Lời mở đầu
Truyền Th�ng

D�ng tư tưởng về l� thuyết văn học ph�t hiện tr�n văn đ�n quốc tế v�o khoảng cuối thập ni�n 80 thế kỷ XX đ� d�ng chữ PoCo d�ng để chỉ mọi nền văn ho� từng bị chi phối bởi ch�nh s�ch thuộc địa của người �u Ch�u, kể từ ng�y sơ khởi chủ thuyết thực d�n tới ng�y nay. Ri�ng trong địa hạt văn học, chữ n�y bao gồm những phương ph�p ph� b�nh văn học đối chiếu, giữa văn học một nước từng bị x�m chiếm l�m thuộc địa với văn học �nước mẹ�.

Văn học c�c nước như Gia N� Đại, Ấn Độ, �c Ch�u, nhiều nước tại Phi Ch�u, vv... l� những nền văn học PoCo lấy văn học Anh Quốc l�m văn học nước mẹ.

Tại Việt Nam, c�u chuyện hậu ngoại thuộc phức tạp hơn nữa. Cho tới ng�y nay, văn học Việt Nam l� một văn học hậu bắc thuộc đối với văn học Trung Quốc, dầu nước Việt Nam đ� kh�ng c�n l� một quận huyện của Trung Quốc từ hơn một ng�n năm qua. Sau t�m mươi năm bị người Ph�p độ hộ, rồi từ 1945 người Ph�p bị người Nhật đ�nh bại tr�n b�n đảo Đ�ng Dương, văn học Việt Nam chuyển sang giai đoạn hậu t�y thuộc. Trong giai đọan n�y, từ 1954 ngo�i văn học Ph�p phải kể tới văn học Hoa Kỳ. Sau khi chế độ cộng sản nhập nội nền văn học gọi l� hiện thực x� hội chủ nghĩa, đ� c� những phản ứng tr�n văn đ�n ở trong nước; hiện tượng đ� như thế n�o cũng l� một điều cần phải n�i đến. Từ 1975, với số h�ng triệu người Việt Nam sinh sống tr�n khắp nơi tr�n thế giới, nền văn học Việt Nam của những người di tản mang mầu sắc chưa r� rệt, nhưng đ� bắt đầu c� những đổi hướng mới theo tr�o lưu ho�n cầu h�a, v� ngược lại l� tr�o lưu đi t�m hằng t�nh

Để t�m ra một căn bản ti�u chuẩn cho việc đọc văn học Việt Nam, để nhận diện được văn học Việt Nam, cơ sở Truyền Th�ng mạnh dạn mở ra cuộc thảo luận về Truyện Thầy Lazaro Phiền, của P.J.B. Nguyễn Trọng Quản, ấn h�nh năm 1887 tại Saigon, 20 năm trước khi nh� cầm quyền Ph�p tại Đ�ng Dương b�i bỏ Nho học. Theo nhiều s�ch quốc sử hay văn học sử, Truyện Thầy Lazaro Phiền l� một cuốn tiều thuyết đầu ti�n viết bằng chữ quốc ngữ, cũng l� một cuốn tiểu thuyết đầu ti�n c� cấu tr�c như một tiểu thuyết t�y phương, v� cũng l� cuốn tiểu thuyết b�o hiệu sự suy tho�i của văn học truyền miệng d�ng thể thơ lục b�t, hay c�n gọi l� văn vần, v� thay thế bằng văn viết, khơi d�ng cho văn xu�i.

Nh�n theo lập trường của văn học hậu ngoại thuộc, Truyện Thầy Lazaro Phiền, b�o hiệu ng�y văn học hậu bắc thuộc suy tho�i v� năm 1887 c� thề coi l� năm bắt đầu nền văn học t�y thuộc; tiếp tới việc lấy quốc ngữ l�m quốc tự năm 1945 b�o hiệu sự xụp đổ của nền văn học t�y thuộc v� sau hết l� bức tường B� Linh bị ph� vỡ khai sinh d�ng văn học hậu macxit hiện nay.

D�ng truyện Thầy Lazaro Phiền l�m mốc văn học, chủ đề của thảo luận n�y nhắm t�m hiểu ch�n điểm ti�u biểu cho một nền văn học hậu ngoại thuộc, bắc thuộc, t�y thuộc hay cộng thuộc: �

hằng t�nh hay căn t�nh, identit�,
t�nh chủ quan, subjectivit�,
t�nh kh�c biệt, alt�rit�,
t�nh thứ yếu, subalterne
t�nh tạp chủng, hybridilit�
t�nh sắc tộc, ethnicit�,
t�nh đa nguy�n, pluralit�
t�nh ly t�n, diaspora
t�nh to�n cầu, globalization.

C�ng tr�nh n�y cho thấy sự kh�c biệt của những nền văn học ngoại thuộc, của một săc d�n c� sẵn một nền văn hiến, kh�c với văn học của những sắc d�n chỉ c� một nền văn học ho�n to�n do văn học nước mẹ khai h�a, thường thường mang năng t�nh thứ yếu so với văn học nước mẹ. Sự kh�c biệt n�y c� thể thấy r� trong việc đối chiếu những t�c phẩm ph�t xuất, th� dụ, từ cuốn Thanh T�m T�i Nh�n của Trung Quốc, trong văn học Nhật Bản v� trong văn học Việt Nam. Đối chiếu ba c� Kiều Việt, Hoa v� Nhật n�y, cho thấy văn học ngoại thuộc kh�ng nhất thiết thứ yếu, so với văn học nước mẹ, tr�i lại mang đậm mầu sắc kh�c biệt, qua những hằng t�nh, đ�i l�c chủ quan, khiến nền văn học ngoại thuộc, dầu c� t�nh c�ch tạp chủng nhưng đồng thời vẫn cho thấy c� t�nh sắc tộc, trở th�nh một nền văn học đa nguy�n, g�p chung với văn học nước mẹ th�nh một nển văn học của một v�ng hay to�n cầu.

T�nh ly t�n l� đặc t�nh của văn học của những sắc d�n bị ph�n t�n ra khắp nơi tr�n mặt tr�i đất, chữ diaspora với chữ D viết hoa l� tiếng chỉ những ngư�i gốc Do Th�i sống rải r�c tr�n thế giới. Đ� cũng l� nền văn học Trung Quốc của người Trung Quốc sống ngo�i Hoa Lục, của ngư�i Việt Nam di tản hay của nhiều sắc d�n bị trốc rễ kh�c v� l� do chiến tranh. Dĩ nhi�n văn học trốc rễ n�y nhuốm mầu sắc văn học của những sắc d�n đ� mở v�ng tay đ�n những đ�m người trốc rễ đồng thời vẫn giữ nguy�n được đặc t�nh sắc tộc của t�c giả. Văn học trốc rễ c� thể l�m gi�u cho văn học bảo trợ. Đ� l� những t�c phẩm của nh� văn Ba Lan, gốc Do Th�i, Isaac Merreit Singer viết bằng tiếng Ba Lan tr�n đất Hoa Kỳ.

Gần đ�y, trong khối n�i tiếng Ph�p c� tr�o lưu văn học gọi l� litt�rature-monde do những nh� văn người gốc tại c�c quốc gia cựu thuộc địa Ph�p chủ trương. Phong tr�o n�y c� nhiều điểm tương tự với d�ng văn học tạp chủng trong khối n�i tiếng Anh, kể cả mầu sắc ho�n cầu h�a. Điểm kh�c biệt đ�ng ghi nhận l� người Ph�p kh�c với người Anh tr�n mặt bảo tồn ng�n ngữ: Họ gọi những t�c phẩm trong tr�o lưu n�y l� la litterature francophone v� kh�ng phải l� litt�rature francaise. Thế n�n kh�ng ai ngạc nhi�n khi c� nhiều t�c giả tạp chủng đoạt được những giải văn chương rất lớn b�n khối tiếng Anh, trong khi những nh� văn trong d�ng ltt�rature francophone chỉ l� những b�ng mờ của những đồng nghiệp trong d�ng literature francaise, m� đ�ng l� ra literature francaise chỉ l� một ng�nh trong literature francophone. Tuy nhi�n, trong d�ng văn học dịch tiếng ngoại quốc tại Ph�p, gần đ�y c� nhiều t�c phẩm dịch từ tiếng Trung Quốc, Nhật Bản v� Đại H�n c�ng Việt Nam. Phải chăng đ� cũng l� nhưng dấu hiệu khuyến kh�ch nhưng nh� văn Việt Nam trong d�ng văn học tạp chủng francophone?

Với một tham vọng đ�o s�u th�m vấn đề văn học hậu ngoại thuộc, trong biến chuyền văn học ho�n cầu h�a, cơ sở Truyền Th�ng mong ước được l�m mối d�y li�n lạc giữa bạn đọc bốn phương.

Montr�al, th�ng 8 năm 2009.
Cơ sở Truyền Th�ng