Đức Thuần:Trong bài thơ "tahC evoL", cái hay không phải nằm ở cách dùng từ bóng bẩy, trau chuốt như đa số các người làm thơ VN hiện nay. Cái hay, cái đẹp mà tôi nh́n ra ở nó là ấn tượng tạo h́nh của các con chữ (visual beauty). Mới thoạt nh́n th́ tưởng là 1 thứ ngôn ngữ ǵ ǵ đó xa lạ vượt ngoài tầm hiểu biết của ḿnh. Nhưng đọc lại lần thứ 2, rồi lần thứ 3, thứ 4, 5 th́ từ từ các con chữ ấy mới hiện lên nguyên vẹn h́nh hài. Từ đó ḿnh cảm thấy thích thú như khi t́m lại được 1 vật ǵ đó vừa đánh mất, hoặc là vừa t́m được lối ra từ trong cái mê hồn trận ḿnh đă lạc bước vào.
Hơn nữa, nh́n dưới khía cạnh quán tính thị giác của chúng ta th́ cách đọc ngược chiều như vầy, tuy trái khoáy, nhưng tạo ra ấn tượng thị giác của bài thơ. Các nhà thơ thường là đi t́m những h́nh ảnh lạ lung để đưa vào thơ. Nhưng họ lại không để ư tới cách tạo h́nh ảnh như HTA. Bài tahC evoL này rất mới ở đề tài, tước bỏ khái niệm truyền thống của thơ (đôi khi chơi chữ) ngôn từ ở một điểm nh́n khác lạ.
Lilliane Nguyen: Xếp lại bài thơ hypertext của HTA viết bằng 3 thứ tiếng Anh, Pháp, Việt. Chữ dùng, ư tưởng cũ, nhưng HTA chỉ viết ngược lại là được, tại sao Đức Thuần khen "rất mới ở đề tài, tước bỏ khái niệm truyền thống của thơ (đôi khi chơi chữ) ngôn từ ở một điểm nh́n khác lạ" ?
Đức Thuần:Vâng, bài này HTA viết bằng 3 thứ tiếng Anh, Pháp, Việt. Nhưng đề tài th́ không cũ đâu. Câu nói đại loại như "i love yoụ.." là 1 câu biểu lộ t́nh cảm, có thể là t́nh mẫu tử, có thể là t́nh yêu lứa đôi. Mặc dù ai trong chúng ta cũng đă từng biết, đă từng nghe nó, nhưng người nói và người nghe đều muốn nói lại, nghe lại. Thành thử tôi cho rằng 100 năm trước con người đă biểu lô. t́nh cảm của ḿnh qua lời nói như thế, th́ 100 năm sau họ vẫn dùng nó để biểu lô. t́nh cảm thôi. Chúng ta đă từng thấy trong ngôn ngữ loài người, dù tiếng Anh, Pháp, hay Việt đều có những từ, câu qua thời gian đều trở thành ngô nghê, lỗi thời khi nói lên. Nhưng với câu "i love you" th́ nó quả là đă vượt qua được giới hạn này.
Hơn nữa, bài tahC evoL này đặt trong cái khung cảnh là chat room. Rơ ràng đây là một đề tài của techno-culture [chỉ có ở thời đại này]. Đây là điều nó đă bắt được sự chú ư của tôi. C̣n những bài thơ giờ này mà c̣n loay hoay với mùa thu, ḍng sông, quan san, con đ̣, lá vàng... th́ thú thật không làm tôi chú ư bởi phần đề tài, ư tưởng của nó.
Có thể 1 độc giả nào đó bảo HTA sử dụng ngôn từ c̣n đơn giản, chẳng có thi tính. Tôi lại nh́n thấy khác. Bài này không mang tham vọng nhào nặn từ ngữ để tạo nhạc tính. Ư định nó muốn hướng tới là "cái nh́n" hơn là "cái nghe", cái nhạc tính vốn tồn tại từ rất lâu trong thơ. Trong thực tế, chúng ta thấy rơ điều này: h́nh ảnh luôn luôn tới trước âm thanh trong sự nhận thức của con người. Mọi h́nh ảnh, đều gây sự chú ư, đập vào mắt, năo của chúng ta trước tiên. Âm thanh chỉ là cái đến sau. Ví dụ: sấm chớp. Chúng ta nh́n thấy tia chớp trước khi lỗ tai nhận biết tiếng nổ. Thành ra, vai tṛ của "cái nh́n" rất cốt yếu, đặc biệt là với độc giả của thời đại vi tính hôm naỵ.. Muốn t́m hiểu thêm, xin đọc concept và theory của Jean Baudrillard. Mặt khác, cái tựa tahC evoL bỗng hiện ra đa tầng ư nghĩa khi viết ngược lại như thế. evoL, evolution ? Một tiến hoá của con người ư ? why not ?
Văn chương hôm nay đă thay đổi lối thưởng ngoạn của con người hôm nay. Tôi đặc biệt chú ư và đi t́m những sáng tác không giống ai, tuy méo mó nhưng c̣n hơn những ǵ đă định h́nh, có sẵn.
Lilliane Nguyen: Cái tựa "tahC evoL" là 1 một sự may rủi, cơ hội mà ra thế không ?. Bởi v́ toàn bài thơ hypertext chỉ thay đổi vi trí chữ, words for words, theo đúng thứ tự đă có sẵn trong cách viết thường, bị g̣ bó bởi 1 bài orginal, không thoát thai ngoài lề bài bản cũ trừ cách sắp xếp mẫu tư ? Bài original là bài thơ dở hay hay ? Nếu dở, tại sao khi viết ngược theo trật tự khác nó lại là 1 bài thơ hay, trừ khi nó biến thành 1 bài thơ khác, tạo cảm nhận khác nơi độc giả. ?
Đức Thuần: : Về sự may rủi hay không của cái tựa bài thơ chắc có lẽ nên dành cho tác giả là người trả lời câu hỏi này. Ở đây, tôi không suy xét original version của bài thơ mà chỉ tiếp cận, thưởng thức nó khi nó đă được hoàn thành và tồn tại một cách độc lập. Nó hoàn toàn không lê. thuộc vào "bài original" mà chị thắc mắc. Bởi v́ ư đồ của HTA không phải muốn viết nó theo kiểu của bài original. Nếu như thế th́ tác giả đă viết nó theo lối thông thường và rồi tất cả chẳng có ǵ đáng bàn ở đây. Đừng đọc nó với cái ám ảnh của bài original trong đầu.
Lilliane Nguyen: : Nếu tạo cảm nhận khác từ độc giả, th́ cái ǵ để hiểu mớ codes viết ngược thành ra nội dung i love you, nếu ḿnh không sắp chữ ngược lại từ bản chính ?
Đức Thuần: : Dĩ nhiên là bằng kinh nghiệm và sự tinh tế của độc giả. Sắp chữ ngược lại giúp cho độc giả hiểu đại khái cái đại ư của bài thơ. Nhưng đây là phần nổi. Nếu chỉ dừng lại ở đây thôi th́ bài thơ chỉ là con số 0. Cái phần ch́m chúng ta cần nhận ra chính là "cái nh́n". Điều này cho thấy cùng 1 bài thơ, nhưng h́nh tướng nó có thể biến ảo nhiều dạng. Cái có thể đọc được (THE READABLE) [bài original] và cái không thể đọc được (THE UNREADABLE) [bài thơ sau khi biến dạng] hỗ tương nhau trong 1 ẩn dụ: trong cái thế giới digital hôm nay, chúng ta trao đổi, tán tỉnh, sinh sống, tỏ t́nh [trong trường hợp bài thơ này của HTA]..., mọi thứ đều được chuyển tải bởi những thông tin không thể đọc được, mà Jim Andrews gọi là "neath text"! Ví dụ đọc 1 cái email, ẩn bên dưới nó là hằng hà những UNREADABLE CODES đấy! Cho nên khi HTA để cho các unreadable codes [dĩ nhiên chỉ mang ư nghĩa h́nh tượng, chứ không chính xác 100%, v́ đây là một sang tác nghệ thuật] nổi lên rơ ngay mặt trên của bài thơ, tôi cho là nó rất thích hợp với đề tài về techno-culture của nó.
Lilliane Nguyen: : Các bài thơ khác có thể đem viết ngược thành bài thơ hypertext được không ?
Đức Thuần: : Tôi không muốn đưa ra một công thức chung cho tất cả các bài thơ khác đang, hoặc sắp sửa được đem ra viết ngược lại. Nó c̣n tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố khác như đề tài, ư tưởng, không gian, thời gian... Câu trả lời "yes" là tầm phào, mà trả lời "no" th́ cũng là tầm bậy.
