Cái cười, với Nguyễn Khuyến có nhiều điểm tương đồng với cái nh́n của ông về cái chết. Người đọc thơ thấy là Nguyễn Khuyến có ba nụ cười. Đó là :
1. Ông cười với thiên hạ,
2. Ông cười với bè bạn,
3. Ông cười với chính ông
Cái cười của ông khác hẳn cái cười chua chát của Nguyễn Công Trứ, trưóc ngày bước ra khỏi ṿng cưong tỏa, biểu thị trong bốn câu :
Ngồi buồn muốn trách ông xanh
Khi vui muốn khóc buồn tênh lại cười
Kiếp sau xin chớ làm người
Làm cây thông đứng giữa trời mà reo.
bởi cái cười của Nguyễn Khuyến là để chia sẻ buồn vui với ngưới quanh ông, và dường như ông không muốn cười riêng một người nào. Điều đáng lưu ư là ba cái cười của Nguyễn Khuyến cùng cho thấy nếp sống bước ra ngoài ṿng trói buộc của danh lơi, của tập tục cùng như kinh sách.
Trong cái cười chung vui với thiên hạ, từ khi c̣n là cậu khóa trẻ, Nguyễn Khuyến làm mọi ngựi cười trước những cảnh ngộ nghĩnh, tỷ như hai câu :
Con cháu nâng niu đôi quả phúc
Ông cha lừng lẫy bốn phương trời
để gỡ rối cho người bạn đă không tự chủ nổi trước bộ ngực quả nhót của cô gái chanh chua mà nội dung câu truyện rắc rối này chằng khác ǵ câu truyện giữa Nguyễn Công Trứ và cô đào hát, giữa cánh đồng vắng và kết thúc bằng hai câu dưới đây mà cô đào hát mấy chục năm sau hát giữa một buổi tiệc lớn trước mặt bá quan :
Non sông một gánh giữa đồng
Thuyền quyên ứ hự anh hùng nhớ chăng.
Với nhà nho, quân sư pbụ là tam cương mà người đàn ông phải tôn theo, cũng như người đàn bà sống trọn ba chữ tam ṭng : theo cha theo chồng theo con. Nhưng trong ḍng thơ nôm, Nguyễn Khuyến có bài :
Trong bài trên đây, người đọc thơ dường như thấy Nguyễn Khuyến, không đả động đến vua, thầy và cha mà nói tới ông giời. Ba chữ tam ṭng ông cũng đảo ngược, v́ ông đặt ông giời sau bà vợ, bởi theo ông, bà vợ khôn không ai bằng, khéo vượt con tạo, mà người đàn ông, nếu có thành công mở mày mở mặt được ai ai cũng phải nhờ vợ. Nhưng, rồi bất ngờ ông làm thiên hạ bật cười v́ cái cớ, theo ông, vợ hơn giời v́ vợ có cái trai.
Một chủ để khác trong những bài thơ trào lộng của Nguyễn Khuyến là những con nguời đuổi theo cái có mà bỏ rơi lề thói thông thường của xóm làng, những con người này, không phải là chỉ riêng có trong thời của Nguyễn Khuyến mà thời buổi nào cũng là đề tài cho thiên hạ đàm tiếu.
Đó là nhưng người đàn bà đem thân xác ḿnh ra để mưu đoạt của ngoài thân kể cả tàn, tán, hưong án, và bàn độc như trong bài :
Đó là những người con gái ngoan thời nay bất chấp lời đàm tiếu bỏ làng mạc lấy chồng ngoại quốc để t́m cuộc sống vật chất dư thừa, chủ đề bài
Đó là những chị ham vui lên nhún đu, nhưng anh tham giải leo cột mợ trong ngày
Trên một hướng khác, Nguyễn Khuyến dùng làm đề tài trào lộng những người sống thiếu ḷng thành, bonne foi, như:
Hai câu chữ nho nghĩa là ngồi chỗ đông người làm mặt ngây cán tàn, nhưng nửa đêm lần ṃ nhanh như khỉ. Giới phê b́nh cho là anh giả điếc này thấy điều lợi th́ nhanh tay lẹ miệng hưởng ứng, lúc có điều bận đến ḿnh th́ ậm à như không nghe thấy.
Giới con ông cháu cha, dầu bất tài, nhưng đương nhiên ngồi hưởng ưư thế ngoài đời cũng là đề tài để Nguyễn Khuyến cùng người thiên hạ trào lộng. trong bài:
Nguyễn Khuyến chia sẻ cái cười ông nghè mới đỗ này với đại chúng qua nhưng câu ca dao lồng trong thơ. Đọc câu thứ tư, người đọc nhớ ra bài ca dao:
Chữ hoăn trong câu thứ năm gợi lên câu ca dao :
Chữ tổng trong câu chót rút ư từ câu tục ngữ:
Cảnh trớ trêu của kẻ đi lấy trộm của người làm của ḿnh, nay lại mất trộm cũng là một đề tài để Nguyễn Khuyến sáng tác một bài thơ Việt Âm và một bài thơ nôm. :
Người đọc thấy rơ bài thơ trên là bản dịch của bài thơ Việt Âm:
Hai chữ cụ Ngạn trong bài thơ nôm dịch hai chữ Ngạn Phương trong bản Việt Âm, tên chữ của Vương Liệt người đời Hán, nổi tiếng nhân nghĩa. Trong làng có kẻ ăn trộm trâu bị bắt quả tang, anh ta xin chịu tội, chỉ tha thiết đừng nói cho Ngạn Phương biết. Ngạn Phương nghe truyện khen ngợi rồi gửi tặng anh ta một tấm lụa. Ít lâu sau, chính anh ăn trộm bắt được một thanh gươm qúy bên đường, đă ngồi đợi trả tận tay cho người mất. Truyện này chép trong Trung Quốc Danh Nhân Đại Tự Điển. Truyện thu ngắn trong bản nôm thành hai chữ cho lụa.
Hai chũ thầy Phương trong bản nôm dịch hai chữ Vương Tố trong bản Việt Âm, tức Vương Chiêu Tố người đời Tống, vốn là người đức hạnh. Khi ông làm bác sĩ ở Quốc Tử Giám, có người cậy cổng toan vào lấy trộm đống rui nhà ở bên trong. Chiêu Tố biết, lẳng lặng cho người đem từng cái rui luồn qua cổng cho tên kẻ trộm. Kẻ trộm hổ thẹn từ đó bỏ nghề. Điển này chép trong Tống Sử. Trong bản nôm điển trên đây tóm tắt trong hai chữ ném rui.
Nguyễn Khuyến tự dịch bài Đạo Thất Đạo quả là một cái may cho người dịch thơ của ông, bằng không khó có ai dịch cho xuôi được hai câu thơ với hai điển cố này.
Cái cười của Nguyễn Khuyến cùng thiên hạ, v́ nhân vật chủ đề trong bài thơ đă đả hành dộng vượt ra ngoài nếp sống thôn dă, c̣n đọc thấy trong bài thơ nôm:
Bài thơ trên đây thường được coi là bài tác giả tự dịch bài thơ Việt Âm:
Hai chữ thiền sư trong đầu đề bài thơ là hai chữ do Nguyễn Khuyến tạo ra. Chữ thiền viết bộ trùng nghĩa là con ve. Đọc thành âm hai chũ thiền sư là ve thầy diễn tả hành động người đàn bà góa sớm ve văn ông thầy bà rước về dậy con ḿnh. Lối chơi chữ này Nguyễn Khuyến c̣n dùng trong bài 失 三 三, Thất Tam Tam, mà ông tự dịch là Mất Ba Ba, tuy chữ tương ứng với chử ba ba là chữ miết 鱉.
Trong câu thứ ba, hai chữ giá kiều, nghĩa là bắc cầu do câu ca dao:
Hai chữ lăm kính trong câu thứ tư, do câu ca dao:
Giới phê b́nh thơ Nguyễn Khuyến hiểu ư câu này là lời ba góa sớm chê thầy đồ nhát gan, không dám dấn thân trong việc ve gái. Hiểu như vậy, người đọc thơ dường như phần chủ động trong cuộc t́nh này ở trong tay bà góa trẻ, thế nên đầu đề Thiền Sư hay Ve Thầy sát với nội dung hơn đầu đề Thầy Đồ Ve Gái Góa.
Nụ cười Nguyễn Khuyến chia sẻ với bạn bè phần nhiều biểu lộ trong bài thơ nôm quen biết:
Nguyễn Khuyến như chia sẻ nỗi bạn cùng học thủa hàn vi, nay đă thân già da cóc mà gặp bọn cướp chúng lèn chúng đánh rồi bỏ giữa đồng. Song ông cũng như chế diễu quan tuần trong câu thơ hai nghĩa:
nghĩa đen đối từng chữ với câu trên:
nhưng nghĩa bóng, qua hai chữ mẩu lông, gợi cho người đọc h́nh ảnh của Dương Tử người đă từng nói: “dẫu chỉ mất một mẩu lông chân mà giúp thiên hạ cũng không muốn mất”, như có ư trách khéo ông bạn xưa nay chí thú làm giầu cư xử quá chặt chẽ với bạn bè. Tiếp theo ông chân t́nh khuyên ông bạn bỏ thói ky cóp kẻo mang tiếng dại với phường ngông.
Trong nhánh thơ hỏi thăm bạn bè, Nguyễn Khuyến c̣n để lại bài:
Bác Châu Cầu là tên gọi cụ Bùi Văn Quế, người làng Châu Cầu, huyện Thanh Liêm, Hà Nam, đỗ cử nhân cùng khoa với Nguyễn Khuyến, ra làm quan đến chức tuần Phủ rồi về hưu. Khi về hưu, cụ Bùi Văn Quế c̣n nuôi lợn xề bán lợn con, và tích nếp cái nấu rượu tiếp tục kinh doanh, đuổi theo cái có ngoài thân Việc đó đă ra ngoài nếp sống đương thời của Nguyễn Khuyến. Ông nhũn nhặn xưng em kể cho bạn nghe cảnh ḿnh chẳng no mà chẳng đói, chỉ vui với bầu rượu lá thuyền câu.
Người đọc thơ c̣n thấy nụ cười giễu bạn c̣n bận tâm về việc làm ăn sinh lợi của Nguyễn Khuyến trong hai bài gửi bạn, trích bài I, dưới đây:
Giới nghiên cứu thơ Nguyễn Khuyến cho biết là bài thơ trên đây Nguyễn Khuyến sáng tác để tặng ông Trần Nhược Sơn, bạn đồng học với tác giả thủa trẻ, thi đậu cử nhân, ra làm quan tới chức án sát Thái Nguyên th́ về nghỉ hưu. Sau đó lại được tái bổ Đốc Học Hà Nam. Tác giả dùng ba chữ giữ mơ làng để gọi việc tái xuất làm quan của bạn. Ba chữ này, theo giới nghiên cứu là ba chữ lấy điển từ sách Luận Ngữ 70:
đại ư là trời lấy [Khổng] phu tử làm cái mơ gỗ. V́ vậy về sau hai chữ mộc đạc dùng để chỉ người học rộng làm thầy thiên hạ. Nhưng thay chữ gỗ bằng chữ làng sau chữ mơ gợi ra h́nh ảnh thằng mơ, một nhân vật thấp kém nhất trong làng. Hơn nữa, Nguyễn Khuyến coi chức vụ đốc học chỉ là việc in sáo tức là rập theo khuôn khổ cũ, để ăn lương. Nhưng trong hai câu kết Nguyễn Khuyến ân cần tỏ ư buồn nhớ bạn v́ muốn tới thăm mà chưa đi được.
Sống động hơn hết cả, trong ḍng thơ trào lông thăm hỏi bạn bè, nét châm biếm của người thơ linh hoạt nhất trong bài:
Bài thơ trên là một bức hư họa sống động, khiến người bị chế nhạo khó mà giận người vẽ được. Hai câu mở đầu cho thấy cái có nội tại của ông đồ, nhưng người thơ khen đó mà chê đó. Muời hai câu sau tả rơ nhưng cái có ngoại thân của ông đồ, thẩy đều bằng những h́nh ảnh trào lộng phản ánh nếp sống khác người của thầy đồ. Lời mô tả ông đồ, tác giả khéo léo đặt trên môi của một cô đầu đanh đá. Khó có thể nhận ra được là ngôn từ của một nhà thạc nho đứng tuổi hay của một vị đường quan đă về hưu. Cái bất ngờ của bài thơ là câu cuối cùng gói trọn vẹn cảm t́nh của người cô đầu với thầy đồ hay chính là cảm t́nh của tác giả dành cho ông đồ.
Giới nghiên cứu cho biết là ông Đồ Cự Lộc là bạn của nhà thơ, quê ở Nam Định, đỗ cử nhân nhưng không ra làm quan, và cũng chính là nhân vật chủ đề trong bài hát nói Anh Giả Điếc trên đây
Sau hết là nụ cười Nguyễn Khuyến cười với chính ông, hay những bức hư họa ông tự vẽ nh́n qua những bài thơ tự trào, tự thuật mô tả cái già đang dần tới và nếp hay rượu của ông. Bài thơ nôm sau đây tóm tắt cho thấy nếp sống của ông:
Cái giầu cái sang là hai nét tiêu biểu cho cái có ngoại thân, Nguyễn Khuyến tự xét là ḿnh đă buông bỏ cả hai. Cái gầy cái béo là cái có trên bản thân, ông thấy ḿnh không có cả hai mà chỉ làng nhàng. Cuộc cờ canh bạc phải chăng là nhưng thú vui trong cuộc sống tranh đua, th́ ông không c̣n nước, hay là ông không muốn chơi tiếp; hoặc ông chạy làng, chẳng v́ ăn non, mà v́ không c̣n thấy thích thú. Thái độ đó người đời khó chấp nhận dược và cho ông là gàn. Ngay cả đến việc ông đoạt đươc bia xanh bảng vàng ngày nay cũng thành vô nghĩa. Người đọc thơ thấy là bài Tự Trào trên đây có nhiếu ư tương hợp với bài Di Chúc. Trong cả hai bài, việc làm mà Nguyễn Khuyến hài ḷng nhất là việc ông từ quan về Vườn Bùi, trong bài Tự Trào ông dùng h́nh ảnh bỏ dỏ cuộc cờ canh bạc để gợi lại việc này, và người đời không hiểu ông. Trong bài Di Chúc th́ đó là điều ông dặn con cháu ghi trên bia mộ ông. Điều độc nhất ông thích thú là uống rượu, say tít cung thang, và cũng là điều ông dặn con ông đổ một chén rượu xuống mồ để cúng ông. C̣n câu truyên ông đạt được bia xanh bảng vàng, th́ như ông kể trong bài di chúc, đức ông mỏng, tài cũng chẳng hơn ai, tất cả nhờ vào phúc đức cha mẹ để lại cho.
Trong ḍng thơ Việt Âm, Nguyễn Khuyên để lại một bài mang cùng đầu đề
dịch là
Tác giả làm bài thơ trên đây ngày tuổi ngoài năm mươi lăm, ở đầu thế kỷ trước tuổi đó là tuổi vẻ già bắt đầu hiện ra. Vẻ già hiện ra trên cái răng cái tóc, cái góc quan trọng nhất của vẻ người. Lại thêm mắt kém lúc dậy học phải gấp sách giảng ṃ theo trí nhớ. Ḷng son của tác giả chỉ c̣n một điểm thiêng liêng. Khác với điểm mà Nguyễn Công Trứ giữ trong đan tâm như viết trong bài hát nói Chí Nam Nhi:
nghĩa là :
điểm thiêng trong đan tâm Nguyễn Khuyến là:
Rồi, câu cuối cùng của bài thơ gợi cho người đọc một câu của Khuất Nguyên 71 (340-277 BC):
người đọc thơ tự hỏi điểm khác biệt giữa cái nghiêm trang của Nguyễn Công Trứ cũng như của Khuất Nguyên với cái bông đùa của Nguyễn Khuyến là nét trào lộng của ông?
Ư thơ trong bài Lăo Thái chuyển sang bài thơ nôm với nhưng đường nét tiêu biểu như sau:
Trong bài thơ nôm trên, tác giả đưa thêm vào bức tự họa chiếc gậy mà ông gọi là cái chân thứ ba, và bộ chầy cối giă trầu ngoài cái răng rụng, cái tóc bạc, và cặp mắt mờ, cùng nết hay rượu đễ trào lộng h́nh dung cảnh già của ông.
Mười một năm sau, Nguyễn Khuyến lại viết bài thơ tự trào dưới đây:
dịch là
So với bài Lăo Thái viết mười một năm về trước, qua bài Canh Tư Xuân người đọc thấy về sức khỏe, Nguyễn Khuyến vẫn chỉ có đau răng và bạc tóc, nhưng dường như tác giả để lộ một nét thoáng buồn. Buồn v́ thời gian qua mau, v́ hoa trong chậu cảnh, giữa mùa xuân đă muốn rụng, thơ hứng của tác giả cũng vơi vơi, và chỉ c̣n muốn ôm lồng ấp ngủ vùi.
Tám năm sau, Nguyễn Khuyến sáng tác bức tự họa cuối cùng qua bài thơ nôm:
Bức tự họa thay đổi đường nét. Câu thứ hai cho thấy nhà thơ không c̣n buộc chính ông vào tuổi tác, cũng như không c̣n buộc chính ông vào địa vị xă hội của ḿnh. Tác giả không c̣n nói tới cái răng cái tóc, cái góc quan trọng nhất của vẻ người. Rượu là bạn thân nhất th́ bây giờ lúc hứng mới đánh vài ba chén; ngâm thơ là cái thú nhất của người thơ th́ năm này lúc buồn mới ngâm. Kiểm điểm lại bạn bè chẳng c̣n đươc mấy người. Tính sổ đời th́ mười phần chín cũng như. Người thơ vẫn c̣n mong sống thêm dăm tuổi nữa, nhưng sống mà như đúng ngoài cuộc sống, sống chỉ để thử xem măi măi thế này ư.
Người đọc thơ đọc câu thứ hai
như nh́n thấy h́nh ảnh Nguyễn Khuyến coi nhẹ mọi sự trong cuộc sống. Thái độ của người thơ coi thường mọi điều quan trọng trong đời khiến người dọc thơ liên tưởng tới h́nh ảnh những nhân vật quan trọng (hommes serieux) trong quốn L’Amérique của Franz Kafka (1883-1924) hoặc cuốn La Nausée của Jean Paul Sartre (1905-1980) hay cuốn L’Etranger của Albert Camus (1913-1960).
Franz Kafka mô tả trong cuốn tiểu thuyết vai người gác gian, người này muốn tỏ ra ḿnh quan trọng đă tự tôn ḿnh 73:
Comment pourrais-je continuer à être consierge si je confondais une personne avec une autre ?
Vai chính trong tiểu thuyến l’Étranger 74 của Albert Camus là một người b́nh thường nhưng cố t́nh không sống theo lề thói của những người tự coi là quan trọng mà tự buộc ḿnh theo lối sống quan trọng của xă hội. Trong đám tang mẹ, hắn không khóc; trong cuộc t́nh hắn không nghĩ tới việc làm đám cưới với vị hôn thê. Hắn cũng chẳng coi chính hắn là quan trọng, hắn trở thành xa lạ với mọi người trong xă hội để cuối cùng hắn mang mạng sống trả nợ cho cái điều hắn thách đố xă hội.
Jean Paul Sartre 75 liệt kê một chuỗi những người tự coi ḿnh là quan trọng và ông gọi chung là les salauds trong cuốn L’Être et le Néant.
Chủ đề đả kích những kẻ tự coi ḿnh quan trọng là một trong những mục tiêu dấy loạn của phái hiện sinh trong những năm kế tiếp thế chiến thứ hai. Thái độ không c̣n coi thân là trọng cũng như chẳng c̣n coi danh là trọng biểu lộ ư muốn bước ra khỏi giàng buộc của xă hội, trong câu thơ trích dẫn, phải chăng là một nét sống hiện sinh của Nguyễn Khuyến?
Câu kết là một câu thơ bỏ lửng. Đó là một bút thuật quen thuộc của Nguyễn Khuyến. Tỷ như ông đă viết trong hai câu kết bài Khai Bút :
Câu kết này gợi lên câu tục ngữ :
nhưng phải chăng ư tác giả không nhất thiết chỉ gợi riêng câu tục ngữ dẫn trên, mà trái lại tùy người đọc ai muốn thêm chữ ǵ ư gí vào chỗ bỏ lửng tùy thích.
Ông c̣n dùng bút thuật này trong bài Tặng Bà Hậu Cẩm :
Tùy nhăn quan, người đọc tự t́m ra những h́nh ảnh mô tả h́nh ảnh người đản bà ăn nói duyên dáng cũng như đi đứng khoan thai.
Trở lại câu kết bài Đại Lăo, trong những câu thứ tư dến thứ sáu, Nguyễn Khuyến như muốn kiểm điểm lại cuộc sống của ông. Thế nên, người đọc thơ thầy cần tiếp vào câu thơ bỏ lửng này nhưng h́nh ảnh về cuộc sống con người. H́nh ảnh cuộc sống con người trong văn học Đông Á là h́nh ảnh một giấc mơ. Đó là con bướm trong mơ của Trang Tử. Đó là giấc mơ bên nồi kê vàng thường gọi là giấc Nam Kha. Đó là một quán trọ trong câu thơ của Lư Bạch :
rồi biến thành câu hát nói của Nguyễn Bá Nghi và Cao Bá Quát :
Nh́n sang ḍng thơ nôm, Bà Huyện Thanh Quan coi cuộc sống như một tấn tuồng như bà mở đầu bài Thăng Long Hoài Cổ :
Nguyễn Công Trứ cũng dùng h́nh ảnh hư trường để tiêu biểu cuộc sống trong bải hát nói :
Coi cuộc sống là một hư trường th́ con người không c̣n được tự do như Trang Tử lúc là bướm lúc là Trang; con người không dẫu được tự do vùng vẫy nhưng vẫn buộc theo đúng tiến tŕnh do con tạo, định doạt như trong giấc mơ Nam Kha; cũng như con nguời không c̣n đươc tự do tới lui một quán trọ bên đường, bởi tại số tránh đâu cho khỏi số.
Thân phận con người trên sân khấu hư trường là chủ đề bài thơ Việt Âm duới đây Nguyễn Khuyến:
Tác giả tự dịch là:
Anh phường chèo trong bài thơ trên quả là một người tự coi ḿnh quan trọng. Thủ vai quan to trên sân chèo mà đă lầm tuởng ḿnh làm quan to thật. Có lẽ v́ vậy mà tác giả đă đặt chữ lên môi vợ anh mắng đi mắng lại anh là đại ngu. Rồi chị vợ anh phương chèo nhắc cho anh biết rằng trên đời con người chỉ sợ ai có cả hai quyền bắt sống phải sống và bắt chết phải chết. Con người đó, là Ông Trời bởi câu tục ngữ
nhất là về hai việc sống chết của con người.
Phải chăng đó là nỗi khổ của con người? Phải chăng v́ vậy mà trong bài Khóc Dương Khuê ông đă viết :
Thế nên, coi cuộc sống như một cuôc hư trường, con người nhất nhất từ khi sinh ra đời cho tới khi nhắm mắt mọi sự việc đều do trời định. con người không làm ǵ hơn được là giữ trọn vai tṛ ông trời trao cho ḿnh.
Trên sân khấu hư trựng, vua chèo đă chẳng ra chi, nói chi quan chèo. Phải chăng ông vua chèo đây tiêu biểu cho tất cả mọi ông vua, không riêng ǵ một thời đại nào? Thế nên, thẩy chẳng có ǵ quan trọng.
Ư tưởng này ngược với tư tưởng hiện sinh theo Frank Kafka đề nghị trong cuốn L’Amérique 76 và tóm tắt dưới ng̣i bút Hannah Arendt:
la vie authentique... le grand « Théâtre de la nature » où tout le monde a sa place et d’où le malheur est absent n’est pas théatre par accident. Chacun y est invité a choisir une fonction, à jouer le personnage qu’il ou qu’elle aimerait être. Le rôle choisi est la solution du conflit entre fonctionner et être, entre ambition et réalité.
Ư tưởng cho con người được tự do lựa chọn vai tṛ của ḿnh trên hư trường của Frank Kafka ngược lại với truyền thống Đông Á, như Trang Tử đă viết 77 trong chương Đại Tông Sư:
Nay có người thợ đúc kim khí. Kim khí lại nhẩy dựng lên mà đ̣i « Ta muốn thành thanh Mạc Da » th́ người thợ đúc tất cho đó là thứ kim khí bất tường. Nay lại có kẻ sắp được đem dúc thành h́nh người, lại củng đ̣i « Người mà thôi, Người mà thôi » th́ tạo hóa tất cũng cho người đó là người quái gở. Nay Trời Dất là cái ḷ lớn, Tạo Hoá là người thợ đúc. Vậy th́ sao chẳng được?
Cuộc sống không có ǵ đáng coi là trọng. Cuộc sống chỉ là một vai tṛ trên sân khấu hư trường, mà con người không có quyền lựa chọn vai tṛ ḿnh bắt buộc phải đóng. Thế nên, Nguyễn Công Trứ lấy cầm kỳ thi tủu để giải sầu. Nguyễn Khuyến lấy cái cười với mọi người, cái cười với thân nhân và cái cười với chính ḿnh để tạo cho ḿnh nhưng giây phút thoải mái trong cảnh phải đóng trọn vai tṛ mà Ông Trời bắt đóng trên sân khấu hư trường.
Trở lại hai câu kết của bài Đại Lăo :
và coi cuộc sống như sân khấu phựng chèo, người người ai ai cũng chỉ là một vai nhọ đóng theo tuồng tích do Ông Trời định sẵn, phải chăng người đọc hiểu là Nguyễn Khuyến cũng muốn xin Ông Trời cho sống thêm dăm năm nữa, nhưng không phải sống để lại tái hiện trên sân khấu, mà sống để bước ra ngoài sân khấu lảm khán giả, ngổi xem diễn tiến cuộc hư trường?
