Cảnh Thiên Nhiên

Tiêu biểu cho nhánh thơ này là bốn bài sau đây:

 Vịnh Mùa Xuân
Xuân sang hoa cỏ đua tươi
Khoe mầu quốc sắc trẻ mùi thiên hương
Đầm ấm thủa tin xuân phút bắn
Khi phát sinh rải rác trên cành
Thử tập bay bướm mới uốn ḿnh
Muốn học nói oanh c̣n lựa tiếng
Liễu hoàn cựu lục oanh do tĩnh
Đào thỉ tân hồng điệp vị tri
Mái đông phong mày liễu xanh ŕ
Đám tàn tuyết đầu non trắng xóa
Buổi ḥa hú khí trời êm ả
Hội đạp thanh xa mă dập d́u
Ngàn vàng một khắc xuân tiêu.

Mùa xuân về, nguyễn Công Trứ chăm chú ngắm cảnh biến đổi của hoa cỏ, bướm chim, cành liễu lấy lại mầu xanh năm ngoái, nhưng tiếng oanh c̣n vắng; cành đào nở hoa mới, nhưng buớm vẫn chua hay. Con ngựi từ trẻ đến già đèu khoan khoái v́ tiết trời đầm ấm, ngày thanh minh dập d́u tài tử giai nhân. Một khắc đêm xuân giá đáng ngàn vàng.

Tiếp theo là bài:

Vịnh Mùa Hạ
Hạ sang tàn lửa càng cao
Khúc ca giải phụ lựa vào năm dây
Vận ống lữ tiết vừa sang hạ
Bính đinh về hiệu gọi chúc dung
Quanh ngọn tường lửa lựu phun hồng
Trên mặt nước tiền sen nẩy lục
Tŕ đường tịnh trưởng ông tôn trúc
Ly lạc tề khai tỷ muội hoa
Buổi thời huân mấy khúc cầm ca
Với trời đất cũng sinh sinh trưởng trưởng
Hé mành ngọn nam phong thoang thoảng
Người Hy Hoàng dáng cũng dường này
Thú sao dễ mấy ai hay.

Theo dơi biến đổi của thiên nhiên, Nguyễn Công Trứ ghi nhận những dấu hiệu của mùa hạ, cái nóng nực của lửa hạ mỗi ngày một cao, làn gió nồm nam giải nồng cho toàn thể người dân, trong tiết trời vào hạ. Quanh tường hoa lựu đỏ, mặt hồ nẩy lá sen xanh. Trúc bên bờ ao cây già cạnh cây non, như ông bên cháu. Hoa chân bờ giậu bông lớn bông nhỏ như chị cùng em. Khắp trời đất muôn vật sinh trưởng. Hé mành đón gió nam thoang thoảng. người thủa Phục Hy Hoàng Đế sống sung sưóng dường cũng đến như vậy. Nhưng cái thú này hỏi mấy ai biết.

Sang mùa thu ông có bài:

Vịnh Mùa Thu
Trời thu phảng phất gió chiều
Mây về Ngàn Hống buồm treo gió vàng
Sang thu tiết heo may lạnh lẽo
Cụm sen già lă chă phai hương
Sương giầy giậu cúc đóa hoa vàng
Son nhuốm non đào cành lá đỏ
Lănh vũ như ti trùng chức dạ
T́nh thiên tác chỉ nhạn thư không
Phút đâu đâu một trận hảo phong
Tràn cung Quảng xxa đưa hương quế
Trời biếc biếc nước xanh xanh một vẻ
Khen hoá công khéo vẽ nặn đồ
Một năm được mấy mùa thu.

Có lẽ đây là bài hát nói độc nhất mà Nguyễn Công Trứ nhắc đến Ngàn Hống, tên nôm của ngọn Hồng Lĩnh, gần quê của ông, mà ông lấy làm cảnh thơ vào một chiều sớm thu. Tạo vật quanh ông tiếp tục biến đổi, cái nóng mùa hạ trở thành heo may heo hắt, Dưới đầm sen đă già, hương đă phai, khóm cúc chân giậu vă c̣n nở hoa, rừng đào lá đă đỏ. Mưa đêm giọt nhỏ như sợi tơ, trùng đêm nỉ non như tiếng khung dệt; trời thu trong vắt nhạn về không có thư. Bỗng dưng trời nổi gió lành đưa hưong quế từ cung Quảng tói đây. Trước cảnh trời nuớc xanh xanh, khen tạo hóa khéo vẽ nặn nê cảnh đẹp này. Một năm được mấy mùa thu.

Thu tàn sang Đông, Nguyễn Công Trứ có bài:

Vịnh Mùa Đông.
Trời đông hơi giá như đồng
Cái cơ lại phục đă trong hỗ hàn
Sang đông tiết heo may lạnh lẽo
Hội bế tàng chuyển máy âm dưong
Loi thoi chày nhạn khua sương
Thấp thoáng bóng ngư câu tuyết
Lăng hàn bích khắc tùng thiên xích
Nại lăng hoàng lưu cúc sổ hoa
Ngoài quan sơn tuyết đóng sương pha
Kẻ hào hứng chốn khê kiều đắc thú
Điểm điểm trông chừng lĩnh sấu
Phút tin xuân đă hé đầu cành
Đành hay âm cực dương sinh.

Bài hát nói này có hai điểm đáng ghi nhận. Một là chính tác giả cho biết là ông trở về với thiên nhiên để t́m hiểu học hỏi về, máy âm dương, về thiên nhiên. Trong cái lạnh của mùa đông , ông đă nh́n thấy điều hứa hẹn là cái ấm áp của mùa xuân đang trở lại. Đó là điểm đáng chú ư thứ hai: Nguyễn Công Trứ luôn luôn lạc quan, trong bài Vịnh Mùa Đông này cũng như trong nhưng bài ông viết khi gặp cảnh khó khăn. Trong sương ông nghe thấy tiếng nhạn, ngoài trời tuyết ông c̣n thấy bóng ngư ông. Cây tùng không sợ lạnh lá c̣n xanh, mấy khóm cúc quen giá rét hoa vẫn nở vàng. Kẻ hào hùng vẫn c̣n vui thú chốn suối khe, điểm điểm như những ngọn núi gầy. Tín báo xuân đang về trên đầu cành. Mới rơ là âm đến cùng cực th́ hóa dương.

Đời người ngắn ngủi, đến lúc biết hưởng cái nhàn th́ cái già cũng đang vội tới. Thế nên người đọc không ngạc nhiên thấy là ngăn cuối của túi thơ của Nguyễn Công Trứ là ngăn đựng những bài thơ trong ḍng thơ: