c�c m�n đệ l�n đường, nhắm về hướng T�y m� đi. Ng�y đi đ�m nghỉ, đo�n người �o v�ng lặng lẽ ch�n dẫm đất, tay lần tr�ng hạt, theo đ�ng lời ph�t nguyện khi ra đi l� kh�ng ai thốt ra lời n�o trước khi t�m thấy ch�n kinh. Họ kh�ng quản nắng mưa, d�i kh�t, sống nhờ của thập phương. Mỗi khi họ đi qua c�c l�ng, d�n ch�ng đem thức ăn uống ra đứng hai b�n đường chực sẵn để tr�t v�o b�t của đo�n Phật tử. C� khi họ đi h�ng mấy ng�y kh�ng gặp một ai, đ�nh nhịn đ�i chịu kh�t, hoặc h�i hoa tr�i b�n đường ăn cho đỡ dạ. Con đường đi c�ng d�i, h�ng ngũ c�c m�n đệ c�ng thưa dần. Người v� bệnh tật kh�ng thể l� ch�n đi đưọc nữa, người th� tự x�t m�nh kiếp n�y c�n vụng đường tu, kh� l�ng đi tới nơi để th�nh đạo, đ�nh dừng lại ở một nơi để tu h�nh, người th� thấy đường d�i kh� khăn, mất dần l�ng tin m� quay trở lại.

Cho đến một ng�y kia, chỉ c�n trơ trọi một m�nh nh� sư họ Nguyễn tr�n con đường vắng vẻ đi về phương T�y. C�c thần linh hiện ra gi�p nh� sư vượt qua những trở ngại chồng chất li�n tiếp tr�n đường. C� khi vừa l�n dến đỉnh một ngọn n�i cao, nh� sư đ� được thần linh đưa qua một n�i kh�c, khỏi phải xuống n�i hiểm ngh�o, rồi lại phải leo dốc khổ nhọc. Mặc d� ngăn n�i c�ch s�ng, đường đi mu�n v�n trở ngại, nh� sư vẫn quyết một l�ng đi cho đến đ�ch.

Dấu ch�n nh� sư ng�y nay c�n in tr�n c�c ngọn n�i đ� đi qua. Một h�m nh� sư đi đến bờ biển, kh�ng tr�ng thấy thuyền b�, kh�ng một b�ng người, v� trước mặt l� biển cả m�nh m�ng. Nh� sư vẫn kh�ng nản ch�, l�ng tưởng tới Phật, ch�n cứ bước tới, nghĩ rằng niềm tin sẽ gi�p m�nh vượt khỏi tr�ng dương. Thế rồi nh� sư đi xuống nước, s�ng khỏa đến nửa th�n. Bỗng thấy một con c� k�nh bơi v�o đưa lưng cho nh� sư ngổi l�n. Nh� sư điềm nhi�n ngồi l�n lưng con c� l�n, nổi tiếng ăn thịt người, để cho c� ph�ng chở ra khơi. Ban ng�y c� kinh theo hướng mặt trời, ban đ�m theo hướng sao, cứ thế m� bơi theo con đường thẳng hướng về ph�a T�y. Gặp h�m nắng ch�y thi�u người, c� từng đ�n hải điểu bay đến tụ họp tr�n đầu nh� sư để l�m b�ng che như một đ�m m�y. Buổi chiều c� từng đ�n ong bay đến đem mật đặt l�n m�i nh� sư.

C� k�nh chở nh� sư đi đ� kh�ng biết bao nhi�u ng�y đ�m, một h�m bỗng dưng lại n�i rằng: �M� Phật, nh� sư đi t�m Ch�n Kinh để được đắc đạo c� thể nghe lời thỉnh nguyện của t�i được kh�ng?� Nh� sư trả lời :�Được�, qu�n rằng m�nh đ� phạm v�o lời nguyện giữ y�n lặng cho đến khi t�m thấy Ch�n Kinh. C� k�nh kể lể: �Từ mấy ng�n năm nay t�i đ� trư�ng trai để chuộc tội lỗi trư�c kia. T�i bị bắt buộc phải ăn thịt, trong khi t�i đ� kinh sợ m�i thịt v� đ� qu�n cả vị c� t�m. Xin nh� sư h�y cầu nguyện c�ng Đ�c Phật cho t�i tho�t được v�ng khổ ải n�y�. Nh� sư đ�p lại: �Được�, phạm v�o lời nguyện lần thứ hai.

K�nh ngư lại tiếp tục bơi về phương T�y, cho đến một h�m th� thấy bờ. Nh� sư Nguyễn Được trở l�n đất liền, thấy một ng�i ch�a bỏ hoang, trong đ� c� để một chồng s�ch kinh, song nh� sư Nguyễn Dược đ� hai lần phạm lời nguyện, n�n chỉ đọc ra được c� một c�u đầu: �Nam m� bỏn sư Th�ch Ca Mầu Ni Phật.�

Nh� sư kh�ng nản ch�, gấp kinh lại, bỏ v�o đẫy rồi trở lại bờ biển, l�n lưng c� trở về. Trong khi vượt biển, nh� sư mải m� theo lời kinhđ� đọc được, kh�ng để � đến vẻ buồn rầu của k�nh ngư. L�c thấy đất liền, c� k�nh ngừng lại hỏi rằng: �Nh� sư c� nh� đạt lời thỉnh nguyện của t�i l�n Đức Phật chăng? T�i c�n phải ở trong v�ng khổ ải trầm lu�n n�y bao l�u nữa?� Nguyễn Được đang thiền định, nghe n�i giật m�nh, để rơi cả đẫy đựng kinh xuống biển. C� k�nh ngỡ l� vật cứu rỗi của nh� sư ban cho, liền đớp lấy nuột v�o bụng cả pho Ch�n Kinh.

Nh� sư lảo đảo bước l�n bờ, thẫn thờ đi, miệng vẫn th� thầm c�u kinh đ� học được, kh�ng ngờ l� c� k�nh đ� đưa m�nh dạt l�n đảo Ph� Quốc. Trong mấy năm c�n sống, nh� sư đ�m ng�y vẫn th�c mắc nghĩ đến cuốn Ch�n Kinh. Đến khi gần chết, Nguyễn Được khắc l�n đ� n�i B�i Sập v� n�i Thạch Động c�u kinh m�nh đ� học được.

Về sau để ghi nhớ việc t�m Ch�n Kinh đ� sẩy đến cho Thầy v� mong cho thầy sớm được Phật độ, c�c m�n đệ lấy gỗ chạm h�nh con c� k�nh để l�m m� tụng kinh. Rồi từ đ�, c�c nh� tu h�nh mỗi khi tụng kinh đều g� v�o đầu c� k�nh v� đọc c�u: �Nam m� bổn sư Th�ch Ca Mầu Ni Phật.�

Đối chiếu to�n bộ T�y Du K� với truyện Người đi T�m Kinh Phật một c�ch tổng qu�t cho thấy hai văn phẩm n�y c� chung một cốt truyện. Đ� l� truyện đi về phương T�y trải nhiếu kh� khăn để thỉnh kinh. Nhưng nếu đối chiếu � ngo�i lời, hai cuốn truyện n�y c� nhiều điểm kh�c nhau hơn l� giống nhau.

Bắt đầu l� � ch� đi thỉnh kinh. Trong T�y Du K�, vua Đường Huyền T�n được Phật Quan �m cho biết tại ch�a L�i �m b�n nư�c Thi�n Tr�c c� ba tạng kinh của Phật Tổ, n�n nh� vua t�m người c� l�ng th�nh đi T�y Phương thỉnh kinh. Nh� sư Huyền Trang tự nguyện phụng chỉ ra đi, vua cấp th�ng h�nh cho Đường Huyền Tăng, ban th�m một b�nh b�t b�ng v�ng, hai t�n t�ng giả v� một con ngựa đỡ ch�n.

Trong truyện Người Đi T�m Kinh Phật, một vị Bồ T�t hiện l�n cho nh� sư Nguyễn Được biết l� ng�y mai c�ng m�n đệ l�n đường đi về ph�a T�y, nếu vượt qua đưọc gian lao thử th�ch th� sẽ t�m được Ch�n Kinh v� sẽ đắc đạo.

Như vậy Đường Huyền Tăng tu�n lệnh vua đi T�y Tr�c thỉnh kinh, được vua đặt ph�p danh l� Đường Tam Tạng, được vua nhận l�m ngự đệ, Nhận danh vọng v� ph�p danh,T�n Ngộ Kh�ng lẫy lừng l�n đường. Nh� sư Nguyễn Được ra đi c�ng m�n đệ, ch�n dẫm đất, tay lần tr�ng với một lời tự nguyện nếu chưa t�m thấy Ch�n Kinh th� chưa n�i một lời.

Dọc đường, Đường Tam Tạng thu nạp T�n Ngộ Kh�ng, t�i nghệ xuất ch�ng, từng l�n ph� thi�n đ�nh khiến Ngọc Ho�ng phải phong chức Tề Thi�n Đại Th�nh Để cầu h�a, rồi th�u nạp Trư Ngộ Giới một hảo h�n tham ăn, tục uống, si m� đ�n b� con g�i nhưng chịu kh� gồng g�nh dọc đường v� sau c�ng thu nạp Sa Ngộ Tịnh t�nh kh� rụt r� nh�t nh�t chăn nu�i ngựa cho Đường Tăng. Người đọc thấy cảm dường như cả ba vai T�n Ngộ Kh�ng, Trư Ngộ Giới v� Sa Ngộ Năng như ba bộ mặt con người của Đường Tam Tạng. L�c nhận l�m ngự đệ của vua Đư�ng cũng như nh�n ph�p danh Đường Tam Tạng, Huyền Tăng sung sướng chẳng kh�c g� T�n Ngộ Kh�ng được Ngọc Ho�ng phong cho l�m Tề Thi�n Đại Th�nh. Nhận l�nh nhiệm vụ đi T�y Tr�c thỉnh kinh, dầu biết l� chuyền đi đầy gian nan nguy hiểm, Huyền Tăng c� n�t giống T�n Ngộ Kh�ng chẳng sợ hiểm nguy l�n ph� thi�n đ�nh. Xuốt 81 đại nạn tr�n đư�ng đi thỉnh kinh, nhiều l�c Huyền Tăng v� chữ từ bi cũng c� khi yếu l�ng như Trư B�t Giới, cũng c� lần dụt d� như Sa Ngộ Năng. Phải c� sức mạnh c�ng tr� th�ng minh t�i th�o v�t của T�n Ngộ Kh�ng c�ng sự trợ gi�p hữu �ch khi cần của Trư Ngộ Năng v� Sa Ngộ Tĩnh, Đường Tang mới đến được n�i Linh Sơn thỉnh kinh.

Tr�i lại, đ�m m�n đệ của nh� su Nguyễn Đưọc thưa dần cho tới l�c chỉ c�n c� một m�nh nh� sư tiếp tục cuộc h�nh tr�nh. Trời Phật thần th�nh lu�n lu�n ph� hộ độ tr� cho thầy tr� Đường Tăng. Mỗi khi bị y�u ma cản đư�ng T�n Ngộ Kh�ng biết sức mỉnh kh�ng thắng nổi l� một lần T�n Ngộ Kh�ng bay đi cầu viện trời Phật thần th�nh, kh�ng lần n�o lời cầu viện của T�n Ngộ Kh�ng kh�ng được chấp nhận. Thầy tr� Đường Tăng lại một lần tho�t nạn. Suốt thời gian vượt biển, sư Nguyễn Được cũng đưọc trời Phật che chở. Ngồi tr�n lưng k�nh ngư, nếu trời qu� nắng th� c� chim biển tụ th�nh đ�n như đ�m m�y che nắng , hay c� đ�n ong bay đến nhả mật tr�n m�i nh� sư Nguyễn Được.

Con k�nh ngư giữ một vai quan trọng trong truyện Người Đi T�m Kinh Phật l� h�nh ảnh biến cải của một con r�a thần Thủy Nguy�n, tu luyện đ� l�u năm trả ơn T�n Ngộ Kh�ng. Truyện t�m tắt như sau :[33]

Thầy tr� Đường Tăng đến s�ng Th�ng Thi�n, được biết l� Linh Cảm Đại Vương h�ng năm bắt d�n phải hiến đồng nam đồng nữ ăn thịt. T�n Ngộ Kh�ng v� Trư B�t Giới tr� l�m đồng nam đồng nữ �c chiến với Linh Cảm Đại Vương. Linh Cảm Đại Vương biết sức, ở tr�n bộ, kh�ng địch nổi b�n trốn v� thủy động. Rồi lập kế l�m nước s�ng Thi�n Th�ng đ�ng băng, thầy tr� Đường Tăng n�ng l�ng tới được đất Phật, vượt s�ng tr�n mặt băng. Ra tới giữa s�ng Linh Cảm Đại Vương l�m băng tan, v� bắt được Đường Tăng. Đồ đệ Đường Tăng kh�ng thắng nổi Linh Cảm Đại Vương ở dưới nước để cứu thầy. T�n Ngộ Kh�ng phải đi cầu viện Phật B� Quan �m. Nghe tin Đường Tăng mắc nạn, Phật b� vội v� x�ch rỏ ra đi, kh�ng kịp cả trang điểm. Đến bến s�ng Th�ng Thi�n, Phật b� niệm ch� bắt Linh Cảm Đại Vương, hiện nguy�n h�nh l� một con c� v�ng bỏ v�o rỏ. Đường Tăng một lần nữa tho�t nạn lớn. D�n ch�ng khắp v�ng, nhớ ơn T�n Ngộ Kh�ng v� Trư B�t Giới sắp sửa thuyền b� đưa đo�n người thỉnh kinh qua s�ng. Liền khi đ� c� một con r�a hiện ra xin đưa bốn thầy tr� Đường Tăng v� con ngựa qua s�ng. T�n Ngộ Kh�ng sợ lại bị tr�ng quỷ kế, dọa đ�nh chết r�a. R�a n�i: �T�i vốn l� Thủy Nguy�n, tu luyện d� l�u năm, nay c�m ơn Đại Th�nh đến đ�y cứu gi�p, sao lại đ�i đ�nh t�i.� Rồi Thủy Nguy�n n�i tiếp: �Nguy�n �ng b� t�i đều ở s�ng n�y tu h�nh c� c�ng, sau lập dinh Thủy Nguy�n m� ở. Chẳng ngờ c�ch đ�y ch�n năm, nước s�ng d�ng cao, con qu�i kia từ đ�u đến chiếm Thuỷ Nguy�n Động, đuổi gia đ�nh t�i đi. Nay nh� Đại Th�nh thỉnh Bồ T�t bắt con qu�i ấy, gia quyến t�i được trở về đo�n tụ. V� vậy t�i mang ơn.�

T�n Ngộ Kh�ng bảo Thủy Nguy�n b� l�n m� s�ng, rồi bốn thầy tr� c�ng con ngựa c�ng l�n lưng Thủy Nguy�n. Thủy Nguy�n b� xuống nước, vưon m�nh lội như bay, chẳng mấy chốc sang tới bờ b�n kia. Qua đến bờ, Đường Tam Tạng chắp tay tạ ơn Thủy Nguy�n. Thủy Nguy�n n�i: �T�i chẳng mong việc đ�p đền. Song nghe đồn Phật Tổ b�n T�y Phương biết việc vị lai qu� khứ, vậy xin gởi l�i nhờ sư phụ đến đ� hỏi xem t�i tu đ� hơn một ng�n ba trăm năm, cớ sao kh�ng h�a đưọc h�nh người, mặc dầu biết n�i v� sống l�u.�. Đường Tam Tạng nhận lời hỏi gi�p. Thủy Nguy�n vẫy đu�i lặn xuống s�ng, bốn thầy tr� Tam Tạng ngắm hư�ng t�y thẳng tiến.

Trong to�n bộ T�y Du K�, Thủy Nguy�n chỉ hiện ra c� một lần n�y. Rồi đến đoạn Đường Tam Tạng ra mắt Phật Tổ tại n�i Linh Sơn, qu� bận rộn về truyện kinh kh�ng chữ v� kinh c� chữ, đọc giả kh�ng thấy Đường Tăng chuyển đạt c�u hỏi của Thủy Nguy�n l�n Phật Tổ.

Trở lại truyện Người Đi T�m Kinh Phật, k�nh ngư giữ vai tr� quan trọng, kh�ng những đ� đưa nh� sư Nguyễn Được vượt biển tới đất c� ng�i ch�a cổ t�ng kinh, rồi đưa về tới đảo Ph� Quốc, m� c� k�nh đ� hai lần l�m nh� sư phạm lời nguyện giữ im lặng cho tới khi t�m thấy ch�n kinh; v� lần th� hai l� lần c� k�nh xin hỏi nh� sư đ� chuyển lời c� k�n khẩn cầu nguyện Phật Tổ cho tho�t kiếp khổ ải l�m c� k�nh. C�u c� k�nh năn nỉ nh� sư tương tự như c�u Thủy Nguy�n nhờ Đường Tam Tạng hỏi Phật Tổ. Lời c� k�nh kể lể như sau: � Từ mấy ng�n năm nay t�i đ� trường trai để chuộc tội lỗi trước kia. T�i bị bắt buộc phải ăn thịt, trong khi t�i đ� kinh sợ m�i thịt v� đ� qu�n cả vị t�m c�. Xin nh� sư h�y cầu nguyện c�ng Đức Phật cho t�i tho�t được v�ng khổ ải n�y.�

Đối chiếu lời Thủy Nguy�n n�i với Đường Tam Tạng với lời k�nh ngư n�i với nh� sư Nguyễn Được, người đọc thấy hai lời đ� c� điểm tương đồng v� kh�c biệt. Thủy Nguy�n xin Phật Tổ, thần th�ng biết r� việc qu� khứ tuơng lai, cho biết tại sao tu tập suốt một ng�n ba trăm năm qua m� chưa được l�m người. K�nh Ngư, đ� trường trai cả ng�n năm qua, nay xin nh� sư Nguyễn Được cầu Đức Phật cho sớm tho�t v�ng khổ ải. Thủy Nguy�n xin Phật Tổ trả lời một c�u hỏi; k�nh ngư xin Phật tổ ban ơn để sớm tho�t v�ng khổ ải.

Lời c� k�nh cầu Phật ban ơn cho sớm tho�t v�ng khổ ải l� một điểm người đọc thường gặp trong văn học Việt Nam. C�u số 19 b�i Chi�u hồn Thập Loại Ch�ng Sinh, Nguyễn Du viết [34] :

Mu�n nhờ Đức Phật từ bi

Trong b�i Thanh Giang Tự Tỵ Thử, 青 江 寺 避 暑, Nguyễn Khuyến viết:

但 求 人 世 憐
Đ�n cầu nh�n thế li�n
dịch l�:

Đo�i thương nh�n thế mu�n v�n cậy tr�ng

Hai nh� thơ, một l�m thơ n�m, một l�m thơ Việt �m, như c�ng gặp t�c giả khuyết danh truyện Người Đi T�m Kinh Phật, cả ba c�ng tin tưởng ở ph�p Phật từ bi. Phải chăng đ� l� một căn t�nh của người Việt Nam tin ở Đạo Phật?

Bởi đ� hai lần phạm lời ph�t nguyện, giữ im lặng cho tới khi t�m được Ch�n Kinh, khiến khi c� Ch�n Kinh trong tay nh� sư Nguyễn Được chỉ đọc ra được một c�u đầu:

Nam m� bổn sư Th�ch Ca Mầu Ni Phật.

Khi về gần đến đảo Ph� Quốc, c� k�nh hỏi nh� sư rằng: �Nh� sư c� nhớ đạt lời thỉnh nguyện của t�i l�n Đ�c Phật chăng? T�i c�n phải ở trong v�ng khổ ải trầm lu�n n�y bao l�u nữa?�. C�u hỏi n�y l�m nh� sư đang nhập thiền giật m�nh, để rơi cả c�i đẫy đựng kinh xuống biễn. C� K�nh ngỡ l� vật cứu rỗi của nh� sư ban cho, liền đ�p lấy c�i đẫy để kinh v�o bụng. Thế l� sau cả một c�ng tr�nh đi t�m Ch�n Kinh, nh� sư Nguyễn Được chỉ đọc được ch�n chữ tr�n đ�y. Nh� sư Nguyễn Được nắm được trong tay bản Ch�n Kinh c� chữ m� cũng như Ch�n Kinh kh�ng chữ.

Người đọc truyện nhớ tới năm chữ �Nam M� A Di Đ� Phật� của ph�i Tịnh Độ T�ng, đọc theo dịch �m chứ kh�ng theo nguy�n �m Sancrist hay dịch nghĩa. Truyền thuyết n�i[35] một số t�n đồ nhiệt th�nh đ� niệm c�u n�y một ng�y hơn mười vạn lần. Lập lại danh hiệu của đức Phật A Di Đ�, t�n đồ Tịnh Độ T�ng mong đạt tới điều quen gọi l� an t�m. Đ� l� ph�p m�n Niệm Phật.

Phải chăng niệm ch�n chữ:

Nam m� bổn sư Th�ch Ca Mầu Ni Phật

l� niệm danh hiệu Đức Phật Th�ch Ca, người đầu ti�n trong lịch sử đ� mang bản nguyện của Phật A Di Đ� đến cho ch�ng sinh. Nhắc tới danh hiệu của đức Phật Th�ch Ca, phải chăng cũng nhắm c�ng một mục ti�u an t�m như nhắc tới danh hiệu Đức Phật A Di Đ� ? Phải chăng đ� cũng l� ph�p m�n Niệm Phật?

Như vậy, nếu nh� sư Nguyễn Đuợc l� một m�n đệ ph�i Tịnh Độ T�ng, phải chăng ch�n chữ

Nam m� bản sư Th�ch Ca Mầu Ni Phật

cũng đủ coi l� đủ đền b� cho c�ng tr�nh của ng�i đi t�m Ch�n Kinh ?

Phải chăng, như vậy truyện Người Đi T�m Kinh Phật trong to�n bộ truyện d�n gian, đ�ng được coi l� một biến cải của bộ T�y Du K� của Trung Quốc.

IV

Đi xa hơn nữa v�o việc nghi�n cứu nhưng biến cải từ văn học Trung Quốc sang văn học d�n gian Việt Nam xin d�nh cho giới nghi�n c�u. Tương tự, x�t những biến cải từ văn học Trung Quốc sang thơ văn Việt �m cũng như sang văn học n�m l� một vấn đề rộng lớn, gi�p người đọc nhận diện ra được văn học Việt Nam trong văn học Đ�ng � b�n cạnh văn học Nhật Bản v� Đại H�n.

Những trang kế tiếp tr�nh b�y một v�i � niệm về việc tự dịch t�c phẩm văn học trong khu�n khổ việc nghi�n c�u văn học hậu ngoại thuộc. Vấn đề n�y trong một v�i năm nay s�i động trong giới nghi�n cứu văn học cũng như trong tr�o lưu nghi�n cứu hậu ngoại thuộc.

Trong văn học Việt Nam, cho tới đầu thế kỷ XX, khi chữ nho mất địa vị độc t�n, c� rất đ�ng t�c giả chỉ sang t�c bằng chữ nho. Một số nhỏ s�ng t�c vừa bằng chữ nho vừa chữ n�m, ti�u biểu l� Nguyễn Tr�i (1380-1442) đề lại �c Trai Thi Tập bằng chữ nho v� Quốc �m Thi Tập bang chũ n�m. Vua L� Th�nh T�n (1442-1497) c� nhiều thơ xư�ng họa trong hội Tao Đ�n bằng chữ nho v� một số thơ n�m. Trạng Tr�nh Nguyễn Bỉnh Khi�m (1491-1585) c� Bạch V�n Am Tập bằng chữ nho v� Bạch V�n Quốc Ngữ Thi bằng chữ n�m. Sang đời nh� Nguyễn c� Nguyễn Du để lại ba tập tho chữ nho Thanh Hi�n Thi Tập, Nam Trung Tạp Ng�m v� Bắc H�nh Tạp Lục c�ng nhiều thơ chữ n�m. Mối tương quan giữa thơ chữ nho v� thơ chữ n�m của nhưng nh� thơ kể tr�n l� một vấn đề chưa c� ai nghi�n cứu tư�ng tận.

Đằng kh�c, c� Cao B� Qu�t (?-1854) chỉ l�m thơ chữ nho. Hồ Xu�n Hương, ngưọc lại chỉ l�m thơ chữ n�m.

Giữa hai chiều hướng sang t�c n�y c� Nguyễn Khuyến (1835-1909) l� một nh� thơ s�ng t�c cả bằng chữ nho v� chữ n�m; trong đ� c� nhiều b�i ghi r� l� tự dịch từ những b�i chữ nho.

Tr�n thi đ�n thế giới, chỉ c� một số kh�ng ngo�i v�i mươi nh� thơ tự dịch thi văn phẩm của ch�nh m�nh như Nguyễn Khuyến. T�m hiểu phương ph�p tự dịch của Nguyễn Khuyến, d�ng những phưong ph�p nghi�n cứu việc tự dịch của những nh� thơ nh� văn tự dịch n�y l� chủ đ�ch của những trang kế tiếp

Giới nghi�n c�u thường nhắc tới Rabindranath Tagore (1861-1941), người xứ Bengali. Với thi phẩm mang tựa đề Gitanjali: Song Offering �ng đ� đoạt giải Nobel năm 1913. Từ 1912 tới 1921 �ng dịch tiếp năm tập thi tuyển c�a ch�nh �ng.

Đồng thời với Rabindranath Tagor, c� Stefan George (1868-1933), người Đức, từ nhỏ đ� n�i th�ng thạo tiếng Đức v� tiếng Ph�p. Sau đ� �ng học th�m nhiếu tiếng kh�c như cổ ngữ Hy Lạp, Latanh, T�y Ban Nha, �, Anh, Ho� Lan, Ba Lan v� NaUy. Khi khởi nghiệm văn thơ Stefan George th� thục l�, biết qu� nhiều ngo�i ngữ khiến �ng kh�ng biết viết bằng tiếng n�o nữa. Sau đ� �ng trở th�nh một nh� thơ nổi tiếng tại Đức khiến năm 1933 phong tr�o Quốx X� Đức cố t�nh l�i cuốn �ng v�o hang ngũ. Sau khi �ng chết, thơ �ng xuất bản năm 1934 v� 1936, trong tập Schlussband c� hai b�i thơ tiếng Anh nổi tiếng: Those Who Lived in Dreams v� You Boldly Ceased to Love the God of Yore, c�ng ba b�i tiếng Ph�p: Proverbes, Frauenlob v� D�Une Veill�e, do ch�nh �ng tự dịch từ bản tiếng Đức.

Tiếp theo Tagor v� George, giới nghi�n cứu ch� � tới nh� thơ người � Giuseppe Ungarenti (1888-1970), ngư�i x� Tuscan, nhưng gia đ�nh lập nghiệp tại Alexandra, Ai Cập. Ở nh� �ng n�i tiếng �, đi học �ng học tiếng Ph�p, �ng biết qua một đ�i ch�t tiếng Ả Rập. Lớn l�n �ng đi Ph�p du học v� kết bạn c�ng c�c thi văn nghệ sĩ đương thời như Apollinaire, Picasso, v� sang t�c đều đặn bằng tiếng Ph�p v� tiếng �, v� tự dịch kh� nhiếu thi phẩm của �ng từ tiếng � sang tiếng Ph�p. Ngược lại �ng dịch nhiếu thơ của Shakespeare v� Blake c�ng một số nh� thơ Ba T�y sang tiếng �.

Gần nay hơn, c� nh� văn d�ng gi�i q�y tộc người Nga Vladimir Nabakov (1899-1977). �ng di tản ra khỏi nư�c Nga năm 1920, sống tại Ph�p, n�i viết th�ng thạo tiếng Ph�p, Anh v� tiếng Nga. �ng nghi�n cứu cả ba nền văn học Nga, Anh v� Ph�p. Năm 11 tuổi, �ng dịch cuốn The Headless Horseman của Mayne Reid từ tiếng Anh sang tiếng Ph�p. Cho tới năm 1938, �ng sang t�c bằng tiếng Nga. Sau đ� số độc giả đọc tiếng Nga cạn dần, �ng quay sang dịch thuật giửa ba thứ tiếng Nga, Ph�p v� Anh. đồng thời bắt đầu sang t�c bằng tiếng Ph�p. Sừa soạn di cư sang Hoa Kỳ, �ng tự dịch sang tiếng Anh hai t�c phẩm: Kamera Obskura/Laughter in the Dark v� Otchayanie/Despair.

Sang Hoa Kỳ, ngược lại với Ugaretti, quay về tiếng mẹ đẻ, Nabakov ngưng sang t�c bang tiếng Nga, m� chuy�n viết bằng tiếng Anh. Năm 1955, �ng xuất bản cuốn tiểu thuyết Lolita nổi tiếng thế giới.Trong nhưng năm dậy học tại Đại Học Cornell, �ng ho�n tất một phương ph�p dịch thuật, tr�nh b�y trong cảo luận �The Art of Translation�. Giới nghi�n cứu t�m ra l� ch�nh �ng đ� đi ngưọc lại phương ph�p dịch thuật đề nghị trong cảo luận n�y khi �ng dịch c�c văn h�o Nga như Puskin v� Lenmontov v� nhất l� trong việc tự dịch c�c t�c phẩm của �ng.

T�c giả tự dịch, thứ năm, thường được giới nghi�n cứu b�n tới l� Julian Green (1900-1998) gốc người Hoa Kỳ. Tiếng mẹ đẻ của �ng l� tiếng Anh, n�i trong nh�, khi gia đ�nh �ng sống tại Paris. Nhưng b� gi�o tại gia tr�ng coi �ng trong những năm �ng bắt đầu đi học l� người Ph�p khiến ch�nh mẹ �ng bảo l� �ng n�i tiếng Anh với giọng Ph�p. �ng kh�n lớn v�i hai thứ tiếng Anh v� Ph�p. Sau thế chiến thứ nhất, �ng trở lại Hoa Kỳ theo học đại học (1919-1922) Trong thời gian n�y �ng xuất bản t�c phẩm đầu tay The Apprentice Psychiatris.

Trở lại Paris �ng sang t�c bằng tiếng Ph�p trong suốt hai chục năm. Trong thế chiến thứ hai �ng về sống tại Hoa Kỳ, tiếp tục việc dịch thuật v� sang t�c bằng tiếng Anh. Sau thế chiến thứ hai �ng trở lại Ph�p, tiếp tục việc s�ng t�c bằng tiếng Ph�p v� tới năm 1971 �ng được bầu v�o H�n L�m Viện Ph�p Quốc. �ng l� ngư�i ngoại quốc đầu ti�n c� được vinh dự n�y. B�i diễn văn nhậm chức của �ng mang đầu đề Qui sommes nous/Who are we? �ng dường như l� người đầu ti�n trong thế hệ �ng viết những t�c phẩm song ngữ, trang tiếng Anh đối diện v�i trang tiếng Ph�p. Kh�c với Nabokov chật vật viết bằng tiếng Anh, Julian Green giống như Giuseppe Ungaretti đổi ng�n ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Ph�p rất dễ d�ng.

Sau Julian Green v�i ba năm c� nh� viết kịch ngư�i �i Nhĩ Lan Sammel Beckett (1906-1989) l� một nh� văn tự dịch hầu như trọn vẹn mọi t�c phẩm của �ng từ tiếng Ph�p sang tiếng Anh hay ngược lại. Tiếng Anh l� tiếng mẹ đẻ của �ng. �ng học sinh ngữ, chuy�n về chữ Ph�p v� chữ � tại Trinity College Dublin. Trong ba năm 1928-1930, đi thực tập tại Ph�p, �ng bắt đầu s�ng t�c bằng chữ Anh cho tới hết thập ni�n 1930. Tới 1937 �ng định cư tại Paris v� bắt đầu l�m thơ chữ Ph�p v� khởi c�ng dịch cuốn tiểu thuyết Murphy của �ng sang tiếng Ph�p, từ trước khi ho�n th�nh bản tiếng Anh. �ng xuất bản cuốn Murphy tiếng Anh năm 1938 v� bản tiếng Ph�p năm 1942. Trong thời gian ở Paris, �ng kiếm sống bằng c�ch dịch c�c nh� thơ tiếng Anh, T�y Ban Nha, Đức v� Ph�p, cũng trong thời gian đ� �ng gặp nh� văn Joyce c�ng nhiều họa sĩ nổi danh kh�c. Thời đ� (1941-1945) Paris đang bị qu�n đội Đức chiếm đ�ng, �ng tham gia phong tr�o kh�ng chiến v� phải sống trong v�ng trốn tr�nh. Trong ch�n năm sau 1946-1955 �ng s�ng t�c ho�n to�n bằng tiếng Ph�p, như �ng ghi lại trong b�i From an Abandoned Work (1957). Từ đ� �ng lại s�ng t�c bằng tiếng Ph�p v� tiếng Anh v� tự dịch ngưọc lại, như hồi trước năm 1937.

Để ph�n t�ch việc tự dịch của Nguyễn Khuyến, cảo luận n�y khai th�c th�nh quả của Jan Walsh Hokenson v� Marcella Mielson, tổng hợp những c�ng tr�nh nghi�n c�u về những t�c giả tự dịch t�c phẩm kể tr�n.

Khởi đầu l� c�ng tr�nh nghi�n cứu thơ tự dịch của Rabindranath Tagore từ tiếng Bengali sang tiếng Anh. C�c nh� b�nh thơ thời đ� đồng � l� Rabindranath Tangor đ� sửa đổi cả lời thơ, nhịp thơ, cảnh thơ � thơ của nguy�n bản để c� một bản dịch ho�n chỉnh theo đ�ng luật thơ Edwardian. Mục ti�u của việc tự dịch của Rabindranath nhắm v�o những độc giả người �u Ch�u. �ng đ� th�nh c�ng rực rỡ. Tập thơ dịch của �ng được t�i bản nhiều lần với những lời đề tựa của những thi sĩ nổi tiếng tỷ như W.B. Yeats, v� c� b�i lại được Andr� Gide dịch sang tiếng Ph�p, Juan Ram�n dịch sang tiếng T�y Ban Nha. Tập thơ tự dịch của Rabindranath Tagor được coi l� ti�u biểu cho tiếng n�i của người phương Đ�ng huyền b� trầm tĩnh từ cuối trời xa vọng tới nhắn nhủ với người phương T�y s�i động trong đời sống vật chất, ng�y ch�u �u đang bi l�i cuốn v�o thảm họa của thế chiến thứ nhất. H�n l�m viện Thụy Điển ca tụng bản thơ tự dịch của Rabindranath Tagor l� một aesthetic theism, ngo�i ra c�n nh�n đ� ghi nhận ảnh hưởng của việc truyền b� đạo Cơ Đốc tại một v�ng xa x�i như :[36]

A revival and regeneratuion of the vernacular language, i.e. its liberation from the bondage of an artificial tradition.

Ng�y nay, giới b�nh thơ, tr�i lại, ph� b�nh việc tự dịch thơ của Rabindranath Tagor như sau:

In fact, the sheer artificial of Tagor�s Edwardian style in English actually effaced the richer vernacular poetry of his Bangali text. In what can only be called Tagore�s English pseudo-style, the flatness of the poetry derives from the text�s superficial equilibriums, patently constructed to imitate an extant model, stilling even the radically foreign echoes of his Hindu imagery.

Từ khi thế chiến thứ nhất b�ng nổ, tập thơ Gitaljali của Rabindranath Tagore mất dạng tr�n văn đ�n tại Anh Quốc.

Điểm đ�ng ghi nhận kh�c l�, kh�ng nhất thiết việc dịch thơ � Đ�ng sang tiếng �u Ch�u phải theo c�c thể thơ cũng như dung những h�nh ảnh của thi ca �u Ch�u. Tr�i lại c� nhiều dịch giả như Judith Gautier năm 1885 v� Paul Louis Couchoud năm1906 dịch h�i c� Nhật Bản đ� kh�ng ngần ngại biến cải luật thơ �u Ch�u.

Trở lại việc tự dịch thơ của Nguyễn Khuyến, v� tin ở l�i ghi trong c�c di cảo, Nguyễn Khuyến thường tự dịch từ b�i chữ nho th�nh b�i chữ n�m.

B�i nổi tiếng nhất l� b�i:

山 茶
Sơn Tr�

春 來 客 贈 我 山 茶
Xu�n lai kh�ch tặng ng� sơn tr�
醉 裡 矇 矓 不 辨 花
Tu� l� m�ng lung bất biện hoa
白 髮 蒼 顏 吾 老 矣
Bạch ph�t thương nhan ng� l�o hĩ
紅 袍 金 帶 子 真 耶
Hồng b�o kim đ�i tử ch�n da
尋 常 細 雨 驚 穿 葉
Tầm thường tế vũ kinh xuy�n diệp
蕭 瑟 晨 風 怨 落 茄
Ti�u sắt thần phong o�n lạc gia
近 日 相 看 惟 以 鼻
Cận nhật tương khan duy dĩ tị
了 無 香 氣 一 呵 呵
Liễu v� hương kh� nhất kha kha.

dịch l�:

Tạ Lại Người cho Hoa Tr�
Tết đến người cho một chậu tr�
Đương say ta chẳng biết rằng hoa
Da mồi t�c bạc ta gi� nhỉ
�o t�a đai v�ng b�c đấy a
Mưa bụi những khinh phường xỏ l�
Gi� to lại sợ n� rơi gi�
Xem hoa ta vẫn xem bằng mũi
Chẳng thấy m�i hương một tiếng kh�.

Hoa tr� l� một lo�i hoa rất đẹp nhưng kh�ng c� hương thơm. Tương truyền, Chu Mạnh Trinh đương thời l�m �n S�t tại H� Nam, nh�n dịp tết gửi tặng Nguyễn Khuyến một chậu hoa tr�. Hồi n�y, cụ Tam Nguy�n mắt đ� l�a, n�n nghĩ rằng �ng �n Chu c� � xỏ xi�n.

Nguy�n do l� v�o năm 1905, nh�n cuộc thi vịnh Kiều tại Hưng Y�n, Chu Mạnh Trinh dự thi v� được giải nhất về thơ n�m. Nguyễn Khuyến l�m chủ khảo kỳ thi n�y. Khi �ng đọc b�i Vịnh Sở Khanh của Chu Mạnh Trinh, c� c�u:

L�ng nho người cũng coi ra vẻ
Bợm x� ai ngờ mắc phải tay.

Nguyễn Khuyến, lẩy Kiều, ph�:

Rằng hay th� thật l� hay
Nho đối với xỏ l�o n�y kh�ng ưa.
Chu mạnh Trinh tuy tr�ng giải nhất nhưng vẫn hận Nguyễn Khuyến, nh�n dịp tết tặng Nguyễn Khuyến chậu hoa tr�, hữu sắc v� hương,c� � n�i Nguyễn Khuyến chỉ c� danh Tam Nguy�n nhưng thực ra v� t�i.

B�i Sơn Tr� n�y Nguyễn Khuyến l�m để trả đũa Chu Mạnh Trinh.

Quay lại truyện tự dịch thơ. Điểm đặc sắc nhất l� Nguyễn Khuyến đ� tư dịch b�i thơ Sơn Tr� theo luật đường thất ng�n b�t c� th�nh một b�i thơ n�m cũng theo luật đường bẩy chữ t�m c�u. Hơn nữa, lại l� một bản dịch nguy�n vận. Đ� l� một việc dịch thuật kh� c� ai s�nh kịp. Ngo�i ra �ng giữ nguy�n vẹn � thơ trong bản chữ nho. Trong c�u thứ ba, bốn chữ 白 髮 蒼 顏, nghĩa l� t�c trắng mặt xanh, Nguyễn Khuyến thay bằng từ ngữ da mồi t�c bạc; trong c�u năm, ba chữ 子 真 耶 nghĩa l� thật ngươi a đổi th�nh ba chữ b�c đ� a. Biến đổi mấy chữ trong hai c�u thơ n�y, Nguyễn Khuyến đ� biến đổi hai c�u thơ chữ nho th�nh hai c�u thơ ho�n to�n bằng chữ n�m. Trong c�u thứ năm, ba chữ 驚 穿 葉, kinh xuy�n diệp nghĩa l� sợ xi�n l�, Nguyễn Khuyến tự dịch th�nh bốn chữ: kinh phường xỏ l�. Trong c�u thứ s�u ba chữ 怨 落 茄 o�n lạc gia, dịch s�t nghĩa l� o�n rơi đ�i, cũng dịch th�nh bốn chữ: sợ n� rơi gi�. Người đọc thấy l� Nguyễn Khuyến tự dịch rất s�t nguy�n bản chữ nho, nhưng c�i kh�o của �ng l� đ� d�ng những tiếng đồng �m để tạo nghĩa mới cho c�u thơ. Hai chữ xi�n l� h�a ra xỏ l� tức phường đểu c�ng, chữ rơi gi�, tức rụng d�i đồng �m, theo c�ch đọc của người miền bắc, với hai chữ dơi gi�, h�nh ảnh ti�u biểu của hạng ngư�i đ�ng khinh.

Phải chăng với t�i chơi chữ cao si�u đến vậy m� Nguyễn Khuyến đ� trả đũa được Chu Mạnh Trinh? Phải chăng cũng v� t�i chơi chữ n�y m� b�i thơ n�m được truyền tụng trong đại ch�ng?

Đối Chiếu với Rabindranath Tagore đ� đổi lời thơ, � thơ, thể thơ của b�i thơ nguy�n bản bằng tiếng Bengali, để b�i thơ dịch được người �u Mỹ ưa chuộng, Nguyễn Khuyến giữ nguy�n vẹn � thơ lời thơ, cả vần thơ nguy�n bản nhưng chơi chữ bằng nhửng tiếng đồng �m để được người đọc thơ n�m h�m mộ.

Theo giới nghi�n cứu, b�i thơ nguy�n bản v� b�i dịch của Rabindranath Tagore cũng như của Stefan George l� hai s�ng t�c gần như kh�ng c� li�n quan mật thiết với nhau nhắm v�o hai giới đọc giả kh�c nhau. Nguy�n bản chữ nho v� bản tự dịch chữ n�m l� hai s�ng t�c li�n quan mật thiết với nhau, bản dịch c� thể c� � ngo�i lời kh�c với nguy�n bản chữ nho: � ngo�i lời đ� phải hiểu bằng c�ch d�ng những chữ đồng �m.

Đối chiếu c�ch tự dịch thơ của Nguyễn Khuyến với c�ch tụ dịch của Giuseppe Ungaretti người đọc thấy hai c�ch tự dịch kh�c hẳn nhau. Nh� thơ người � Quốc dường như kh�ng muốn cho người đọc thấy mối tương quan giữa nguy�n bản v� bản tự dịch. Trong nhiều b�i, �ng thay đổi cả c�ch tr�nh b�y b�i thơ, tỷ như b�i Soldati

�ng sang t�c tại tiền tuyến năm 1918:
SOLDATI
Si sta come
d�automno
sugli alberi
le flogi
(Vita, p.87)

Hai nh� b�nh thơ Jan Walsh Hokenson v� Marcella Munson dịch sang tiếng Anh l� :

SOLDIER
They are like
Of autumn
On the trees
The leaf

V� ch�nh Giuseppe Ungaretti tự dịch sang tiếng Ph�p th�nh:

MILITAIRES
Nous sommes
telle en automne sur
L�arbre la feuille

(Guerre, 22)�.al

C�u thơ nguy�n bản tiếng � tr�nh b�y th�nh cột dọc. C�u thơ tự dịch tiếng Ph�p tr�nh b�y theo d�ng ngang th�nh nhiều nh�m chữ c�ch nhau bằng những khoảng trắng, d�i ngắn kh�c nhau, để ngư�i ng�m ngắt c�u kh�c nhau, v� Giuseppe Ungaretti kh�ng chấm c�u. Việc đổi h�nh dạng đứng doc của b�i thơ nguy�n bản th�nh nằm ngang trong bản dịch đ� gi�p t�c giả th�nh c�ng tr�n hai mặt, một l� cho thấy hai b�i thơ s�ng t�c tại hai thời điểm kh�c nhau; hai l� hai b�i thơ hướng về hai đ�m độc giả kh�c nhau.

Tr�i lại, kh�ng những Nguyễn Khuyến ghi r� tại cuối b�i thơ dịch n�m dịch từ b�i nguy�n bản Việt �m n�o, m� thường th� �ng cố giữ cho nguy�n bản v� bản tự dịch c� c�ng một thể dạng. Thể dạng n�y kh�ng nhất thiết phải c�ng theo thể thơ Đường. Người đọc thơ Việt �m v� người đọc thơ n�m đều c� cảm tưởng l� t�c giả s�ng t�c cả hai b�i với c�ng một hứng thơ.

Th� dụ như b�i:

裴 園 舊 宅 歌
B�i Vi�n Cựu Trạch Ca
四 十 年 今 日 賦 歸 來
Tứ thập ni�n kim nhật ph� quy lai
松 松 匊 匊 梅 梅
T�ng t�ng c�c c�c mai mai
膘 然 有 丘 壑 林 泉 之 逸 趣
Phi�u nhi�n hữu kh�u h�c l�m
tuyền chi dật th�
彭 澤 素 琴 吟 舊 句
B�nh Trạch tố cầm ng�m cựu c�
溫 公 樽 酒 樂 餘 春
�n C�ng t�n lửu lạc dư xu�n
東 風 回 首 淚 沾 巾
Đ�ng phong hồi thủ lệ tri�m c�n
渺 茫 際 滄 海 桑 田 經 幾 度
Diểu mang tế thương hải tang điền
kinh kỷ độ
君 莫 嘆 魯 侯 之 不 遇
Qu�n mạc than Lỗ Hầu chi bất ngộ
鬅 鬆 白 髮 復 何 為
Bằng t�ng bạch ph�t phục h� vi
歸 去 來 兮 胡 不 歸
Quy khứ lai hề hồ bất quy.

T�c giả tự dịch l�:

Trở Về Vườn Cũ
Vườn B�i chốn cũ
Bốn mươi năm lụ khụ lại về đ�y
Tr�ng ngo�i s�n đua nở mấy chồi c�y
Th� kh�u h�c l�m tuyền �u cũng thế
B�nh Trạch cầm xoang ng�m trước ghế
�n C�ng rượu nhạt chuốc chiều xu�n
Ngọn gi� đ�ng ngoảnh lại lệ đầm khăn
T�nh thương hải tang điền qua mấy lớp
Người chớ giận Lỗ Hầu chẳng gặp
Như lơ phơ t�c trắng lại l�m chi
Muốn về sao chẳng về đi.

Dẫu viết bằng chữ nho, nhưng �m điệu b�i B�i Vi�n Cựu Trạch Ca l� �m điệu một b�i ca tr�. Đ� cũng l� �m điệu b�i Trở Về Vườn Cũ. Nội dung hai b�i hệt như nhau, n�i l�n niềm h�n hoan của t�c giả, trở lại chốn cũ sau bốn chục năm xa c�ch. C�i vui của t�c giả ng�y nay l� vun trồng mấy c�y cảnh thay v� đi t�m vui tại chốn suối rừng, l� đ�nh đ�n l� uống rượu, gạt bỏ sự đời thay đổi, chẳng c�n giận v� kh�ng được gặp Lỗ Hầu lỡ dịp trổ t�i an d�n trị nước, bởi lẽ tr�n đầu �ng, t�c đ� bạc, đ� đến l�c phải lui về vườn.

Qua những b�i tự dịch n�m n�y, Nguyễn Khuyến đưa v�o d�ng thơ n�m những điển t�ch như �n C�ng Tư M� Quang khi về ẩn dật uống rượu giải buồn, với Đ�o Tiềm v� c�y đ�n kh�ng d�y v� Đ�o Tiềm chỉ muốn thưởng thức nhạc m� kh�ng muốn nghe tiếng tơ rung, v� Lỗ B�nh C�ng, người m� Mạnh Tử muốn gặp kh�ng được gặp khiến mất cơ hội gi�p nước.

Đằng kh�c, kh�ng phải Nguyễn Khuyến lu�n lu�n giữ một thể thơ trong cả nguy�n bản v� trong b�i tự dịch, m� nhiều khi �ng đổi thể thơ ngũ ng�n th�nh thể thơ thất ng�n, tỷ như hai b�i dưới d�y. B�i thư nhất l� b�i :

遺 囑 文
Di Ch�c Văn
我 年 值 八 八
Ng� ni�n trị b�t b�t
我 數 逢 九 九
Ng� số ph�ng cửu cửu
嗟 哉 我 德 涼
Ta tai ng� đức lương
壽 紀 邁 先 考
Thọ kỷ mại ti�n khảo
嗟 哉 我 學 淺
5Ta tai ng� học thiển
魁 然 占 龍 首
Kh�i nhi�n chiếm long thủ
豈 非 先 考 齡
Khởi phi ti�n khảo linh
留 以 錫 爾 父
Lưu dĩ t�ch nhĩ phụ
豈 非 先 考 名
Khởi phi ti�n khảo danh
10不 做 以 留 ��
Bất tố dĩ lưu hậu
平 日 無 寸 功
B�nh nhật v� thốn c�ng
俯 仰 已 慚 負
Phủ ngưỡng dĩ t�m phụ
足 矣 亦 何 求
T�c hỹ diệc h� cầu
死 葬 勿 淹 久
Tử t�ng vật y�m cửu
15死 幸 得 全 歸
Tử hạnh đắc to�n quy
葬 幸 得 親 附
T�ng hạnh đắc th�n phụ
棺 衾 不 可 美
Quan kh�m bất khả mỹ
只 以 斂 足 手
Chỉ dĩ liễm t�c thủ
具 饌 不 可 豊
Cụ soạn bất khả phong
20只 以 答 奔 走
Chỉ dĩ đ�p b�n tẩu
不 可 寫 祝 文
Bất khả tả ch�c văn
不 可 為 對 句
Bất khả vi đối c�
不 可 設 銘 旌
Bất khả thiết minh tinh
不 可 題 神 主
Bất khả đề thần chủ
25不 可 達 門 生
Bất khả đạt m�n sinh
不 可 訃 僚 友
Bất khả ph� lieu hữu
賓 客 不 可 招
T�n kh�ch bất khả chi�u
賵 吊 不 可 受
Ph�ng điếu bất khả thụ
此 皆 累 於 生
Thử giai lụy ư sinh
30死 者 亦 兮 有
Tử giả diệc hề hữu
惟 以 重 吾 過
Duy dĩ trọng ng� qu�
囂 然 眾 多 口
Hi�u nhi�n ch�ng đa khẩu
唯 於 葬 之 日
Duy ư tang chi nhật
旗 扁 導 前 柩
Kỳ biển đạo tiền cữu
35于 工 八 九 人
Vu c�ng b�t cửu nh�n
吹 送 列 左 右
Xuy tống liệt tả hữu
草 草 死 葬 完
Thảo thảo tử t�ng ho�n
酹 我 以 杯 酒
Lỗi ng� dĩ b�i tửu
爰 題 墓 石 碑
Vi�n đề mộ thạch bi
40皇 阮 故 休 叟
Ho�ng Nguyễn cố hưu tẩu.

T�c giả tự dịch l�

Di Ch�c

K�m hai tuổi xuan đầy ch�n chục
Số sinh ra gặp l�c dương c�ng
Đức thầy đ� m�ng m�ng mong
Tuổi thầy lại sống hơn �ng cụ thầy
5Học chẳng c� rằng hay chi cả
Cưỡi đầu người kể đ� ba phen
Tuổi l� tuổi của gia ti�n
Cho n�n thầy được hưỏng ni�n l�y dầy
Ấy thủa trước �ng m�y chưa đỗ
10Ho� b�y giờ để bố l�m xong
Ơn vua ch�t chửa đền c�ng
C�i tr�ng thẹn đất ngẩng tr�ng thẹn trời
Sống được tiếng tr�n đời trọn vẹn
Chết đưọc về qu� qu�n hương th�n
15Mới hay trăm sự vu�ng tr�n
Sống l�u đ� trải chết chon chờ g�
Đồ kh�m liệm chớ nề xấu tốt
K�n ch�n tay đầu g�t th� th�i
Cỗ đừng to lắm con ơi
20Hễ ai chạy lại khuy�n mời người ăn
Tế đừng c� viết văn m� đọc
Đối trướng đừng gấm v�c l�m chi
Minh tinh con cũng bỏ đi
Mời quan đề chủ con th� chớ n�n
25M�n sinh chẳng tống tiền đạt giấy
Bạn của thầy cũng vậy m� th�i
Kh�ch quen chớ viết thiếp mời
Ai đưa ph�ng điếu c�n thời chớ thu
Chẳng qua nợ để cho người sống
30Chết đi rồi c�n ng�ng v�o đ�u
Lại mang c�i tiếng to đầu
Khi nay bầy biện khi sau ch� b�n
Cờ biển của vua ban ng�y trước
Khi đưa thầy con rước đầu ti�n
35Lại thu� một lũ phường k�n
Vửa đi vừa thổi mỗi b�n dăm thằng
Việc tống tang nhung ngăng qua quit
C�ng cho thầy một �t rượu hoa
Đề v�o mấy chữ trong bia
40Rằng quan nh� Nguyễn c�o về đ� l�u.

Với những bạn đọc kh�ng quen đọc thơ Việt �m, bản dịch xu�i dưới đ�y, cố gắng theo s�t nguy�n bản, sẽ l� một dụng cụ cho thấy b�t thuật tự dịch của Nguyễn Khuyến.

Văn Di Ch�c
Ta đến tuổi t�m t�m
Số gặp hạn dương cửu
Than �i đức ta mỏng
Tuổi thọ hơn tuổi �ng
5Than �i sức học n�ng
Nghiễm nhi�n chiếm đầu rồng
H� chẳng nhờ tuổi �ng
Lưu lại d�nh cho ta
H� chẳng phải danh �ng
10Kh�ng đạt để đời sau
Suốt đời ta v� c�ng
Nh�n đất trời hổ l�ng
Thế đủ chẳng cầu hơn
15Chết ch�n chớ để l�u
Chết may được vẹn than
Được ch�n gần cha mẹ
Quan kh�m chẳng cần đẹp
Cần g�i k�n tay ch�n
20Đủ đ�i người tới gi�p
Kh�ng được viết văn tế
Kh�ng được viết c�u đối
Kh�ng được đặt minh tinh
Kh�ng được đề thần chủ
25Kh�ng th�ng b�o học tr�
Kh�ng c�o ph� b� bạn
Kh�ng được mời quan kh�ch
Kh�ng nhận đồ ph�ng viếng
Rồi chỉ khổ người sống
30Người chết chẳng hưởng g�
Chỉ nặng tội cho ta
Ồn �o them đ�ều tiếng
Duy c� ng�y cất đ�m
Cờ biến rư�c đi trư�c
35Thợ k�n t�m chin người
Hai b�n quan tiễn đưa
Qua loa ch�n cho xong
Đổ cho ta ch�n rượu
Rồi khắc tr�n bia đ�
40Mộ hưu quan nh� Nguyễn.

B�i thứ hai l� b�i:

輓 同 年 雲 亭 進 士
V�n Đồng Ni�n V�n Đ�nh Tiến Sĩ
楊 尚 書
Dương Thượng Thư
已 矣 楊 大 年
Dĩ hỹ Dương đại ni�n
雲 樹 心 懸 懸
V�n thụ t�m huyền huyền
回 憶 登 科 ��
Hồi ức đăng khoa hậu
與 君 晨 夕 聯
Dĩ qu�n thần tịch li�n
5相 敬 且 相 愛
Tương k�nh thả tương �i
遭 逢 如 夙 緣
Tao ph�ng như t�c duy�n
有 時 出 京 路
Hữu thời xuất kinh lộ
空 山 聞 落 泉
Kh�ng sơn văn lạc tuyền
有 時 上 高 閣
Hữu th�i thượng cao c�c
10歌 兒 鳴 素 絃
Ca nhi minh tố huyền
有 時 對 君 飲
Hữu thời đối qu�n ẩm
大 白 浮 八 延
Đại bạch ph� b�t di�n
有 時 與 論 文
Hữu thời dữ luận văn
東 壁 羅 簡 編
Đ�ng b�ch la giản bi�n
15厄 運 逢 陽 九
�ch vận ph�ng dương cửu
斗 升 非 貪 天
Đẩu thăng phi tham thi�n
予 老 公 亦 老
Dư l�o c�ng diệc l�o
解 組 歸 田 圓
Giải tổ quy điền vi�n
往 來 不 數 得
V�ng lai bất s�c đắc
20一 遇 三 年 前
Nhất ngộ tam ni�n tiền
執 手 問 衰 健
Chấp thủ vấn suy kiện
語 言 殊 未 愆
Ng�n ngữ th� vị khi�n
公 年 少 予 歲
C�ng ni�n thiểu dư tuế
予 病 疑 公 先
Dư bệnh nghi c�ng ti�n
25忽 聞 公 訃 至
Hốt văn c�ng ph� ch�
鷙 起 皇 皇 然
Kinh khởi ho�ng ho�ng nhi�n
予 起 不 厭 世
Dư khởi bất yếm thế
而 公 爭 上 仙
Nhi c�ng tranh thưọng ti�n
有 酒 為 誰 買
Hữu tửu vi thuỳ m�i
30不 買 為 無 錢
Bất m�i vi v� tiền
有 詩 為 誰 寫
Hữu thi vi th�y tả
不 寫 為 無 箋
Bất giả v� vi ti�n
陳 蕃 榻 不 下
Trần Phồn th�p bất hạ
伯 牙 琴 亦 然
B� Nha cầm diệc nhi�n
35公 既 棄 予 去
C�ng k� kh� dư khứ
予 亦 不 公 憐
Dư diệc bất c�ng li�n
老 人 哭 無 淚
L�o nh�n khốc v� lệ
38何 必 強 而 漣
H� tất cưởng nhi li�n.

T�c giả tự dịch l�:

Kh�c Bạn
B�c Dương th�i đ� th�i rồi
Nước non man m�c ngậm ng�i l�ng ta
Nhớ từ thủa đăng khoa ng�y trước
Vẫn sớm h�m t�i b�c c�ng nhau
5K�nh y�u từ trước tới sau
Trong khi gặp gỡ kh�c đ�u duy�n trời
Cũng c� l�c choi nơi dặm kh�ch
Tiếng suối tu�n r�c r�ch lưng đ�o
C� khi tầng g�c cheo leo
10Th� vui con h�t lựa chiều cầm xoang
Cũng c� khi rượu ngon c�ng nhắp
Ch�n quỳnh tương ăm ắp bầu xu�n
C� khi b�n soạn c�u văn
Biết bao đ�ng b�ch điển phần trước sau
15Buổi dương cưu c�ng nhau hoạn nạn
Phận đẩu thăng chẳng d�m than trời
B�c gi� t�i cũng gi� rồi
Biết th�i th�i thố th� th�i mới l�
Muốn đi lại tuổi gi� th�m nh�c
20Trước ba năm gặp b�c một lần
Cầm tay hỏi hết xa gần
Mừng rằng b�c vẫn tinh thần chưa can
Tuổi t�i lại c�n hơn tuổi b�c
M� t�i đau trước b�c mấy ng�y
25Ai ngở b�c vội về ngay
Chợt nghe t�i đ� ch�n tay rụng rời
Ai chẳng biết ch�n đời l� phải
Vội v�ng chi đ� mải l�n ti�n
Rượu ngon kh�ng c� bạn hiền
30Kh�ng mua kh�ng phải kh�ng tiền kh�ng mua
C�u thơ nghĩ đắn đo kh�ng viết
Viết đưa ai ai biết m� đưa
Giường kia cheo nhưng hững hờ
Đ�n kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đ�n
B�c chẳng ở dẫu van chẳng ở
T�i tuy thương lấy nhớ l�m thương
Tuổi gi� giọt lệ như sương
Hơi d�u �p lấy đ�i hang chứa chan.

Dịch nghĩa như sau:

Viếng Bạn Đồng Kh�a V�n Đ�nh Tiến Sĩ Dương Thượng Thư
�i b�c Dương mất rồi
M�y phủ c�y sầu lắng
Nhớ lại từ thi đỗ
Sớm tối lu�n c� nhau
5K�nh nhau c�ng mến nhau
Gặp gỡ nhờ duy�n trời
Ng�y c�ng nhau chẩy kinh
N�i vắng vẳng suối reo
Buổi c�ng nhau leo g�c
10Nghe ca nhi đ�n h�t
Buổi c�ng nhau say sưa
Rượu Đại Bạch chứa chan
Buổi c�ng nhau luận văn
Phủ Đ�ng B�ch đầy s�ch
15Phận rủi gặp dương cưu
Đấu trời chẳng d�m tham
T�i gi� b�c cũng gi�
Trả ấn vua về vườn
Chẳng được gặp nhau lu�n
20Lần gặp ba năm trước
Cầm tay hỏi yếu mạnh
N�i năng chưa lu lẫn
Tuổi b�c thua tuổi t�i
M� t�i đau trước b�c
25Chợt nghe tin c�o ph�
T�i giật m�nh kinh ho�ng
T�i đ�u kh�ng ch�n đời
B�c d�nh l�n ti�n trước
C� rượu uống c�ng ai
30Kh�ng mua chẳng kh�ng tiền
C� thơ chẳng muốn viết
Kh�ng viết chẳng thiếu giấy
Giường Tr�n Phồn chẳng hạ
Đ�n B� nha đem đốt
35B�c bỏ t�i ra đi
T�i cũng chẳng luyến tiếc
Người gi� kh� nước mắt
38Can chi gượng xụt x�i.

Đổi thể thơ năm chữ của nguy�n bản th�nh thể thơ song thất lục b�t trong bản tự dịch, Nguyễn Khuyến tăng số 200 chữ của nguy�n bản b�i Di Ch�c Văn l�n tớ� 280 chữ trong bản tự d̏ch Di Ch�c. Người đọc cả nguy�n bản v� bản tự dịch thấy l� số 80 chữ m� Nguyễn Khuyến đưa v�o bản dịch đ� biến đổi một văn bản thơ chữ nho, giữ đặc t�nh nghi�m khắc của Nho Học, dầu l� trong t�nh th�n mật giữa cha với con th�nh lời gửi gắm đằm thắm của ngư�i cha với đ�n con. Lời thơ trong bản chữ nho kh� khan như một bản mệnh lệnh kh�ng mấy kh�c những b�i thơ viết gửi con của Đ�o Tiềm trong văn học Trung Quốc. Lời thơ trong bản tự dịch như lời dặn d� giảng giải th�n thiết giữa bố với con chẳng xa g� những c�u ca dao Việt Nam.

Tương tự, Nguyễn Khuyến tăng số chữ 190 chữ trong b�i V�n Đồng Ni�n V�n Đ�nh Tiến Sĩ Dương Thương Thư l�n 266 chữ trong b�i Kh�c Bạn đ� biến cải một b�i thơ của một vị Tam Nguy�n kh�c một vị tiến sĩ thượng thư th�nh b�i kh�c bạn của một ngư�i mới mất bạn th�n, hồi tưỏng lại những kỷ niệm xưa, từ buổi thiếu thời đến khi c�ng về gi�, linh động thắm thiết như ngư�i bạn hiện đang c�n ngồi đối diện với t�c giả, v� chẳng kh�c g� cảnh �ng bạn tới chơi nh�, ng�y con ch�u �ng đi vắng, chợ th� xa, khiến �ng chẳng những kh�ng c� cơm g� ch�o gỏi, m� cũng chằng c� cả quả c� b�t canh mướp đ�i bạn, ngay đến miếng trầu đ�n bạn cũng kh�ng, nhưng hai ta vẫn l� một ta.

B�t thuật tự dịch của Nguyễn Khuyến tăng số chữ nguy�n bản để tự dịch, c� nhiều điểm tưong đồng v� kh�c biệt với b�t thuật tụ dịch của Rabindranath Tagor. Tha65t vậy, nh� thơ Rabindranath Tagor đổi thể thơ Bengali th�nh thể thơ Edwardian dể bản tự dịch dễ đọc hơn cho người đọc �u Ch�u; cũng như Nguyễn Khuyến đổi thể thơ ngũ ng�n th�ng dụng trong văn học Trung Quốc th�nh thể thơ song thất lục b�t thịnh h�nh thủa đ� tại Việt Nam. Điểm kh�c nhau l� Rabindrath chuyển biến thơ Bengali th�nh thơ Anh Quốc giới thiệu thơ của d�n bản địa với d�n mẫu quốc. Nguyễn Khuyến, ngược lại, đưa bản tự dịch ra khỏi văn học Trung Quốc về văn học Việt Nam.

Đối chiếu với Stefan George, một nh� thơ m� giới nghi�n cứu m� tả việc tự dịch thơ của �ng từ tiếng Ph�p sang tiếng Đức như sau [37] :

Schooling himself in their linguistic properties and literary traditions, George was interested in the differences between languages, especially the constrastive modes of syntax and phonic sub-systems, which he enjoyed re-creating in Germany to revitalize that language.

Người đọc thấy l�: l�m thơ Việt �m l� sở trường của Nguyễn Khuyến, một m�n học m� �ng đ� d�i m�i để đổ đầu ba kỳ thi; chắc chắn l� �ng th�ng hiểu thấu đ�o �m luật trong việc l�m thơ Đường, đồng thời �ng nổi tiếng hay thơ n�m, ch�c chắn l� �ng cũng th�ng hiểu những kh�c biệt trong việc l�m thơ Đường v� l�m thơ n�m song thất lục b�t, với những kiến thức vững chắc đ�, �ng tự dịch thơ Đư�ng sang thơ song thất lục b�t, kh�ng những để tạo cho ri�ng �ng c�i th� l�m thơ bằng tiếng mẹ đẻ m� c�n nh�n đ� đưa b�i thơ tự dịch ra xa v�ng ảnh hưởng của thơ Đường. Phải chăng đ� l� điểm Nguyễn Khuyến tương đồng với Stefan George? Điểm đ�ng lưu � l� kh�ng phải l� hễ giỏi l�m thơ Việt �m l� giỏi l�m thơ n�m. Cao B� Qu�t th� nhạn rằng �ng kh�ng l�m được thơ n�m v� �ng chưa hề được học l�m thơ n�m.

Đối chiếu việc tự dịch thơ của nh� thơ � Quốc Giuseppe Ungaretti với việc dịch thơ của Nguyễn Khuyến, người đọc thấy nh� thơ người � cố t�nh thay đổi c�ch tr�nh b�y của nguy�n bản v� b�i tự dịch; xuất bản hai b�i thơ v�o hai thời điểm kh� xa nhau, thay đổi lời thơ để cho thấy hai b�i thơ như hai văn bản độc lập. Tr�i lại, qua hai b�i Kh�c Bạn v� Di Ch�c tr�n đ�y, so với hai nguy�n bản kh�ng ai c� thể bảo đ� l� hai cặp thi phẩm độc lập: dẫu viết trong hai ng�n ngữ, kh�c nhau về thể thơ, lời thơ, nhưng cảnh thơ v� � thơ vẫn l� một.

Đối chiếu việc tư dịch của Julian Green với việc tự dịch của Nguyển Khuyến, người đọc nhận thấy nhiều điểm tương đồng. Julian Green gốc người Hoa Kỳ nhưng �ng th�ng thạo tiếng Ph�p đến mức đổi từ tuếng Anh sang tiếng Ph�p kh�ng cần mảy may cố gắng. C� nh� ph� b�nh đ� viết rằng tr�n bao b�a t�c phẩm cũa Julian Green thư�ng c� ghi �Julian Green traduit par Julien Green�, nhưng đ�ng hơn th� n�n đọc ngược lại l� Julien Green traduit par Julian Green. Nhiều nh� ph� b�nh kh�c c�n cho l� việc tự dịch của Julian Green kh�ng chỉ l� việc chuyển ngữ của một t�c phẩm m� l� việc s�ng t�c hai t�c phẩm c�ng một đề t�i với hai giọng văn kh�c nhau. Việc đổi giọng văn l� chủ � của t�c giả hướng t�c phẩm để hợp với ng�n ngữ người đọc. Đằng kh�c d�ng hai giọng văn l� dụng � b�i tỏ hai d�ng văn h�a Anh Ph�p trong t�c phẩm song ngữ của �ng, v� để gi�p người đọc t�c phẩm dễ bề th�ng cảm với cả hai d�ng văn h�a đ�. Điểm tương đồng giữa Nguyễn Khuyến v� Julian Green l� kh�ng những �ng rất giỏi thơ Việt �m v� thơ n�m, m� c�n thấu triệt cả hai d�ng văn h�a Trung Quốc v� Việt Nam.

Đọc b�i Di Ch�c Văn bằng chữ nho v� b�i Di Ch�c bằng chữ n�m, người đọc thấy ngo�i biến cải văn học, Nguyễn Khuyến c�n cho thấy nhưng biến cải tập tục trong nếp sống h�ng ng�y, xa dần phong tục Trung Quốc.

Thật vậy, trong b�i Di Ch�c, Nguyễn Khuyến đạn d� con �ng mười s�u điều, trong số đ� c� mười điểm kh�ng l�m: quan kh�m kh�ng cần đẹp, kh�ng l�m cỗ to, kh�ng viết văn tế, kh�ng l�m c�u đối, kh�ng đặt minh tinh, kh�ng đề thần chủ, kh�ng b�o tin cho học tr�, kh�ng c�o ph� v�i bạn b�, kh�ng mời kh�ch khứa, kh�ng nhận ph�ng viếng ; v� chỉ c� năm điều phải l�m: chết ch�n ngay đừng để l�u, cờ biển rước trư�c quan t�i, thu� phường b�t �m, r�t rượu xuống đất, khắc mộ bia.

Mười điều kh�ng l�m l� mười điều �ng giảm thiểu việc tổ chức lễ an tang của ch�nh �ng, cũng phải kể th�m điểm �ng muốn khi �ng năm xuống thời được ch�n cất sớm. Những đi�u kh�ng n�y, ở thời của �ng, ở địa vị của �ng trong x� hội l� những điều mọi thế gia đều l�m trong ng�y đ�m, �ng dặn con kh�ng l�m ch�nh l� điều �ng đ� đi trước những biến cải tập tục x� hội Việt Nam đương thời c�n dựa tr�n tập tục Trung Quốc.

Biến cải thể thơ ngũ ng�n của b�i Di Ch�c Văn nguy�n bản bằng chữ nho th�nh b�i tự dịch n�m Di Ch�c theo thể song thất lục b�t, b�t thuật tự dịch của Nguyễn Khuyến tương đồng với b�t thuật tự dịch của Samuel Becket, qua nhận x�t của Ruby Cohn như sau: [38]

[�] the French is more reduced and the English more amplified , the English has added color and detail of objects and situation where the French is more colorless and spare, the English narrator is more differentiated as a distinct presence where the French narrator seems a neutral copher.

Với Samuel Becket bản tiếng Ph�p l� nguy�n bản, bản tiếng Anh l� bản tự dịch, tương ứng với bản chữ nho của Nguyễn Khuyến l� bản gốc vả bản chủ n�m l� bản tự dịch, thế n�n nhận x�t của Ruby Cohn về Sammuel Beckett c� thể �p dụng với trường hợp tự dịch của Nguyễn Khuyến.

Tỷ như c�u thứ ba trong b�i Di Ch�c Văn:

嗟 哉 我 德 涼
Ta tai ng� đức lương

Nghĩa l�

Than �i đức ta mỏng

Nguyễn Khuyến tự dịch th�nh:

Đức thầy đ� mỏng m�ng mong

Chữ ng� trong nguy�n bản th�nh chữ thầy trong bản tự dịch. Chữ lương l� mỏng trong bản gốc th�nh chữ nh�i ba mỏng m�ng mong, những biến cải đ� biến cải cảnh thơ kh� khan trong bản gốc th�nh cảnh thắm thiết giữa cha v� con trong bản n�m.


Rồi tới hai c�u 9 v� 10:

豈 非 先 考 名
Khởi phi ti�n khảo danh
不 做 以 留 ��
Bất tố dĩ lưu hậu

Nghĩa l�:

Chẳng l� danh của cha ta
Kh�ng đạt l� để d�nh cho ta

V� Nguyễn Khuyến tự dịch l�:

Ấy thủa trước �ng m�y chưa đỗ
Ho� b�y giờ để bố l�m xong

Những chữ �ng m�y, v� lời tự xưng l� bố đều l� những chữ Nguyễn Khuyến th�m v�o bản tự dịch, gợi l�n cảnh th�n mật giữa t�c giả v� con để biến cải cảnh thơ mang mầu sắc Trung Quốc của nguy�n bản th�nh cảnh cha con thắm thiết trong bản tự dịch. Biến cải n�y chẳng kh�c g� những biến cải m� Ruby Cohn nhận thấy trong những bản tự dịch của Sammuel Beckett từ bản chữ Ph�p sang bản chữ Anh, như tr�ch dẫn tr�n đ�y.

Trong hai b�i V�n Đồng Ni�n V�n Đ�nh Tiến Sĩ Dương Thưọng Thư v� bản tự dịch Kh�c Bạn, của Nguyễn Khuyến đ� đưa v�o văn học Việt Nam những biến cải của ri�ng �ng tr�n một vấn đề gai g�c của triết học Đ�ng v� T�y phương: vấn đề đ� l� vấn đề t�nh bạn.

Thật vậy, t�nh bạn l� một vấn đề quen thuộc của nhiều nh� thơ Đư�ng v� cũng l� vấn đề m� Khổng Tử từng nhiều lần đề cập tới trong s�ch Luận Ngữ.

S�ch Đường Thi Tam B�ch Thủ ch�p b�i Mộng L� Bạch 夢 李 白 của Đỗ Phủ c� hai c�u tha thiết :[39]

故 人 入 我 夢
Cố nh�n nhập ng� mộng
明 我 長 相 憶
Minh ng� trường tương ức.
Nghĩa l�:

Người xưa vể trong mộng
R� ta d�i nhớ mong

L� Bạch thẳng thắn b�y tỏ t�nh cảm trong b�i Tặng Mạnh Hạo Nhi�n 贈 孟 浩 然 :

[40] 吾 愛 孟 夫 子
Ng� �i Mạnh Phu Tử

Mạnh Hạo Nhi�n chia tay c�ng Vương Duy, quay về n�i h�i thuốc, viết b�i Lưu Biệt Vương Duy 留 別 王 維 viết c�u:

知 音 世 所 稀
[41] Tri �m thế sở hi
Nghĩa l�:

Đời n�y vắng tri �m
Vương Duy mở đầu b�i Tặng B�i Địch, 贈 裴 迪 c� hai c�u :

[42] 不 相 見
Bất tương kiến
不 相 見 來 久
Bất tương kiến lai cửu

Nghĩa l�:

Chẳng gặp nhau
Chẳng gặp nhau bấy l�u

Năm chũ c�u đầu thu lại c�n ba, rồi lập lai cả ba trong c�u thứ hai khiền người đọc thơ thấy như Vương Duy nghẹn ng�o nhớ người bạn trẻ, n�i kh�ng hết c�u để rồi phải lặp lại c�u n�i dở dang.

Mở s�ch Luận Ngữ, thi�n Học Nhi, chương 1, Khổng Tủ viết :
[43] 有 朋 自 遠 方 來
Hữu bằng tự viễn phương lai
不 亦 樂 乎
bất diệc lạc hồ
Nghĩa l�:

C� bạn từ xa tới
Chẳng đ�ng vui chăng

Trung Quốc đ� d�ng c�u n�y để mở Thế Vận Hội 2008 tại Bắc Kinh, năm 2008.

Luận Ngữ, quyển III, thi�n 4: C�ng D� Tr�ng.chương 16 c� c�u:

[44] 善 與 人 交
thiện dữ nh�n giao
久 而 敬 之
cửu nhi k�nh chi

nghĩa l�:

Kh�o kết bạn l�
giữ cung k�nh được l�u d�i

Luận Ngữ, quyển III, thi�n 4: C�ng D� Tr�ng, chương 25 ch�p tiếp [45]:

朋 友 信 之
Bằng Hữu t�n chi
Nghĩa l�:
Bạn b� tin nhau

Luận Ngữ quyển II, Vi Ch�nh, chương 22, ch�p lời Khổng Tử b�n về chữ t�n [46] :

人 而 旡 信
Nh�n nhi v� t�n
不 知 其 可 也
bất tri kỳ khả d�

Nghĩa l�:

Người m� kh�ng tin
chẳng biết l�m n�n việc g�


Trong s�ch Nho Gi�o, Trần Trọng Kim căn cứ v�o mấy chương Luận Ngữ tr�n d�y kết luận về t�nh bằng hữu như sau [47]:

Người ta trong x� hội, giao thiệp với nhau, bao giờ cũng phải lấy chữ t�n l�m trọng.

Trở lại s�ch Luận Ngữ, quyển 6, thi�n 12 Nhan Uy�n, chương 23, ch�p lời Khổng Tử khuy�n Tử Cống cư xử với bạn b� như sau [48] :

忠 告 而 善 道 之
Trung c�o nhi thiện dạo chi
不 可 則 止
bất khả tắc chỉ
毋 自 辱 焉
V� tự nhục y�n

Nghĩa l�:

Bạn c� điều lầm lỗi
n�n kh�o khuy�n bảo
b�n chẳng nghe chẳng n�i th�m
khỏi tự chuốc nhục.


Tương tự, s�ch Luận Ngữ, Quyển II Thi�n thứ 4, L� Nh�n, chương 26, ch�p lời Tử Dư :

朋 友 數 斯 疏 矣
Bằng hữu s�c tư sơ hỹ

Nghĩa l�:

Bạn b� khuy�n can nhiều
ấy l� l�a xa vậy


Ngược lại, s�ch Luận Ngữ, quyển VII, thi�n thứ 13 Tủ Lộ, chương 28 ch�p lời Khổng Tử khuy�n: [50]

朋 友 切 切 偲 偲
bằng hữu thiết thiết ty ty
Nghĩa l�:
bạn b� phải th�nh thật khuy�n nhủ


Trở lại b�i Kh�c Bạn của Nguyễn Khuyến v� qua những tr�ch dẫn s�ch Đường Thi Tam B�ch Thủ v� s�ch Luận Ngữ tr�n đ�y, người đọc nhận thấy c�c nh� Thơ Đường thường d�ng thơ để b�i tỏ t�nh cảm của m�nh đối với bạn v� s�ch Luận Ngữ chỉ nhắm n�i tới t�nh bạn lồng trong chữ t�n v� nhấn mạnh tr�n c�ch cư sử đối v�i bạn để tr�nh những điều hiểu lầm.

Trở lại b�i Kh�c Bạn tr�n đ�y, Nguyễn Khuyến, kh�ng gi�i b�y t�nh cảm với Dương Khu�, kh�ng n�i tới bổn phận l�m bạn, c� thể tại b�i thơ l�m khi Dương Khu� mới mất, m� chỉ nhắc lại những kỷ niệm đẹp m� �ng đ� sống c�ng Dương Khu�, kể từ ng�y hai người do duy�n trời quen biết nhau khi c�ng thi đỗ, rồi c�ng v�o kinh, rồi đi nghe h�t, đi ăn uống tiệc t�ng, c�ng luận b�n văn chương, cho tới khi về gi�, v�i ba năm mới c� dịp gặp lại nhau, để rồi nay nghe tin Dương Khu� về c�i ti�n, khiến �ng đau buồn m� kh�ng c�n nước mắt kh�c bạn.

R� r�ng l� cả b�i thơ việt �m v� b�i Kh�c Bạn bằng chữ n�m, Nguyễn Khuyến đ� kh�ng c�n d�ng nhửng h�nh ảnh của t�nh bạn của những nh� thơ lớn đời Đường cũng như của s�ch Luận Ngữ về t�nh bạn. Phải chăng l� Nguyễn Khuyến đ� bước một bước d�i, đưa thơ Việt �m v� thơ n�m ra xa v�ng ảnh hưởng của thi ca v� kinh điển Trung Quốc?

Một điểm đ�ng để � kh�c trong d�ng thơ tự dịch của Nguyễn Khuyến l� t�nh tạp chủng, hybridit� trong việc chơi chữ của Nguyễn Khuyến.

Theo giới nghi�n cứu văn học hậu ngoại thuộc, th� một văn bản c� t�nh tạp chủng, nếu t�c giả l� người thuộc cuốc, viết bằng ng�n ngữ mẫu quốc v� chơi chữ bằng c�ch dịch những danh từ, từ tiếng mẹ đẻ sang tiếng mẫu quốc, để tạo ra những chữ mới trong ng�n ngữ mẫu quốc, đ�i khi với chủ đ�ch chọc cười.

Nguyễn Khuyến l� một thi h�o c� biệt t�i tạo chữ tạp chủng. Trong B�i Sơn Tr� �ng đ� d�ng hai chữ xuy�n diệp 穿 葉 để dịch hai chữ xỏ l� v� hai chữ lạc gi� 落 笳 để dịch chữ rơi đ�i v� đọc theo �m người Bắc l� rơi gi�.

Th� dụ thứ hai chứng tỏ t�i chơi chữ tạp chủng trong mạch thơ tự của Nguyễn Khuyến l� b�i:

蟬 師
Thiền Sư

人 謂 先 生 愛 我 兒
Nh�n vị ti�n sinh �i ng� nhi
愛 兒 之 母 有 誰 知
�i nhi chi mẫu hữu th�y tri
ʬ 橋 舊 句 非 無 謂
Gi� kiều cựu c� phi v� vị
攬 鏡 前 因 只 自 悲
L�m k�nh tiền nh�n chỉ tự bi
只 恐 世 間 無 寡 婦
Chỉ khủng thế gian v� quả phụ
莫 言 天 下 欠 蟬 師
Mạc ng�n thi�n hạ khiếm thiền sư
愛 兒 欲 為 愛 兒 教
�i nhi dục vị �i nhi gi�o
校 得 而 成 母 又 癡
Gi�o đắc nhi th�nh mẫu hựu si.

T�c giả tự dịch l�:

Thầy Đồ Ve G�i H�a

Người bảo rằng thầy y�u ch�u đ�y
Thầy y�u mẹ ch�u c� ai hay
Bắc cầu c�u cũ kh�ng hờ hững
Cầm k�nh t�nh xưa vẫn đắng cay
Ở g�a thế gian n�o mấy mụ
Đ� ve thi�n hạ thiếu chi thầy
Y�u rồi cũng muốn cho thầy dậy
Dậy ch�u xong rồi mẹ ch�u ng�y.


Hai chữ thiền sư trong đầu đề b�i thơ Việt �m quả l� hai chữ Nguyễn Khuyến tạo ra theo lối chơi chữ tạp chủng của ri�ng �ng. Kh�ng c� tự điển Trung Quốc n�o c� hai chữ 蟬 師 n�y. Nhưng nếu dịch nguy�n văn sang tiếng n�m l� Ve Thầy th� đ�ng l� đầu đề b�i thơ với đại � l� người quả phụ ve �ng thầy, rước thầy về dậy con. Nhưng kh�ng hiểu sao đầu đề b�i thơ tự dịch lại đổi l� Thầy Đồ Ve G�i H�a, đặt thầy đồ v�o vai chủ động kh�ng đ�ng hẳn với nội dung cả hai b�i nguy�n bản v� tự dịch.

Ngo�i truyện chơi chữ trong đề b�i thơ, Nguyễn Khuyến c�n d�ng ca dao tạo n�n điển t�ch trong thơ Việt �m. Trong c�u thứ ba, hai chữ gi� kiều nghĩa l� bắc cầu do c�u ca dao:

Muốn sang th� bắc cầu kiều
Muốn con hay chữ th� y�u lấy thầy

Hai chữ l�m k�nh trong c�u thứ tư do c�u ca dao:

Tr�ch người qu�n tử v� t�nh
C� gương m� để b�n m�nh kh�ng soi



Hiểu những chữ gi� kiều v� l�m k�nh như vậy, giới b�nh thơ Nguyễn Khuyến cho l� b�i thơ l� lời người đ�n b� g�a ch� thầy đồ nh�t gan kh�ng d�m dấn th�n trong truyện ve g�i. Hiểu như vậy, đầu đề Thiền Sư dịch s�t nghĩa l� Ve Thầy rất hợp với nội dung b�i thơ.
Người đọc thơ c�n nhận ra lối chơi chữ tạp chủng của Nguyễn Khuyến trong đầu đề b�i 武 夫 隊 Vũ Phu Đội, m� t�c giả tự dịch th�nh Đống �ng Cuội . Chữ vũ phu 武 夫 c� hai nghĩa. Một l� kẻ ỷ mạnh v� đo�n th� tục v� hai l� một loại đ� trắng c� v�n hồng quen gọi l� đ� cuội. Nguyễn Khuyến chơi chữ tạp chủng, gh�p với chữ đội 隊, nghĩa l� đống để dịch từ ngữ n�m đống �ng Cuội. Chữ Cuội đ�y dựa v�o th�nh ngữ n�i dối như cuội. Nhưng đằng kh�c, b�i tự dịch ch�p dưới đ�y, mang tựa đề:


Vũng Lội L�ng Ngang

Đầu đường ngang c� một chỗ lội
C� miếu �ng Cuội cao v�i vọi
Đ�n b� đến đ� v�n quần l�n
Chỗ thời đến hang chỗ đến gối
�ng Cuội ngồi tr�ng mỉm miệng cười
C�i g� trắng trắng như con c�i
Vội v�ng kh�p n�p đứng liền thưa
Tr�t dại hở hang xin x� tội
�ng rằng: M�y cũng chẳng tội g�
Chỉ tội l�m �ng cứng con buội
Muốn tốt m�y về bảo l�ng m�y
Ra đ�y �ng cho giống �ng Cuội
Cho n�n l�ng ấy sinh ra người
Sinh ra rặt những thằng n�i dối.

Nội dung b�i Vũng Lội L�ng Ngangcho người đọc thấy lời thơ Nguyễn khuyền chẳng mấy kh�c lời văn tự dịch của Nobokov dưới lời ph� b�nh của Jane Grayson :

Nabokov consistenly enhances the sexual into the erotic [�] adds more humor [�] and wordplay, accumulates color symbolism and themique indicators.

Nguyễn Khuyến c�n d�ng lối chơi chữ tạp chủng n�y trong đầu đề b�i Thất Tam Tam, thường được dịch n�m th�nh Mất Ba Ba.

Văn học Việt Nam c�n c� một d�ng thơ quen gọi l� h�t n�i. Đ� l� những �ng thơ s�ng t�c để k�p h�t đệm đ�n v� c� đầu g� ph�ch v� h�t theo những điệu cổ truyền. Trong mỗi b�i h�t n�t thư�ng c� một số c�u kh�ng hạn định viết bằng chữ nho, tr�nh b�y chủ � của b�i h�t. C�u chữ nho n�y c� thể do t�c giả sang t�c hay tr�ch dẫn thơ cổ Trung Quốc. Thề n�n h�t n�i c� thể coi l� một d�ng thơ dung kỷ thuật tạp chủng.

Vấn đề tạp chủng trong văn học l� một vấn đề hệ trọng trong v�ng Trung Mỹ, dưới ảnh hưởng của hai ng�n ngữ T�y Ban Nha v� Anh ngữ. Đ� cũng l� vấn đề phi�n �m t�n người t�n đất, tại Việt Nam, v�o hồi đầu thế kỷ XX, cũng như việc phi�n �m t�n th�nh trong việc dịch Kinh Th�nh ng�y nay. Những vấn đề n�y hiện c�n bỏ ngỏ chờ giới nghi�n cứu giải quyết.


Gom �


Gần đ�y, nhiều cộng đồng người Việt Nam di tản tại khắp nơi tr�n thề giới, thường b�n đế vấn đề bảo tồn truyền thống với mục đ�ch bảo vệ văn h�a Việt Nam trước tr�o lưu ho�n vũ h�a.

Bước đầu của việc bảo trợ truyền thống l� nhận diện ra được truyền thống.

Cảo luận n�y đề nghị ứng dụng những th�nh quả của tr�o lưu hậu ngoại thu�c v� việc đi t�m căn t�nh của văn học hậu Bắc Thuộc tại Việt Nam để như một trong những phương ph�p khởi dầu cho c�ng tr�nh t�m hiểu truyền thống. Tương lai sẽ cho biết hiệu quả của phương ph�p n�y đối chiếu với hiệu quả của những phương ph�p kh�c.

[1] Terry Eagleton, Literary Theory. An Introduction, Oxford, Basil Blackwell, 1983, p.18.

[2] Jean Marc Moura, Critique Postcoloniale et Litt�ratures Francophones Africaines, D�veloppement d�une philologie contemporaine, in Fictions Africaines et Poscolonialisme, Harmattan, Paris, 2002, p. 67-82.

[3] Nguyễn Dữ, Truyền Kỳ Mạn Lục To�n Tập, bản dịch của Tr�c Kh� Ng� Văn Triện, Xu�n Thu t�i bản tại Hoa Kỳ, tr. 131-137

 [4] Vũ Ngọc Kh�nh, Thần Ho�ng L�ng Việt Nam, Nh� xuất bản Thanh NI�n H� Nội, 2002, tr.

[5] Dương Quảng H�m, Việt Nam Văn Học Sữ Yếu, Xu�n Thu xuất bản tại Hoa Kỳ, tr.303.

[6] Truyện cổ Nư�c Nam, s�ch đ� dẫn, tr. 111-112.

[7] H�n tức l� vi�n tr�n, cũng c� thứ b�nh gọi l� b�nh h�n tr�n, m�nh to hơn b�nh r�n, nhưng kh�ng tẩm mật.

[8] Vũ Ngọc Kh�nh, Kho T�ng C�c �ng Trạng Việt Nam,Nh� Xuất Bản Văn H�a, H� Nội, 1995, tr. 512-515.
[9] Nguyễn Dữ, Truyền Kỳ Mạn Lục To�n Tập, s�ch đ� dẫn, tr. 132.
[10] �n Như Nguyễn Văn Ngọc, Truyện Cổ Nước Nam,tập 2,  s�ch đ� dẫn, tr. 35-37
[11] 周  至  cũng như 周  到 chu đ�o.
 
[12] Georges Minois, Histoir du rire et de la d�rision, Arth�me Fayard, Paris, 2000, p. 272.
[13] Đồ Nam, Ba Giai T� Xuất, kh�ng ghi t�n nh� xuất bản, nơi c�ng năm ph�t h�nh, tr. 46-50.
[14] Georges Minois, s�ch d� dẫn, tr. 273.
 
[15] La Vie Lazarillo de Torm�s, Traduction de Bernard Ses�, Flammarion, Paris 1994.
[16] Ng� Thừa �n, T�y Du K� chương 100, s�ch đ� dẫn tr. 996-1008.
[17] Wu Zuxiang, Pilgrimage to the West and its Author, in Excerpts from the Thr� Classical Chinese Novels,
[18] Ng� Thừa �n, T�y Du K� B�nh Khảo, s�ch đ� dẫn, tr. 983
 
[19] Th�ch Thiện Si�u, Kinh Trường A H�m, Phật Học Viện Quốc Tế Xuất Bản, Phật Lịch 2530 (1986), tr. 60
[20] Ng� Thừa �n, T�y Du K� B�nh Khảo, s�ch đ� dẫn, tr. 1000.
 
[21] Georges Minois, Histoire du rire et de la d�rision, Arth�me Fayard, Paris 2000, p. 275.
[22] Ph�ng Hữu Lan, Lịch Sử Triết Học Trung Quốc, tập II, bản dịch của L� Anh Minh, Nh� xuất bản Khoa Học X� Hội, H� Nội, 2006, tr. 448-449.
 
[23] 王 國  光 , 西  遊  記  別  論, 上  海  1990.
 
[24] 王 崗, 西 遊  記 , 一 個 完  整  的  道  教 內  丹 修  鍊
過 程, Tsing Hoa Journal of Chinese Studies, no. 25, 1995, pp. 51-86.
[25] Jennifer Oldstone-Moore, Alchimy and Journey to The West, The Cart-Slow Kindom Episode, Journal of Chinese Religious, no. 26, 1998,  pp. 51-66.
 
[26] Ng� Thừa �n, T�y Du K�, bản dịch của Phan Qu�n, Đại Nam t�i bản tại Hoa Kỳ, tr. 418-452.
[27] Anthony Yu, Religion and Literature in China: The �ObscureWay� of tha Journey to the West. In Tradition and Creativity: Essays on East Asian Civilization, edited by Ching-I Tu, 109-154. New Brunswisk, NJ. Transaction Books 1987.
 
[28] Lưu Tồn Nh�n (Liu Ts�un-yan) To�n Ch�n Gi�o H�a Tiểu Thuyết T�y Du K� (全  真  教 和  小 說  西  遊 記, Part 4-5, no. 236 August 1985: 237 Semtember 1985.
[29] Baldrian-Hussein, Proc�d�s Secret du Joyau Magique, Les deux Oceans  Paris, 1987.
 
[30] Henri Masp�ro, Le Taoisme, Gallimard, Paris 1971, p.557.
[31] Andrew H. Plaks, Allegory in Hsi-yu Chi and Hung Lou Meng in Chinese Narrative: Critical and Theorical Essay, Princeton University Press, 1987, pp. 163-202.
 
[32] Ho�ng Trọng Mi�n, Việt Nam Văn Học To�n Thư, tập 2, Quốc Hoa Saigon, kh�ng r� năm in, tr.182-183.
[33] Ng� Thừa �n, s�ch đ� dẫn Tập 2, hồi thứ 49, tr. 480-481.
[34] Chi�u Hồn Thập Loại Ch�ng Sinh, Nguyễn Du To�n Tập, tập 2, một nh�m t�c giả, Văn Học H� Nội 1996, tr. 402.
 
[35] Suzuki, Daisetz teitaro, Thiền Luận, tập II, bản dịch của Tuệ Sĩ, Đăi Nam t�i bản tại Hoa kỳ, tr. 485-486.
[36] Jan Walsh Hokenson & Marcella Munson, ibid. p. 174.
[37] Jan Walsh Hohenson & Marcella Munson,The Bilingual Text, Hystory & Theory of Literary Self Translation, ibid., p. 171
 
[38] Tr�ch theo Jan Walsh Hokenson & Marcelle Munson, ibid. p. 193.
[39] 李白 詩 選, 劉 逸 生 主 編,馬 里 千 選 注, 三 聯 書  店, 香 港 1998, 164.
 
[40]唐  詩 三  百  首, ibid. 156
 
[41] 王 維 詩 選, 陳 東 華 註, 大光出版社, 香港 1976, 36.
 
[42] Luận Ngữ,  bản dịch của L� Phục Thiện, nh� xuất bản Văn Học H� N�i 1992. Tr.1
 
[43] Luận Ngũ s�ch đ� dẫn, tr. 151
[44] Luận Ngữ s�ch đ� dẫn, tr.164
 
[45] Luận Ngữ s�ch đ� dẫn, tr. 58
 
[46] Trần Trọng Kim, Nho Gi�o, quyển thượng, T�n Việt, tr. 132.
 
[47] Luận Ngữ, s�ch đ� dẫn, tr. 439.
 
[48] Luận Ngữ, s�ch đ� dẫn, tr. 481
[49] Người viết xin  c�o lỗi c�ng bạn đọc v� chưa kiếm ra đượcnguy�n  bản Việt �m b�i Vũ Phu Đội.
 
[50] Jane Walsh Hokenson & Marcella Munson, ibid. p. 180..