Thú chơi bài tổ tôm dường như được Nguyễn Công Trứ đặt ngang cái thú chơi cờ của người xưa. Ông mô tả cái thú đó trong bài:
Thú Tổ Tôm
Nhân sinh qúi thích chí
Cuộc ăn chơi chi hơn thú tụ tam
Tài kinh luân xoay dọc xoay ngang
Cơ điều đạc quân ăn quân đánh
Gọi một tiếng người đều khởi kính
Dậy ba quân ai dám chẳng nhường
Cất nếp lên bốn mặt khôn đương
Hạ bài xuống tam khôi chiếm cả
Nay gặp hội quốc gia nhàn hạ
Nghĩ ăn chơi thú nọ cũng hay
Gồm hai văn vơ trong tay.
Bài hát nói này dựng như một bài học mở ḷng cho người muốn học chơi tổ tôm.
Tác giả trong mỗi câu dùng một chữ thông dụng trong cách chơi bài lá này. Riêng
câu keo, cho hay v́ sao Nguyễn Công Trứ thích chơi tổ tôm:
Gồm hai văn vơ trong tay.
Ông vốn là một văn quan, nhưng sự nghiệp của ông là sự nghiệp của một vơ tướng.
Điều đó khiến ông trả được món nợ tang bồng món nợ làm trai phải xông pha nơi
cung kiếm như theo Kinh Lễ, cha mẹ hằng mong muốn, khi sinh con trai đă treo cây
cung gỗ dâu và mũi tên cỏ bồng ngoài cửa để báo tin mừng.
Cái khéo của bài thơ là trong mỗi câu mô tả cách chơi tổ tôm lại là một câu mô
tả công việc cầm quân của một vơ tướng, khiến người đọc có cảm tưởng như ông
muốn diễu cợt chính ông người đă từng cầm cờ đại tướng đi dẹp giặc.
Nguyễn Công Trứ c̣n có một bài thơ yết hậu mô tả thú chơi tổ tôm:
Đánh Tổ Tôm
Tổ tôm tên chữ gọi hà sào
Đánh th́ không thấp cũng không cao
Được th́ vơ cả thua th́ chạy
Nào!
Hà sào là chữ nho dịch nguyên văn hai chữ tổ tôm: hà là tôm, sào là tổ. Chữ
đánh ở đây là chữ đánh trong nhóm chữ đánh bạc, có nghĩa là chơi. Câu thứ ba là
thái độ chơi xấu của một số con bạc, chữ chạyS là chữ tắt của từ ngữ chạy làng,
tức khi thua bạc không chịu trang trải. Bài thơ yết hậu này, dường như nhiều bài
thơ yết hậu khác, chỉ là một bài thơ làm ra để đùa rỡn, nhưng đồng thời không ít
th́ nhiều mô tả thói đời quanh chiếu bạc hay trên chợ đời.
Một điểm đáng lưu ư khác là những bài Nguyễn Công Trứ viết để trách đời, hay
chửi đời đều viết dưới thể đường luật mà không dùng thể hát nói. Người đọc thơ
dường như cảm thấy rằng những điều tác giả viết trong ḍng thơ này là những điều
tác giả muốn ghi lại cho riêng ḿnh, không phải là những điều ông thường muốn
nói với mọi người, có thể v́ vậy mà nhưng bài thơ này không có vẻ như những bài
dậy dỗ người đời, trái lại thường thường như một nhận xét vô tư về đời sống con
người trong xă hội. Tỷ dụ như bài:
Ích Kỷ Hại Nhân
Cho hay trống thủng có làng bưng
Đă dễ rồi c̣n muốn rễ dưng
Mặc sức đâm thùng rồi tháo đáy
Tha hồ tráo đấu lại lừa thưng
Khéo đem muối nọ gieo ḷng biển
Nghĩ rút dây kia sợ động rừng
Xấu máu xin đừng ăn của độc
Rượu làng th́ uống rượu mua đừng.
Trong cả tám câu bài thơ trên đây, mỗi câu đều có môt câu hoặc tục ngữ hoặc
ca dao. Câu thứ nhất thu gọn câu tục ngữ:
Trống thủng có làng bưng, trời mưa có đất chịu
Câu thứ hai gợi lên câu phương ngôn:
Đă dễ lại muốn dễ dưng
Đă xin tiền cưới th́ đừng tiền cheo.
Câu thứ ba dùng thành ngữ đâm thùng tháo đáy thường dùng mô tả kẻ chuyên phá
hoại.Câu thú tư dùng bốn chữ tráo đấu lừa thưng, thu gọn câu ca dao:
Khôn ngoan chẳng lọ thật thà
Lừa thưng tráo đấu chẳng qua dong đầy.
Câu thứ năm gồm thành ngữ đem muối bỏ biển chỉ việc làm vô ích. Bốn chữ rút dây
động rừng trong câu thứ sáu cũng là một thành ngữ quen thuộc. Câu thứ bẩy đổi
chữ khem trong câu tục ngữ xấu máu khem của độc thành xấu máu xin đừng ăn của
độc. Câu chót là trọn vẹn một tục ngữ chỉ hành động ích kỷ của con người, cái ǵ
là của chung th́ phá cho bằng hết, cái ǵ của ḿnh th́ giữ bo bo.
Nguyễn Công Trú c̣n dùng bút pháp này trong bài:
Tṛ Đời
Một lưng một vốc kém chi mô
Cho biết chanh chua khế cũng chua
Dă chắc bữa trưa chừa bữa tối
Mà tham con giếc tiếc con rô
Trăm điều đổ tội cho nhà oản
Nhiều săi không ai đóng cửa chùa
Khó bó cái khôn c̣n nói khéo
Dầu ai có quấy vấy nên hồ.
Điểm khéo của tác giả là nguyên cả tám câu là tám câu tục ngữ.
Suy ngẫm về sự đời Nguyễn CôngTrứ ghi lại kinh nghiêm sống của riêng ông:
Vịnh Sự Đời
Những nghĩ xa gần khéo gớm thay
Sự đời tráo trở giống bàn tay
Hăy xem gương trước to tầy liếp
Mà biết ḷng người mỏng quá mây
Những tiếng bấc ch́ nghe đă chán
Mấy điều cạnh khóe nói thêm gay
Ở ăn cũng tưởng về sau với
Trời hăy c̣n cao đất hăy dày.
Nguyễn Công Trứ nh́n thấy sự đời như vậy và ông tự nhủ là mọi sự âu cũng tại tṛi và ông rắp tâm:
Cách Ở Đời
Ăn ở làm sao cho trải sự đời
Vừa ḷng cũng khó há rằng chơi
Nghe như chọc ruột tai làm điếc
Giận dẫu căm gan miệng mỉm cười.
Bởi số tránh đâu cho khỏi số
Lụy người nên nỗi phải chiều người
Mặc ai chớ đdể điều ân oán
Chung cục thời chi cũng tại trời.
Nhưng mọi truyện ở đời đều không giản dị, cây muốn lặng gió chẳng đừng, nên có lúc Nguyễn Công Trứ cũng nổi nóng v́ nỗi:
Thế T́nh Bạc Bẽo
Đ ... mẹ nhân t́nh đă biết rồi
Lạt như nước ốc bạc như vôi
Tiền tài hai chữ son khuyên ngược
Nhân nghĩa đôi đường nước chẩy xuôi
Chân có chẹt rồi thời há miệng
Ṿng chưa thoát khỏi đă cong đuôi
Dám xin các bác phen này nữa
Nấu xáo xin đừng nấu xáo voi.
Cơn nóng giận qua đi, Nguyễn Công Trứ gớm cho nhân t́nh thế thái nhưng không đến nỗi coi kẻ khác là cái địa ngục cho ḿnh. Ông gửi gắm trong bài hát nói những kinh nghiệm sống của ông về cái nợ đời:
Nhân T́nh Thế Thái
Gớm chết nhân t́nh thế thái
Nhạt nồng coi chiếc túi đây vơi
Trông tốt mầu lựa ư theo hơi
Giọng thù phụng ngọt ngào đủ mực
Khi giở quẻ sa mày nặng mặt
Thói đảo điên khủng khỉnh không dời
Nghe ra thời cũng buồn cười
Nghĩ lại từ đây phải chạy
Buộc chỉ cổ tay chừa trước ấy
Chống rèm con mắt ngắm sau này
Việc trăm năm ngày tháng hăy dài
Đường kim cổ hẳn nhiều lúc gặp
Thôi cũng chớ can chi mà gấp
Bỗng bồn chồn hấp tấp khéo xinh
Gớm cho thế thái nhân t́nh.
Nhân t́nh thế thái đều v́ đồng tiền, nhưng Nguyễn Công Trứ coi:
Đồng Tiền Không Quư
Phàm kim chi nhân duy tiền nhi dĩ
Hết tiền tiêu tráng sĩ cũng nằm co
Chẳng khôn ngoan cũng chẳng thân sơ
Có hoi kẽm tha hồ ngang ngửa
Toán lai thế sự kim năng ngữ
Thuyết đáo nhân t́nh kiếm dục minh
Do dáng thay những mặt tài t́nh
Co quắp lắm cũng ra h́nh thủ lỗ
Ngh́n vàng hết hết rồi lại có
Chữ bất nhân tạc đó không ṃn
Ai ơi giữ lấy ḷng son.
Tác giả trích bài Tiền Thần Luận viềt thành câu chữ nho mở bài, ư nói người
đời nay chỉ biết có tiền mà thôi. Hết tiền chẳng c̣n tráng sĩ chẳng c̣n khôn
ngoan, thân cũng thành sơ. Có hơi kẽm tha hồ ngang ngửa, tính việc đời vàng biết
nói, bàn tới nhân t́nh kiếm muốn than. Bo bo giữ tiền th́ mặt tài t́nh cũng
thành do dáng, cũng hóa ra kẻ cuóp giữ tiền mà thôi. Ngh́n vàng tiêu hết rồi lại
có món khác, mang tiếng bất nhân th́ măi măi không ṃn.
Nguyễn Công Trứ c̣n viết một bài khác dài hơn bài trên về:
Đồng Tiền
Hôi tanh chẳng thù vị
Thế mà ai cũng kẻ v́ người yêu
Tạo vật bất thị vô để sự
Ḅn chài ra một thứ quầy chơi
Đủ vuông tṛn tượng đất tượng trời
Khẳm họa phúc nguy yên tử hoạt
Chốn kim môn nơi tử thát
Mặc luông tuồng không kẻ pḥng nhàn
Đương om ṣm chớp giật sấm ran
Nghe xóc xách lại gió đàn mưa ngọt
Kẻ tài bộ đă vào phường vận đạt
Không ngươi cũng ải với cỏ cây
Người yêm yêm đành một phận trầm mai
Có gă lại trổ ra sừng gạc
Dốc đáy túi mặt Nguyễn Lang ngơ ngác
Trống đầu giường gan tráng sĩ quặn đau
Đề đoàn ấm á càu nhàu
Khiến lũ tài danh bất rất
Khả quái tầm thường a đố vật
Khước giao đáo đề đại thần linh
Đương đồ ai chẳng chuộng gia huynh
Thủ thế kể lấy làm đệ nhất
Tiếng xỏng xảnh đầy trong trời đất
Thần cũng thông huống nữa là ai
Long dồ nghĩ cũng nực cười.
Giảng hai câu mưỡu, có người cho rằng tiền làm bàng đồng nên có mùi tanh đồng;
có ngựi thông Hán Sử kể lại truyện Thôi Liệt bỏ ra năm vạn quan tiền mua được
chức Tư Đồ. Thôi Liệt hỏi Tử Quân: ‘Ta ở chức Tam Công, bên ngoài bàn tán ra sao’
Tả Quân thưa: ‘Đai nhân không có anh danh, bỏ tiền ra mua được chức quan lớn.
Công luận đều nói là hơi đồng tanh lắm’.
Câu chữ nho mở bài hát có nghĩa là: Tạo vật quả là không có việc ǵ để làm, nên
bầy ra một truyện để quấy chơi. Đồng tiền tṛn trong có lỗ vuông, tượng trưng
cho trời và đất, gây ra đủ họa phúc sống chết. Dầu là chốn lầu vàng gác tía thâm
nghiêm [đồng tiền] cũng vào lọt. Đương om ṣm tranh căi, nghe thấy tiền là lại
vui vẻ cả. Kẻ tài hoa dầu đang lúc vận đạt, không có tiền cũng phải bó tay.
Người dẫu yếu đuói không đáng kể đến có tiền cũng hoá ra tay sừng gạc. Dẫn
truyện Nguyễn Phu, trong bài Tiền Thần Luận, xấu hổ v́ trong túi chỉ có một tiền.
và dẫn cổ thi câu:
Sàng đầu kim tận tráng sĩ vô nhan.
Nghĩa là:
Đầu giường hết tiên tráng sĩ mất mặt
Không tiền trong tay, bọn câm ngọng cũng càu nhàu với ḿnh được.
Rồi tới hai câu chữ nho có nghĩa là:
Quái lạ cho vật tầm thường ấy
Mà thành ông thần thiêng đáo để.
Lại trích bài Tiền Thần Luận, Nguyễn Công Trứ viết tiếp: những người đang làm
quan lớn nhỏ đều gọi tiền là anh. Thù ứng với đời, tiền là kế mạnh nhất. Để dẫn
chúng, trong hai câu kế tiếp, ông kể truyện Trương Diên Thường, đ̣i Đường xử án.
Kẻ bị buộc tôihối lộ ông ba vạn quan tiền, ông không nhận, cho thuộc hạ tiếp
thục tra án. Kẻ bị buộc tội xin hối lộ mười vạn quan, ông cho lệnh băi nại. Có
người hỏi ông trả lời: “Tiền mười vạn, thần cũng phải thông”. Câu keo là truyện
Bao Công đời Tống, xử án công minh chính trực nghe đến tiền cũng phải cười.
Để trang trải món nợ công danh cùng món nợ t́nh cũng như món nợ đời Nguyễn Công
Trứ đă từng nhiều khi vui buồn cùng
