Lịch sử
Túc cầu hay bóng đá chính thức do người Anh bắt đầu và nay đă là một môn thể
thao được cả tỷ người theo dơi và nghiền coi bóng đá.
Môn thể thao vua này trước đây do các cầu thủ hoàn toàn tài tử và rất b́nh dân,
đá trên đủ mọi thứ sân, sân đất, sân cỏ, băi biển, băi trống bất cứ tại đâu và
số cầu thủ không cần biết có đủ 11 người như luật lệ chính thức hay không, và
chỉ cần có tối thiểu một người giữ thành, hai người hậu vệ và vài ba nguời tiền
đạo là đủ dể thành một đội cầu, Trái banh (nếu theo tiếng miền Nam phiêm ân từ
chữ balle), quả bóng nếu theo giọng Bắc v́ vật dụng dùng đề chơi giống bong bóng
heo hay lợn, banh có thể là củ chuối gọt tṛn, có thể là banh quần vợt phế thải
hay bằng cao xu mousse, và oai hơn bằng da chính hiệu khi cầu thủ đă có đôi chút
tiền để chung nhau mỗi đội có một trái dùng chung
Theo các công tŕnh t́m hiểu lịch sử bóng đá, người ta cho rằng bóng đá đă xuất
hiện tại Trung Hoa từ thời Hán mang danh là xúc cư (cuju) khi luyện tập quân đội,
binh lính phải trổ tài khéo léo bằng cách dùng chân đá một quả cầu chuyền cho
nhau và không có đích hay thành để ghi bàn. Chi tiết ra sao không nói rơ tuy
nhiên có văn chương chứng nhận Đường Minh Hoàng cũng đă tham dự môn này:
“ Tam lang trầm túy đả cầu hồi “
đă cho thấy sau khi đá cầu Đường Minh Hoàng say rượu về cung.
Tuy nhiên sau này Anh quốc mới qui luật hoá môn bóng đá và ngày nay bóng đá đă
là một môn thể thao có trên vài trăm triệu người tham dự trực tiếp và cả tỷ
người theo dơi qua hệ thống truyền h́nh, truyền thanh và Internet trên toàn năm
châu.
Bóng đá hay túc cầu qua các giai đoạn được kể dù bắt nguồn từ Trung Hoa do hai
chữ cuju và bên trời Tây hay qua thời Tái Sinh phát khởi trở lại tại Ư qua danh
từ Calcio và qua lối chơi của người Pháp được gọi là soule thời Trung cổ nhưng
phải chờ tới năm 1948 người Anh mới bắt đầu viết ra những qui luật đầu tiên nhờ
đó môn bóng đá ngày nay đă trở thành môn thể thao VUA ngự trị trên năm châu và
được cả vài trăm triệu người tham gia và cả tỷ người theo dơi
Bóng đá đă từ đó biến chuyển theo thời gian , các qui luật được hoàn thiện dần
và kỹ thuật cũng như dụng cụ càng ngày càng biến đổi và môn thể thao này ngày
nay trở thành một môn thể thao nhà nghề với cầu thủ lương cao cả triệu euro hay
Anh kim, áp dụng nhiều chiến thuật khác nhau và hoàn toàn thịnh hành tại Âu
châu, Nam Mỹ, Phi châu, Á châu. Tại Úc châu và Bắc Mỹ bộ môn này chưa phát triển
tuy nhiên Bắc Mỹ và Úc châu vài năm sau này số đấu thủ đă tăng gia nhiều và dùng
tên gọi soccer để phân biệt với football americain chơi hoàn toàn khác, ít dùng
tới chân và quả da lại không có h́nh tṛn. Một điều đáng chú ư nữa trong bài này
chúng tôi dùng chữ túc cầu hay bóng đá để xác định môn thể thao toàn đội dùng
chân và đầu để hoạt động và dùng trái banh hay bóng tṛn để phân biệt với các
môn khác cũng dùng bóng h́nh tṛn hay chính xác là h́nh cầu v́ bóng rổ, bóng
chuyền và ngay cả bóng bàn cũng dùng các loại bóng h́nh cầu nhưng kích thước
khác nhau.
Tới năm 1904 Liên đoàn bóng đá thế giới ra đời và ấn định luật lệ rơ ràng.
Từ đó bóng đá tuân theo 17 luật rơ rệt:
Kích thứơc sân chơi;
H́nh thể và kích thước trái banh
Số đấu thủ sử dụng
Dụng cụ dành cho đấu thủ
Trọng tài
Trọng tài phụ tá
Thời gian tranh đấu
Phương thức mở đầu và ngưng cuộc đấu
Cuộc chơi hợp lệ và luật lệ việt vị
Bàn thắng hợp lệ
Vị trí việt vị
Các lỗi và phương thức tôn trọng tinh thần thể thao
Trái phạt trực tiếp
Trái phạt đền
Khi bóng ra khỏi biên
Trái bóng được nhận là ghi bàn thắng
Trái bóng phạt góc.
17 điều luật căn bản này cũng được sửa đổi khi cần.
Nhưng căn bản ngày nay là mổi đội có 11 đấu thủ gồm một thủ thành có quyền dùng
tay để bắt banh giữ khuôn thành cao 2m44 : 8 bộ anh, 7m42 bằng 22 bộ hay 8
yards( thước anh).Mười cầu thủ khác được chia ra hàng hậu vệ để ngăn địch thủ và
hàng tiền đạo để ghi bàn thắng.
Tuy nhiên nếu căn bản đội nào khi ghi nhiều bàn thắng hơn được coi là thắng cuộc
nhưng phương pháp thế thủ và thế công qua nhiều thay đổi để đạt được kết quả sau
cùng.
Các đấu pháp được sử dụng.
Đấu pháp tự do
Ban đầu không có đấu pháp nào rơ rệt, các cầu thủ đá banh cho xa, chạy theo banh và lừa banh qua hàng pḥng thủ để đá vào khuôn thành địch và ghi bàn thắng,theo Platini danh cầu nước Pháp theo lối này banh chạy trước đấu thủ, với lối chơi này trung phong có thể đứng trước cửa thành và chờ dịp ghi bàn thắng. Để tránh t́nh trạng này luật việt vị ra đời và trung phong phải đứng trước ba địch thủ, nhưng sau đó lại thay đổi và chỉ cần có banh trườc hai đấu thủ và từ ngày đó nếu chơi đúng điệu cần có một chiến thuât chuyền banh , dễ kiểm soát banh và ghi bàn thắng, và Henri Chapman phát minh ra đấu pháp W.M .
Đấu pháp WM
Đấu pháp này theo mô h́nh:
X1 X1
Y Y
O O 0
X là các đấu thủ thế công c̣n gọi là tam phong. X1 là tiền nội, Y là tiếp ứng,
0 là hậu thủ.
Đấu pháp này dùng ba hậu vệ, và bốn cầu thủ chuyền banh cho ba tam phong làm bàn.
Vai tṛ Trung vệ c̣n gọi là Trung ứng vô cùng quan trọng khi ngăn hàng tiền đạo
địch và khi phân phát banh cho hai tiếp ứng hoặc cho hai tiền nội. Từ đó tạo nên
h́nh tam giác diễm ảo khi Trung ứng và hai tả, hữu tiếp ứng tạo thế liên hoàn
phá vỡ thế công của địch thủ mang banh lên chuyền cho các tiền nội để tạo dịp tự
ghi bàn hay phân phát cho tả hữu biên hoậc trung phong lâp công. Theo chiến
thuật này Trung ứng đeo số 5, hữu nội số 8, trung phong số 9 và tả nội số 10 là
quan trọng nhất và tạo nên h́nh tứ giác mầu nhiệm. Các đội cầu cho tới đầu thập
niên 60 thường áp dụng chiến thuật này.
Nhưng tới 1953 đội cầu Hung gia lợi đă phát minh ra đấu pháp mới 4-2-4.
Thay v́ dùng trung phong luôn luôn trên phần đất địch, đội để trung phong lui
xuống và dùng h́nh tứ giác hai tiếp ứng và hai tiền nội chuyền banh như một điệu
nhảy nhịp nhàng quay tṛn và sau cùng đưa trung phong hay tiền đạo khác dứt điểm.
Nhờ linh động như vậy 4-2-4 mệnh danh luân vũ thành Vienne đă khống chế được đấu
pháp WM và đă đưa Puskas lên đài danh vọng.
Sau đó Bresil biến đổi thành 4-3-3 khiến có sáu tiền đạo chuyền banh và ghi bàn
và trở thành cách đá theo nhịp Samba, và Pélé trở thành cầu vương.
Hiện nay có đội chơi theo chiến pháp 4-4-2 do 4-2-4 đảo ngược để công thủ đều
hoà và sau này phần lớn các đội trọng về thế thủ hơn nên đă dùng 5-3-2 với 5 hậu
vệ, ba tiếp ứng và hai tiền đạo. Cũng từ chiến pháp này đảo ngược thành 3-5-2
khi cần chuyển qua thế công.
Nhiều đội hoàn toàn coi trọng thế thủ đă áp dụng lối chơi 5-4-1, năm hậu vệ, bốn
tiếp ứng và một trung phong. Từ thế 5-4-1 khi chuyển qua thế công sẽ trở thành
4-5-1. Năm 2006 huấn luyện viên Pháp Raymond Domenech áp dụng chiến thuật
4-2-3-1( 4 hậu vệ, 2 tiếp ứng thủ, 3 tiếp ứng công và một trung phong.
Cũng từ lâu các chức vụ như hậu vệ, trung ứng , trung phong đă không được dùng
và chỉ dùng hậu thủ (defenseur) tiếp ứng (demi) hay midfield và tiền đạo
attatquant. hay striker.
Cũng v́ lo nhiều về thế thủ nên tỷ số các trận đấu không cao và ngoài những lần
xuống bóng xuất sắc và do tiền đạo ghi bàn, các bàn thắng thường dựa theo các
lần đá phạt. Đẹp nhất là lối đá phạt trực tiếp ngoài ṿng cấm địa banh đi ṿng
theo một đường cong tuyệt mỹ khiến thủ môn chéo gị và ngơ ngác vào lưới nhặt
bóng.
Cách đá phạt góc ṿng cao rớt đúng đầu tiền đạo nhảy đúng lúc cũng là những bàn
đẹp không kém. Các lần đá phạt đền cũng rất gay. Chỉ 11 m người đá phạt một ḿnh
tung hoành trước một ḿnh thủ môn địch trước khuôn thành 7m42x 2m44, vậy mà chưa
chắc ǵ đă ghi bàn thắng.
Các nước hiện nay đang tranh giải ṿng loại vô địch hoàn cầu và theo bảng sắp
hạng Argentine và Bresil thay nhau đứng đầu, Ư và Pháp kế tiếp. Nhưng rất tiếc
Pháp đứng hạng cao có nhiều lần vô địch thế giới vô địch Âu châu, nhưng cầu thủ
chính gốc lại ít phải dùng các cầu thủ gốc Bắc Phi nhập tịch Pháp hay sinh đẻ
tại Pháp để làm ṇng cốt. Zidane, Henry là những cầu thủ lừng danh của Pháp.
Túc cầu hay bóng tṛn hay đẹp như vậy nhưng không được coi là môn chính trong
các Thế vận hội ban đầu từ 1896 tới 1904. Nhưng từ 1908 đă được coi như môn
chính thức và chỉ có hội tuyển quốc gia Âu châu tham dự, tới 1924 đă có thêm các
đội Nam Mỹ và Uruguay đă đoạt vô địch thế vận năm 1924 và 1928. Năm 1932 không
tổ chức v́ quá ít nước Bắc Mỹ tham gia. Nhưng tới thập niên 30, các cuộc đấu tại
Thế vận hội ban đầu chỉ có các cầu thủ tài tử nay đă bắt đầu có sự xuất hiện của
môn túc cầu nhà nghề và các đội tham gia tài năng không đồng đều. Tuy nhiên các
đội quốc gia tham dự cũng có cầu thủ nhà nghề và sau đó từ năm 1980 các cầu thủ
bóng đá một khi khoác áo nhà nghề có lương hay nguồn tài chánh rồi rào không
được tham gia. Nhưng sau khi nhận thấy các đội bóng ḥan toàn tài tử không biểu
diễn hay đẹp, nay Ủy hội Thế vận đă chấp nhận các đội tham gia có quyền đưa vào
hội tuyển túc cầu tham dự Thế vận hội một số cầu thủ nhà nghề dưới 23 tuổi v́
vậy các cuộc thịnh diển U 23 đă đươc tổ chức luôn
Dưới đây là danh sách các đội tuyển bóng đá vô địch thế vận qua các thế vận
hội từ 1952 tới nay:
1952 Hungary
1958 Liên Sô
1960 Nam tư ( Yougoslavie)
1964 Hungary
1968 Hungary
1972 Poland
1976 Đông Đức
1980 Tiệp khắc
1984 Pháp
1988 Liên Sô
1992 Tây ban Nha
1996 Nigeria ( Phi châu)
2000 Cameroun ( Phi châu)
2004 Argentina (Á căn đ́nh)
Ngoài các giải Thế vận các cầu thủ nhà nghề chú trọng vào các giải vô địch
châu Âu, châu Mỹ và giải Vô địch Thế giới. Các cầu vương thường được ghi nhận
qua các trận tranh giải này.
Tại Âu châu, các nước Anh, Pháp, Ư, Y pha Nho , Đức ngày nay được coi như những
nước có nhiều danh thủ túc cầu nhất. C̣n Mỹ châu ba nước Bresil ( Ba tây )
Argentine (Á căn Đ́nh ) và Mexique ( Mễ tây cơ ) có nhiều danh cầu nhất.
Tại Âu châu trong thập niên 50-60 tại Pháp các cầu thủ Raymond Kopa, Just
Fontaine trên hàng tiền đạo, Julien Darui, René Vignal thủ môn, Trung ứng
Jonquet và Hậu Roger Marche là những cầu thủ lừng danh nhất. Sau này Michel
Platini, Zidane Henri và Thuram cũng như Marius Tresor là những danh cầu giúp
Pháp đoạt nhiều giải Âu châu và Thế giới. Năm 1952 đội Hongrie với Ferenc
Puskas, Jozsef Bossik và Sandor Kocsis mang chiến thuật 2-4-2 vào thay thế chiến
thuật WM là những danh thủ được nhiều thế hệ sau c̣n nhớ.
Ư đại lợi cũng nổi danh qua các thế hệ danh cầu Francesco Totti, Dino Baggio,
Dino Zoff, Buffon, Marco Materazzi (người bị Zidane húc , khiến Zidane bị thẻ
đỏ, nhờ đó Ư đă thắng Pháp nhờ các quả sút phạt đền ngoài thời gian qui định)
Anh quốc nơi phát sinh ra nền túc cầu ngày nay đă mất ngôi bá chủ. Tuy nhiên
những danh cầu như, Wayne Rooney và Michel Oween, và David Beckman cũng c̣n được
kính nể.
Tây ban nha hay Espagne cũng có nhiều cầu thủ tên tuổi. Thập niên 60 có Raul
Gonzales Blanco, Francico Gento, Luis Suarez, sau này có Raul và Julio Salinas.
Ba Tây hay Bresil với danh cầu Pélé ngày trước và Kaka, Ronaldo, Ronaldinho hiện
nay đang đứng nhất nh́ trong làng bóng đá ngang ngửa với đội Á căn đ́nh hay
Argentine qua tài danh Maradona.
