Có hai vợ chồng một
ông già tên là Dă Chàng. Trong vườn họ có một hang rắn. Thuờng ngày làm
cỏ gần đấy, ông già vẫn thấy có một cặp rắn hổ mang ra vào trong hang.
Một hôm, rắn chồng ḅ ra ngoài hang một ḿnh. Ông nh́n vào thấy rắn vợ
nằm cuộn ở tron. V́ mới lột nên ḿnh mảy yếu ớt không quạy cựa đưọc. Một
lát sau, rắn chồng ḅ về, miệng tha một con nhái đút cho vợ ăn.
Ít lâu sau, Dă Chàng lại thấy rắn vợ ḅ ra khỏi hang một ḿnh. Lấn này
đến kỳ lột nằm im thin thít, lốt da cũ c̣n bỏ bên hang. Hồi lâu rắn vợ
về, theo sau có một con rắn đực khá lớn. Dạ Chàng thấy hai con ḅ đến
cửa hang th́ dừng lại rồi quấn lấy nhau. Một lát sau, con rắn đực ḅ một
ḿnh vào hang.
Dă Chàng đoán con rắn đực vào hang để giết con rắn chồng, bèn rút một
mũi tên nhắm con rắn đực mói đến, bắn một phát. Không ngờ mũi tên trúng
vào đầu con rắn vợ chết tươi, c̣n con kia hoảng sợ bờ trốn mất.
Ít ngày sau, một hôm Dă Chàng nằm vơng thuật chuyện vợ chồng rắn cho vợ
nghe. Bỗng trên xà nhà có tiếng ph́ ph́. Cả hai ngẩng lên th́ thấy một
con rắn hổ mang rất lớn, đuôi quấn lấy xà nhà, đầu vươn về chỗ Dă Chàng
nằm, miệng nhả một viên ngọc. Ông vừa cầm viên ngọc lên th́ bỗng nghe
được tiếng rắn nói:
Ông là ân nhân, mà tôi cứ ngỡ là kẻ thù. Mấy hôm nay tôi nấp trên máng
nhà này chỉ chực mổ chết ông để trả thù cho vợ tôi. Nhưng vừa nghe
truyện ông kể mói biết là ḿnh lầm. Xin biếu ông viên ngọc này, đeo nó
vào ḿnh th́ nghe hiểu đưọc tiếng muông chim ở thế gian.
Dă Chàng nhận viên ngọc quư và từ đó không bao giờ rời.
Một hôm Dă Chàng đang hái rau, chợt nghe thấy một bầy quạ đến đậu ở mấy
nhọn cây cau nói chuyện xôn xao. Chúng nó bảo Dạ Chàng rằng: “Ở núi Nam
có con dê bị hổ vồ, hăy lên đó lấy thịt về mà ăn, nhưng nhó để bộ ḷng
lại cho chúng tôi.” Dă Chàng làm theo đúng lời quạ, lên núi Nam, xẻo lấy
một miếng thị xâu lại sách về. Đến nhà ông mách cho xóm giềng biết mà đi
lấy thịt, không quên dặn họ để bộ ḷng dê lại cho bầy quạ. Nhưng ngựi
trong xóm, nghe tin ấy đua nhau di quá đông, lấy hết cả thịt lẫn ruột
dê, chẳng chừ một chút ǵ.
Lũ quạ không thấy ruột dê, cho là Dă Chàng đánh lừa, bèn đến vựn nhà
ông réo lên om ṣm. Thấy vậy, ông biết là người lối xóm đă hại ḿnh
không giữ được lời hứa với bày quạ. Ông phân trần mấy lần, nhưng bày quạ
không nghe, cứ đậu đó mà kêu la.
Bực ḿnh, ông lấy cung tên ra bắn dọa để đuổi chúng. Bày quạ thấy vậy
cho là ông lấy oán trả ơn, liền cắp một mũi tên có đề tên Dă Tràng ở
đuôi, t́m dịp báo thù. Lúc bay qua sông, thấy một xác chết trôi, đàn quạ
cắm mũi tên đó vào yết hầu xác chết. Khi quan tới điều tra, thấy mũi tên
liền sai lính bắt Dă Chàng hạ ngục.
Dă Chàng hết sức kêu oan. Quan đành sai lính giải ông về kinh để vua xét
xử.
Dọc dường vê kinh, khi trời tối bọn lính dừng lại quán ăn uống nghỉ
ngơi. Cổ đeo gông, chân bị xiềng, Dă Chàng nằm bên đống rơm, buồn rầu
không ngủ dược. Rạng sáng, ông nghe có một đàn chim sẻ bay ngang đầu nói
với nhau: “Nhanh lên! chuyến này sẽ không lo đói nữa.” Một con khác hỏi:
“Của ai mang đến bỏ vương văi nhu thế?” Con nọ trả lời: “Của nhà vua
nước bên kia. ho mưu toan kéo sang đánh úp bên này. Ngày hôm qua, quan
quân giáo mác kéo đi liên miên không ngớt. Nhưng xe thóc vừa sắp đến
biên giới th́ bị sụp hầm đổ hết. Họ đang quay lại lấy thóc khác nên
chúng ta tha hồ ăn.” Biết được tin quan trọng, Dă Chàng khẩn khoản xin
bọn lính áp giải cho ḿnh đưọc gặp gấp vị quan đầu tỉnh.
Khi đưọc gặp quan đầu tỉnh, Dă Chàng liền cho họ biết rằng vua Hiến Đế ở
phương Bắc đă sai tướng xua quân sang đánh úp nước ḿnh. Hiện họ đang
đóng quân đầy đặc ở biên giới, chỉ v́ sụp hầm, đoàn xe lương đổ hết, nên
chưa tấn công được. Bây giờ họ đang chờ vận thêm lương thục, bao giờ đủ
sẽ vượt cửa ải tràn sang
Các quan tỉnh lấy làm lo sợ, nhưng chưa tin chắc, bèn tức tốc sai quân
đi do thám đi mọi ngả lấy tin. Nội ngày hôm sau, Dă Chàng được tha v́
lời tŕnh của ông quả không sai và vùa vặn đúng lúc đề quan quân chuẩn
bị đối địch.
Được tha, Dă Chàng đi bộ lần về quê nhà. Dọc đường gặp lúc trời chiều
ông t́m vào thăm nhà một người bạn thân nghỉ qua đêm.
Gặp lại được bạn cũ, vợ chồng chủ nhà vui mừng khôn xiết. Nghi tin Dă
Chàng bị tra tấn gông cùm, suưt mất mạng, rồi lại được tha, vợ chồng
người bạn rất thương cảm ông.
Thấy bữa ăn tối đạm bạc, chủ nhà xuống bếp bảo vợ: “Bạn ta đến chơi, gặp
lúc trong nhà chẳng sẵn đồ ăn đón tiếp. Sẵn có cặp ngỗng, mai ta thịt
một con đăi bạn lên đường.”
Người vợ hẹn chồng sớm mai dậy bắt ngỗng cắt tiết, vặt lông giúp ḿnh
một tay.
Trong khi hai vọ chồng chủ nhà bàn tính th́ cặp ngỗng ở ngoài chuồng
nghe được. Ngỗng đực bảo ngỗng cái: “Ḿnh ơi! Ḿnh hăy ở lại nuôi đàn
con, tôi sẽ đứng sẵn cho chủ bắt.” Ngỗng cái không nghe, xin chết thay
cho chồng.
Lúc bấy giờ Dă Chàng nằm trên bộ ván đặt bên cửa sổ nên nghe dược tiếng
cặp ngỗng thở than. Ông động tâm thương cho cặp ngỗng vô tội, chỉ v́
ḿnh mà sắp phải ĺa đàn con c̣n nhỏ bé.
Suốt đêm đó Dă Chàng tuy mệt mà không dám ngủ, chờ lúc bạn ra bắt ngỗng
th́ sẽ cản lại. Vào khoảng cuối canh tư, chủ nhân thức dậy bước ra
chuồng ngỗng. Ngỗng trống xua ngỗng mái chạy rồi vươn cổ để chủ bắt. Khi
chủ sắp cắt cổ ngỗng th́ Dă Chàng đă lật đạt chạy tới nắm lấy tay dao mà
nói: “Xin bạn thả nó ra.Tính tôi không ưa sát sinh. T́nh bạn của chúng
ta đâu cần phải có cỗ bàn mới thân thiết. Nếu bạn giết con ngỗng này,
th́ tôi xin ra về ngay.”
Thấy bạn quả quyết, chủ nhân đành thả ngỗng ra, rồi bảo vợ ra chợ mua
rau đậu về đăi bạn.
Cơm nước xong, Dă Chàng từ giă bạn lên đường. Trước khi ra đi ông được
ngỗng đực tặng một viên ngọc và nói: “Đa tạ ân nhân cứu mạng. Không biết
lấy ǵ báo đền, chúng tôi xin tặng người viên ngọc này, mang nó trong
người có thể đi dưới nước dễ dành không khác ǵ trên bộ. Nếu đem ngọc
này xuống nưóc mà khoắng th́ sẽ rung động đến tận đáy biển.
Đi đến bờ sông, Dă Chàng muốn thử xem viên ngọc công hiệu ra sao, liền
để nguyên quần áo đi xuống nước. Nước rẽ thành một lối cho ông đi thẳng
tới đáy sông. Dạo cảnh hồi lâu, Dă Chàng cầm viên ngọc khoắng vào nước
để thử xem sao.
Hôm đó Long Vương và triều thần đang triều họp ở thủy phủ bỗng thấy lâu
đài rung chuyển, cơ đồ muốn đổ. Long Vưong cho bộ hạ đi ḍ la th́ thấy
Dă Chàng đang cầm ngọc khoắng nuớc, liền mời ông xuống chơi Thủy phủ.
Gặp Long Vương, Dă Chàng cho biết là ḿnh chỉ mới làm thử để xem phép có
hiệu nghiệm hay không thôi. Nghe nói, Long Vương và triều thần ai nấy
đều sợ xanh mắt. Nếu Dă Chàng làm thật th́ thề giới thủy phủ này sẽ c̣n
ǵ nữa. Long Vương đăi Dă Chàng rất hậu. Đến lúc Dă Chàng ra về Long
Vương c̣n đem cho thêm rất nhiều vàng bạc ra tặng để cầu ḥa với Dă
Chàng.
Dă Chàng lên khỏi mặt nước, có bộ hạ của Long Vương theo hầu về tận nhà.
Bà con xóm giềng thấy ông trở lại và c̣n trở nên giầu có th́ ai nấy đều
mừng cho ông. Từ đó Dă Chàng rất quư hai viên ngọc. Ông may một cái túi
gấm đựng chúng và luôn luôn đeo ở cổ.
Một hôm Dă Chàng đến nhà một người bà con ở xa ăn giỗ. Đến nơi Dă Chàng
sờ lên cổ mới giật ḿnh nhớ ra v́ vội vàng ra đi nên đă bỏ quên túi ngọc
ở nhà. Ông thấy không thể nào ngồi ăn giỗ được, bèn cáo từ lật đật ra
về. Mọi người ai nấy đều ngạc nhiên, thấy ông vừa chân ướt chân ráo đến
nơi đă vội quay về.
Về tới nhà, Dă Chàng t́m đâu cũng không thấy túi ngọc. Ông rụng rời cả
người. Đi t́m vợ, vợ cũng không thất nữa. Nóng ruột, ông lục lọi khắp
nơi. Cuối cùng ông t́m được một mảnh giấy do vợ ông viết, gài trên chỗ
treo áo. Vợ ông cho biết rằng có người của Long Vương phái tới nói là hễ
ai t́m được túi ngọc dâng lên Long Vương th́ được phong làm hoàng hậu.
Bởi vậy bà ta đă trộm phép ông, đem xuống thủy phủ dâng Long Vương rồi,
không nên phí công t́m làm ǵ cho mệt.
Dă Chàng vô cùng căm giận người vợ phụ bạc, và tức điên ruột v́ mắc mưu
thâm độc của Long Vương. Ông dự tính chở cát tới lấp biển thành một lối
xuống thủy phủ để đ̣i lại túi ngọc. Mặc cho mọi người can ngăn, ông nhất
định dọn nhà ra bờ biển để làm công việc đó. Ngày ngày ông xe cát làm
đựng xuống thủy phủ, sóng đánh tan, ông lại kiên nhẫn làm lại, làm lại
măi ...
Cho đến ngày ĺa đời, Dă Chàng vẫn không chịu bỏ dở công việc. Chết rồi,
ông hóa thành con c̣ng c̣ng hay con dă chàng, ngày ngày xe cát lấp biển,
đúng như câu tục ngữ:
Dă chàng xe cát biển Đông
Nhọc ḷng mà chẳng nên công cán ǵ.
Nét tương đồng giữa hai thoại Sisyphe và Dă Chàng là cái phi lư của việc Sisyphe
vui vẻ vần đá lên đỉnh núi, để táng đá rơi xuống rồi lại phải vần lên, măi măi
và măi măi như vậy; h́nh ảnh này là h́nh ảnh của Dă Chàng xe cát lấp biển Đông,
để sóng đánh tan vẫn lại tiếp tục hết kiếp này sang kiếp khác xe cát lấp biển.
H́nh ảnh Nguyễn Công Trứ vui vẻ đóng vai chèo ngất ngưởng trên hoan lộ gập gềnh,
chuyển sang h́nh ảnh hưu quan ngất ngưởng ngao du rồi một lăo ông ngất ngưởng
buông bỏ cả Tam Giáo là h́nh ảnh của của một nhà nho hữu vi hăng hái nhập thế
sống thuận với h́nh ảnh một chân nhân vô vi xuất thế.
Đằng khác h́nh ảnh Dă Chàng xe cát lấp biển là h́nh ảnh một kẻ lao ḿnh theo sở
dục, khư khư ḿnh buộc lấy ḿnh vào cái khổ của cuộc sống. Thoại Dă Chàng dường
như một bài học cho người muốn xuất thế: cần diệt dục nếu là một Phật Tử hay là
cần tiết dục, nếu là một môn đồ đạo Lăo. H́nh ảnh Dă Chàng như cái bóng của con
người thiếu tiết dục, không biết giữ ḿnh trong mức quân b́nh.
Qua những bài thơ và hát nói của Nguyễn Công Trứ để lại, người đọc thấy rơ là
ông là một nhà nho triệt để theo đường lối hữu vi, nhưng đồng thời ông vẫn sống
theo nghệ thuật sống của một chân nhân vô vi, của một người giữ được quân b́nh
trong mọi cảnh sống. Nói một cách khác, người đọc thơ thấy là Nguyễn Công Trứ
không khư khư trói ḿnh vào một mối sân si như Dă Chàng mà ông luôn luôn sống
với mối đối đáp giữa hai phái đối lập hữu vi và vô vi. Mối đối đáp này người tây
phương thường gọi là coincidentia oppositrum, và người Trung quốc dịch là đối
lập đích nhất trí.
Quả đúng như con người mẫu của Bạch Cư Dị, Nguyễn Công Trứ dùng cái học nhà nho
để tu thân, dùng phật học để sửa tính, dùng cầm kỳ thi tửu thêm vào đó nhịp đàn
tiếng ca và thanh sắc để di dưỡng tâm thân an lạc.
Nh́n toàn bộ thơ của Nguyễn Công Trứ, ngựi đọc dường như cảm thấy ông là một
nhà nho khác với phần đông nhà nho ‘chính thống’: suốt đời, Nguyễn Công Trứ hăng
hái nhập thế và đồng thời sống vui với ḿnh như một người xuất thế, và nhiều khi
xuất thế ông cũng hăng say nhập thế. Nguyễn Công Trứ hợp nhất đưọc hai việc xuất
xử trong đời sống.
Theo dơi cuộc thăng trầm của vai chèo Nguyễn Công Trứ, ngoài thoại Dă Chàng,
người đọc không khỏi liên tưởng tới một thần thoại Hy Lạp. Đó là:
