(Vào một ngày không mưa không gió, cũng không mặt trời rực rỡ, hai danh sĩ nam hà, chán chường v́ những bó buộc ngạt hơi của xă hội bèn bắt chước tiền nhân rủ nhau vào rừng sống đời riêng lẻ. Họ nhắm hướng mặt trời lặn, tiến lên. Sau nhiều ngày mải miết chốn rừng sâu, họ lạc vào cơi ấy...)
1. Hai người băng qua những triền cỏ lồng lộng gió lành, gùi trên vai những đụn mây trắng cùng sương trinh. Ánh mặt trời len từ các khe núi tỏa ra ngàn tia sáng mầu ngũ sắc. Cỏ ướt đẫm dưới chân. Những mầm cây non như những ngón tay mỹ nữ vươn dài cuốn quanh, nâng niu từng chùm hoa dại mầu vàng rừng rực, mầu đỏ ôi ối, tím biêng biếc đại dương, xanh lung linh cẩm thạch, trắng nơn nà mă năo. Giọng muôn loài chim t́nh tự được gió mang đi xa rồi kéo gần lại ḥa với tiếng nước róc rách dưới ḷng suối, tiếng reo lanh lảnh của mọi giống côn trùng vô ưu.
Qua một khúc quành, thấy trên tảng đá trắng phẳng ĺ đă bày sẵn vài chiếc ghế, một bộ bàn thấp, có trà, có bầu rượu, có thiệp giấy, có nghiên mực, bên nghiên đă sẵn vài cây bút lông h́nh tháp, thỏi mực đen óng gác ngang. Cao hứng, Trần muốn dừng, quay lại bảo bạn:
-Đệ không nghĩ rằng chúng ta đă đi khá xa rồi ư?
-Huynh mệt? Nguyễn cười. Trong giọng cười nghe ra có chút chế nhạo mà kẻ đứng tuổi như Trần có thể cảm nhận được:
-Ta chỉ ngại đến một chặng nào đó lại quên khuấy đường về...
Người trẻ tuổi vội chắp hai tay nâng ngang mày, nghiêm giọng:
-Đệ chỉ đùa huynh một chút, xin đừng cố chấp. Gia dĩ, đệ cũng muốn nhân đây, biện bạch cùng huynh đôi điều.
-Anh em ta nhờ duyên trời đưa đẩy, cùng nhau một buổi lạc bước chốn này, có mây có nước hữu t́nh, có hoa có cỏ bốn mùa tươi tốt, thần trí tinh anh không bợn dục, thân xác sảng khoái không hề yếu đau, há chẳng là chuyện thiên kỳ hạnh ngộ sao?
-Chẳng dấu ǵ huynh, mấy bận gần đây ḷng đệ đâm hoang mang, đôi lúc chạnh ḷng tưởng về chốn cũ, ḷng tự hỏi ḷng phải chăng kiếp nhân sinh và hạnh phúc là hai điều không bao giờ chịu đồng hành. Những người như huynh lư trí linh mẫn, t́nh cảm quang minh, suy việc xử việc bao giờ cũng rơ ràng dứt khoác nhưng đệ đây là đứa đi trong sân mà nghĩ chuyện trên trời., thấy mưa nơi này lại nhớ mưa xa. nên suốt đời chẳng bao giờ biết bằng ḷng về điều đang có...Hồi thơ ấu đọc thầy Trang, khi nghe thầy khai tâm về cuộc nhân sinh bảo rằng lộc trời có hạn như con khỉ kia muốn vơ trọn số chuối mà không biết rằng nếu sớm nó ăn đi ba quả th́ chiều sẽ c̣n ăn được bốn, nhưng nếu nó ngốn trọn buổi sớm th́ chiều đành nhịn, bởi lộc dành riêng đă cạn. Anh em ta lâu nay không hề tính bốn tính ba, đă bao nhiêu ngày chỉ hưởng mà không cần để dành, chỉ biết có lạc mà chẳng bận ưu tư, ngày là hội vui, đêm là ân sủng... Dám hỏi huynh, huynh có bao giờ tính nhẩm khoảng ngày tháng anh em ta từng ngụ chốn này?
-Ngày c̣n bé có lần ra câu cá bên sông, nh́n thấy chiếc thuyền không người buộc vào cây cọc ven bờ ta nhận ra cọc găy ở phần ch́m dưới nước, đâm lo lắng nên đă cởi quần áo lặn xuống t́m xem tại sao cọc găy, sợ rằng có lúc không gh́m nổi cơn sóng dữ e thuyền có thể trôi đi chăng? Nhưng không, khi ta xuống đáy nước bơi đến gần đưa tay sờ thử th́ nhận ra rằng cọc vẫn suông vẫn vững, không hề găy gập như ta tưởng. Nhân đấy ta suy ra rằng mọi hiện tượng nhận thức qua cảm quan ta tùy thuộc hoàn toàn vào nơi chốn và khoảng cách. Làm sao có thể lấy thước đo vẫn dùng nơi trần thế để sánh độ dài độ rộng ở chốn thiên cung?
-Huynh quả là bậc thức giả nh́n xa thấy rộng, c̣n đệ có mắt mà không biết nh́n, có trí mà chẳng xét được thực hư đen trắng. Nhưng trộm nghĩ, kẻ trí giả nhiều khi măi bận suy tư mà không lư đến cuộc sống thực, chỉ ham đuổi theo ư nghĩa cao xa, c̣ng lưng mỏi mắt với ngh́n trang sách thánh nhân mà quên bẵng cuốn sách hai trang của cuộc sống thực...
Trần nghe chưa dứt lời bạn đă cười ngất:
-Ta hiểu. Ta hiểu. Từ chỗ hoang mang ngươi nói lúc năy đến trang sách mở đôi bây giờ, ta thấy ngươi quả đă đánh mất chất tự tại an nhiên mà cổ nhân đă dạy. Theo thiển ư, mọi giáo điều mà chúng ta thu nhận, có lẽ chỉ có điều đó là đáng cho ta giữ lại trong bất kỳ t́nh huống nào. Ta đă giải bày cùng đệ rồi đó. Triết lư nẩy sinh từ một hoàn cảnh, trước nhất đưa ra những nhận định về hoàn cảnh mà ta đang bị giam hăm, và sau nữa, đề nghị những giải pháp hầu vượt thoát những trói buộc của hoàn cảnh đó. V́ vậy triết lư không thể là chân lư của muôn thuở, khác với khoa học, dù trên rừng thiêng hay giữa sa mạc, nguyên lư khoa học luôn luôn được nghiệm đúng. Vả chăng cuốn sách hai trang mà đệ vừa đề cập nào đâu có thiếu nơi này? Cái khác nhau chỉ là tính chất vô thường dưới đó và sự thường hằng nơi đây đấy thôi...
-Như vậy nguyên tắc dịch lư cũng chẳng ứng nghiệm? Nếu không th́ một đa tắc hoặc sẽ có lúc phải đến chăng?
-Không có thiểu tắc đắc th́ làm sao đa tắc hoặc được?
Nguyễn bàng hoàng đứng lên, bước từng bước ngắn, phân vân. Người lớn tuổi ngồi yên đăm đăm theo dơi thái độ bạn. Chiếc bóng trước mặt nhỏ dần và rồi khuất hẳn sau triền dốc xuôi về băi cát mênh mông nơi đó những con sóng ḿnh xanh thẩm đầu bạc trắng nhấp nhô trững giỡn đuổi nhau không mệt trong ánh sáng vàng hổ phách.
Chàng chậm bước trên làn cát trắng. Mặt trăng tṛn (ở đây trăng không bao giờ khuyết) vừa nhô khỏi tầm nước biển rải ánh vàng mát rượi trên vạn vật như trải lên đó một tấm lụa mỏng. Nàng Quỳnh Tiên cùng bầy mỹ nử vừa tắm xong tươi cười ùa đến đón chàng. Họ trải chiếu hoa, buông màn dựng cột, chỉ trong thoáng chốc đă dựng lên quanh Nguyễn một thế giới hoa đèn nhă nhạc. Bọn mỹ nữ kẻ dạo đàn người múa hát, đuốc hoa muôn màu, trầm hương ngan ngát nhưng Nguyễn uể oải chẳng buồn để ư đến quang cảnh chung quanh. Nàng Quỳnh nh́n người bạn t́nh, ḍ hỏi: "H́nh như hôm nay chàng có điều bận tâm?" -"Không, ta chỉ muốn được yên tĩnh một lát..." -"Vậy chàng hăy nằm xuống đây, lấy cánh tay thiếp làm gối..." Và nàng vỗ nhẹ ra hiệu cho bọn mỹ nữ lui ra.
2. Trời cao và gió sững. Loại cỏ khô có gai mọc thành chùm dày đặc; rơ ràng là giống cây sống ở những vùng đất khô cằn thiếu nước, chúng chằng chịt, tŕ riết, vừa bấu víu vừa cưa cắt châm chích lẫn nhau nhưng vẫn tựa vẫn bám vào nhau mà sống. Có thể chúng là một biểu tượng nào đó mà lăo già có linh cảm sẽ phát giác ra sau này. Kư ức là lối ṃn đă bị loại cỏ ấy phủ kín nhưng cứ mỗi bước tiến lên th́ lối cũ lại hiện ra, ngắn thôi, từng chặn nhỏ như trêu chọc như gọi mời. Có những lúc tưởng chừng như kẹt cứng, tưởng chừng chấm dứt, tưởng chừng cánh cửa quá khứ đă rỉ sét, đă hoàn toàn khóa cứng đóng chặt nhưng rồi bàn chân lưỡng lự vẫn đặt đúng hướng đúng chỗ, tuồng như bàn chân ấy có lơi sắt bị cuốn hút bởi khối nam châm vô h́nh đâu đó. Những trang sách cũ cứ tuần tự được lật ra kể lễ nổi niềm. Cơn mộng du kéo dài, lăo không làm chủ được ḿnh nữa. Cũng hợp lư thôi: tuổi tác chất chồng không biết đă bao nhiêu không lẽ không ảnh hưởng ǵ đến tấm thể xác phàm tục chứa toàn những uế vật? Chỉ đến bây giờ lăo mới biết ra điều này. Ở trên ấy lăo không hề nhận thức được, có lẽ v́ trong môi trường không trọng lực, vật chất không hề bị biến thể chăng? Khối lượng da thịt bổng chốc bị rút mất chất tươi bắt đầu bóp thắt lấy nắm xương lăo như hàng chục lớp vỏ khô se siết chặt vào lơi cây. Lăo bước chậm dần, mỗi bước đi là một phần chất sống hao hụt. Nhưng trong tâm tư lăo, một quá khứ chết lại đang lần hồi phục sinh. Lăo đặt những bước chân cuối đến hàng thứ bảy của dăy mộ dài, đưa mắt t́m tấm bia xi-măng mà bố của lăo đă ghi vội vàng mấy hàng bằng hán tự đánh dấu thân xác người vợ vùi dưới ấy: Tuy lư vương pḥng Công tôn nữ Nguyễn Phước Băng Tâm chi mộ. Tuy ngày ấy lăo c̣n bé tí nhưng đă biết lo sợ sự mai một phủ phàng của thời gian, mỗi lần có dịp tảo mộ mẹ lại lấy mũi thép nhọn đào sâu thêm hàng chữ ng̣ng ngoèo. Lăo già nhấp nháy mắt, hoang mang không hiểu có phải v́ ḿnh không c̣n khả năng truy cập hay mắt ḿnh đă ḷa, kư ức đă nhập nhằng. Rơ ràng là ngôi mộ ở hàng thứ bảy. Rơ ràng là nơi lăo đứng nếu nh́n về phía bắc ngọn núi cô đơn mũi nhọn chỉ thẳng vào vị trí ngôi mộ, và về phía nam, ngọn tháp nhiều tầng của ngôi chùa nổi tiếng c̣n sừng sững đấy tuy sứt mẻ nhưng vẫn kiêu hănh vương ḿnh như chứng nhân không mệt mỏi của cuộc bể dâu. Nhưng bây giờ ngôi mộ ở hàng thứ bảy ấy mang tấm bia có h́nh ngôi sao năm cánh, bên dưới ghi tên Thượng úy Lại văn Đổi, quê Tiền hải, Thái b́nh, đă hy sinh v́ Tổ quốc tháng ba năm Mậu thân 1968. Như thế nghĩa là sao? Có ai trả lời được cho lăo không? Chắc là không. Hôm mới đến lăo sực nhớ một người bạn cũ, t́m đến nhà gọi cổng, thấy kẻ trung niên ra chào, khi hỏi tin về người bạn th́ kẻ kia đáp đấy là ông nội hắn, đă mất từ hai mươi năm trước.
Thời gian gột rửa mọi dấu vết cũ chỉ để lại dáng dấp của một ṇi giống qua màu da vàng và thứ ngôn ngữ lăo c̣n nghe hiểu được. Nơi đây đối với lăo, có chắc c̣n tên là quê hương? Những kẻ chung quanh có c̣n gọi được là đồng bào? Kiệt sức, lăo nằm dài bên nấm mộ, thiếp đi. Khi thức dậy mặt trời đă khuất núi, màu hoàng hôn đă phủ lên băi tha ma, một con chim đêm bay qua kêu lên tiếng năo nuột, lăo già lồm cồm ḅ dậy, ra khỏi nghĩa trang t́m về quán trọ. Trong bửa ăn tối, chủ quán ṭ ṃ bắt chuyện chắc v́ thấy lăo kỳ quặc khác người. Anh ta cảnh cáo: "Bác tính ở lại đây bao lâu? Nếu quá ba tháng th́ phải đến tŕnh diện nhà chức trách và xin gia hạn giấy chiếu khán đấy." Th́ ra lăo đang tự t́nh nguyện đưa tay vào chiếc khóa xă hội mà ch́a khóa th́ được cầm giữ bởi những ông anh lớn. Lăo cũng đă quen với lối sống ngày dài tháng rộng nên không ngờ rằng thời gian nơi đây tính bằng hai mươi bốn tiếng đồng hồ ngựa chạy qua cửa sổ. Con người vốn thích nghi dễ dàng với buông thả hơn là với bó buộc! Trở lại khuôn khổ sau lúc sổ lồng ta cảm thấy khó khăn làm sao. Nhưng nổi vướng bận tâm trí lăo giờ này không phải là chuyện đó: "Này ông chủ, tôi hỏi khí không phải xin ông bỏ qua cho, nhưng mục đích tôi về đây là để t́m mộ mẹ tôi... Chiều nay tôi ra nghĩa trang nhưng t́m măi không ra. Liệu có phải người ta đă cải táng chăng?" Chủ quán chau mày rồi bổng đổi thái độ chế diễu: "Mộ mẹ của bác? Chắc là bà cụ mất đă lâu lắm?" -"Từ năm 1952". Hắn "a" lên một tiếng: "Bác có biết một triết gia trẻ Tây phương đă nói rằng so với những đột biến ngày nay, thế kỹ chúng ta chí nên tính bằng mười năm? Bác ạ, nếu bác chấp nhận lối suy nghĩ của triết gia nọ, chúng ta đă trải qua gần năm thế kỷ kể từ ngày bà cụ mất. Nếu lấy điểm bắt đầu của văn minh Thiên chúa giáo, chúng ta mới trải qua có hơn hai mươi thế kỷ, c̣n nếu cộng chung với các nền văn minh xưa như văn minh Trung Hoa chẳng hạn cũng chỉ mon men đạt quá năm mươi!... Với năm thế kỷ của bác bước đường đă bao nhiêu xa!" Không thèm để ư đến lối ngụy biện của chủ quán, măi băn khoăn đến nấm mộ của người mẹ thân yêu, lăo già lẩm bẩm như chỉ muốn nói với chính ḿnh: "Sống gửi thác về; kẻ đă khuất về đâu nếu không có một mái nhà nhất định?" Chủ quán làm như đọc được ư nghĩ lăo: "Thời này, thời toàn cầu hóa, đâu chẳng thể là nhà, đâu chẳng là quê hương. Riêng chung chỉ là việc tương đối. Ngày xưa người ta bất măn v́ sự riêng tư nên t́m cách cộng sinh. Cộng sinh thất bại, giờ này người ta đang trở về cùng cái riêng tư đó bác không thấy sao?" Chủ quán đắc ư v́ lối nói bóng bẩy của ḿnh, ngửa cổ cười khan và bỏ lăo già ngồi một ḿnh trầm ngâm.
Liên tiếp nhiều ngày sau đó nếu không lần ra nghĩa trang th́ lăo xuống thị trấn; nếu không ra sức t́m lại mộ mẹ th́ lại thăm hỏi tung tích những kẻ thân sơ mà lăo hy vọng c̣n sống sót. Nhưng mọi ḍ hỏi đều dẫn tới ngơ cụt và mọi kể lễ của lăo được đón nhận bằng thái độ chế diễu. Lăo là kẻ cuồng nhân giữa gịng sống chụp giựt rộn ràng vô nghĩa. Nhà họ Nguyễn không c̣n trên mănh đất này, nghĩa trang làng Dương Xuân Thượng đă bị xóa dấu. Và mùa mưa tháng sáu của thành phố bắt đầu. Nhưng tại sao phải nói tới mùa mưa tháng sáu của thành phố? Là bởi v́ thuở hàn vi, mỗi lần trời mưa buổi chiều, những cơn mưa giông xối xả trên những mái tôn xóm ngoại ô, c̣n là một anh thư sinh nghèo xác lăo chịu đựng những cơn dằn vặt không nguôi; đến khi làm kẻ chinh phu lăo cũng có dịp trở lại con đường bụi-đỏ-ngày-hè, lầy-lội-khi-mưa đó để ḿnh tự hỏi ḿnh "biết ai c̣n thương ai hoài mà giọt mưa vẫn rơi rơi đều cho ḷng nhớ ai"... Xẩm tối hôm ấy, lăo trả tiền pḥng trọ, mang gói ra đi. Không ai thèm để tâm đến lăo già một buổi đến trọ trừ người chủ quán trầm ngâm nh́n theo.
Nhật báo Sông Hương sáng hôm sau đăng tin trên Hải vân quan có người nhảy xuống đèo tự tử nhưng xác chưa t́m được.
3. Nguyễn mở mắt thấy người bạn vong niên đang ngồi cạnh. Cả người đẫm mồ hôi, chàng gắng nở nụ cười buồn cáo lỗi: "Chỉ là cơn mơ mà phải bận ḷng huynh ưu lự." Người lớn tuổi khoác tay: "Đệ hăy c̣n yếu, nên nằm yên nghỉ ngơi. Ta c̣n nhiều th́ giờ tṛ chuyện, chớ có vội vàng..." "-Không đâu huynh ạ, em thấy hoàn toàn khỏe khoắn, nếu tâm hồn chưa yên tĩnh chỉ tại nổi ám ảnh dữ dội của cơn ác mộng vừa qua" Chàng toan gượng chống tay ngồi dậy nhưng Trần đă nhanh tay ấn chàng nằm lại và dứt khoát đứng lên từ giă, cốt để người bạn trẻ đủ thời giờ tĩnh dưỡng...
Tự buổi ban sơ, khi tạo hóa bày ra kế hoạch A để tạo dựng nên trần gian, đă đặt căn bản trên hai nguyên lư sau đây: cộng đồng phát triển và cộng đồng hủy diệt. Vạn vật sẽ cùng nhau chen lấn để được có mặt (một cách hữu ích, nhiều khi không v́ hữu ích cho chính chủ thể mà cho tập thể chung quanh nó) trong một giai th́ và rồi sau đó mất hút đi, tất cả theo một chu kỳ được chi phối công minh, hài ḥa nhờ sự ngự trị bất khả nhượng chấp của nhị nguyên tính bao trùm trên tất cả mọi phạm trù của cuộc sống. Nguyên ủy, khoảng năm trăm mười triệu cây số vuông không gian ấy c̣n hoang sơ, vấn đề tranh chấp không hề được đặt ra. Nhưng chỉ v́ sự có mặt của con người với tham vọng vô độ của nó đă phá vỡ mất chu kỳ sinh hóa nơi vạn vật. Nhận ra nguy cơ đó, tạo hóa vội vàng thực thi kế hoạch B dù chưa được hoàn bị. Kế hoạch sau này không dựa trên nguyên tắc biện chứng bởi lẽ thế giới thứ hai không nằm trong nguyên lư động mà là nguyên lư tĩnh, không sinh không diệt. Có những kẻ chưa hề biết thế giới trên này đă tưởng tượng rằng có loại cây trường sinh sinh ra quả trường sinh và người ăn vào sẽ sống măi măi. Sai, đấy là chuyện hoàn toàn bịa đặt. Không có âm dương th́ làm ǵ sinh sản được? Tất cả mọi giống mẫu ở đây đều được mang từ dưới ấy lên và khi đến đây mọi biến hóa ngừng lại: cây có sẵn hoa, hoa ấy không tàn, sinh vật gửi tới đang trên đà phát triển th́ không phát triển thêm ǵ nữa nên cứ tươi tắn mơn mởn. Những con người đă trưởng thành một khi đến đây v́ c̣n sót lại chút kinh nghiệm nhân gian nên họ tiếp tục sinh hoạt như hồi c̣n dưới ấy (kể cả sinh hoạt t́nh dục) nhưng không đưa tới một kết quả nào v́ nguyên tắc sinh diệt hoàn toàn bị biến thể. Một điều quan trọng khác cũng nên nhấn mạnh để đánh tan những hiểu biết sai lầm: chúng ta tưởng rằng những kẻ sống trên này là được chọn lựa nhờ lối xử sự tốt đẹp đối với đồng loại và việc lên đến đây là phần thưởng họ nhận được của Tạo hóa. Không, tạo hóa không xây dựng thế gian trên căn bản luân lư mà trên căn bản hợp lư...
Hai người bạn lại sánh vai dạo chơi bên nhau. Hai cụ già, một này c̣n thong dong quắc thước, c̣n một kia đă ra chiều đuối sức; kẻ quắc thước là Trần, người yếu đuối là Nguyễn.
-Bây giờ ngươi đă rơ rằng ngươi không trải qua một cơn mộng?
Nguyễn cười e thẹn:
-Lại một lần nữa huynh tỏ ra hơn đời. Tại sao đệ không nhận ra điều đó nhĩ? Nhưng huynh ạ, nhờ chuyến phiêu lưu vừa rồi mà đệ khám phá ra rằng dù ở đây chúng ta vẫn chưa thoát khỏi những ràng buộc của một sinh vật. Chẳng qua chỉ là một sự chọn lựa giữa hai điều kiện tuy khác nhau nhưng đều khắc nghiệt không kém. Một bên lấy mong manh làm nguyên tắc; bên kia dùng bất biến như một định đề. Đệ không biết phải chọn lựa thế nào đây. Vả lại trong t́nh cảnh chúng ta, sự chọn lựa không được đặt ra nữa. Lúc kẻ hèn này lần lên Hải vân quan đă tưởng rằng ḿnh c̣n được phép chọn lựa dù là cách chọn lựa của đứa cùng quẫn. Bên tai đệ c̣n văng vẳng lời thầy Trang: "Trời đất kư thác cho ta h́nh thể, dùng sinh mệnh làm ta mệt nhọc, dùng già lăo để dạy ta an dật, dùng cái chết giúp ta nghỉ ngơi." Huynh đă dạy rồi mà đệ vẫn quên rằng triết lư là kết quả của những suy nghĩ về một hoàn cảnh mà không là một giải đáp phổ quát. Và điều này nữa cũng quan trọng không kém: ở trần gian nhận thấy tính chất vô thường của vạn vật, người ta tưởng chừng một khi đảo ngược được tính chất này là đạt hạnh phúc; họ đâu biết hạnh phúc được cảm nhận chính nhờ chỗ mong manh ấy.
Trần phụ họa:
- Hơn nữa hạnh phúc không phải là trạng thái mà chỉ là ư niệm. Suy cho cùng, (Trần cười chua chát) nếu chúng ta có khả năng sống thuần bằng ư niệm th́ nơi nào ta cũng có thể sống được, có cần chi phải chọn lựa nơi này nơi khác? Cho nên ngươi bôn ba t́m vào ác mộng c̣n ta... Ông bỏ lững câu nói, đăm chiêu.
Đệ không rơ đến năm 2000 trời đất có sập không, nhân loại có bị tiêu diệt không như niềm tin của một số người, nhưng nếu có âu cũng là điều tốt v́ tạo hóa sẽ xóa bàn làm lại bởi chính tạo hóa đă tạo ra con người, đă trao cho hắn quá nhiều quyền năng đến độ thay v́ sống yên ấm cùng nhau, chúng đă sanh sát nhau và tự làm hại ngay cho bản thân chúng nhiều quá. Ngược lại, nếu cuối thế kỷ hai mươi quả đất c̣n nguyên vẹn, may ra con người sẽ cải thiện dần được đời sống của chúng. Người ta nói rất nhiều đến những tiến bộ kỹ thuật nhưng người ta không nói đến sự tiến bộ về tư tưởng. Bước tiến của loài người ở thế kỷ thứ 19 là chủ nghĩa mác-xít, chủ nghĩa nhân bản không tưởng. Có sao đâu, một lần ngă là bao lần bớt dại, nói như ông Tố Hữu. C̣n chủ thuyết dân chủ? Túc-cơ-viên1 và cách mạng 1789 của Pháp đă mở đường cho những cải cách mà có thể ngay chính kẻ khai sinh ra chúng cũng không tưởng tượng nổi những biến thái to rộng sau này. Bắt nguồn bằng cuộc tranh đấu cho quyền sống, con người phá bỏ chế độ nô lệ, chế độ nông nô, chế độ phong kiến, chế độ thực dân, chế độ phát xít và chế độ cộng sản. Họ vẫn tiếp tục, và họ c̣n tiếp tục. Riêng chúng ta, chúng ta chọn lựa một h́nh thức đấu tranh thụ động là sự vượt thoát, sự ĺa bỏ. Nhưng có lẽ thời điểm này là thời điểm của một đổi thay to lớn, nếu ta c̣n ở dưới ấy.
Trần phá ra cười, cười rộ, tiếng cười của kẻ tuyệt vọng:
-Không ngờ ngươi đă ở xa hàng trăm năm đường đi của ánh sáng2 mà lư luận y hệt một tư tưởng gia tên Phủ-cố-gia-mộ3 dưới trần. Năm nọ ta t́nh cờ đọc được cuốn sách của gả, cuốn "Chung sử, hậu nhân"4. Gă không phải là gốc người Tây dương nhưng v́ được giáo dục bằng nền văn hóa đó nên gả đă có cái viễn kiến lạc quan ngây thơ của kẻ đào tạo. Theo ư gả th́ ư thức hệ dân chủ là ư thức hệ hoàn chỉnh. V́ đă hoàn chỉnh th́...khoáng hậu. Nhưng ta hỏi ngươi: Đức quốc xă có xây dựng trên ư niệm dân chủ không? Người dân Liên bang xô viết có bầu cử theo đường lối phổ thông bầu phiếu không? Các xứ sở độc tài, toàn trị, quân phiệt nhất trên thế giới chẳng tung hô khẩu hiệu dân vi quí đó ư? Và ngày nay c̣n bao nhiêu xứ ở trần gian không mang nhăn hiệu dân chủ, cộng ḥa mà thực sự đám đông có quyền quyết định hay chỉ một thiểu số nắm quyền sinh sát? Giới lập pháp có đủ khả năng tiên kiến mọi lạm dụng, mọi vi phạm quyền hành? Và đám cùng đinh có khả năng bày tỏ sự bất b́nh của họ?
Bị bạn dồn vào thế bí, Nguyễn lúng túng:
-Chẳng lẽ lịch sử chỉ là một sự lập lại...
-Bởi bản chất con người muôn đời vẫn là những mẫu lập lại. V́ vậy không nên cải tạo thế giới mà chỉ nên cải tạo con người. Ngươi Huất-tỉnh-tồns 5 tiên kiến rằng những cuộc tranh giành mai sau bắt nguồn từ những va chạm giữa các nền văn hóa. Có hai tiêu điểm chính mà kẻ chăn dân ngày sau sẽ phải nhằm tới nếu y đủ đức độ của Nghiêu, Thuấn ngày xưa là nâng tầm hiểu biết của quần chúng và kiểm soát sự sinh sản
-Liệu hai điều đó đủ để bảo đảm cho tương lai tốt đẹp của con người?
-Chúng không đủ đảm bảo khả năng tiêu diệt hoàn toàn xu hướng chiếm đoạt tranh giành của con người nhưng ít ra chúng giảm thiểu được phần nào ḷng tham lam vô độ của họ. Sự hiểu biết và đạo đức là hai điều hoàn toàn không dính dáng ǵ với nhau, dù vậy kẻ hèn này vẫn tin rằng sự hiểu biết đúng nghĩa vẫn mang trong nó mầm mống của nết hạnh. Và nếu con người thực sự văn minh th́ điều kiện đầu tiên phải có là ư thức tôn trọng tha nhân. Từ đó y có cái nh́n đúng đắn. Và từ thái độ đúng đắn, y giang xa mọi tranh chấp vô bổ. Tránh được mọi tranh chấp vô bổ nhờ thái độ an nhiên. Việc ngươi trở về dưới ấy là một hành động vô bổ. Việc thực hiện kế hoạch B của tạo hóa cũng là một thất bại. Ta đă nói với ngươi rồi đó nếu chúng ta có khả năng sống thuần bằng ư niệm th́ nơi nào ta cũng có thể sống được, có cần chi phải chọn lựa nơi này nơi khác?
Nói chưa dứt câu, Trần đă đứng lên rủ áo ra đi. Kẻ c̣n lại măi ngồi thừ suy nghĩ. Xa xa, chân trời về chiều trở mầu tím ngát, một vầng mây mờ vắt ngang, từ nơi đó vẳng lại tiếng hát, khoáng đạt ung dung:
Thương lang chi thủy thanh hề, khả dĩ
trạc ngă anh;
Thương lang chi thủy trọc hề, khả dĩ
trạc ngă túc6
