Trong khi họp CP87 sáng 14.5.1987, chúng tôi thảo luận sôi nổi làm sao giành lại thế chủ động trong việc giải quyết vấn đề Campuchia. Anh Thạch có ư kiến: “Không nhất thiết ta chỉ làm với Trung Quốc. Phải thấy là ba nước lớn Mỹ–Xô–Trung đang chụm lại với nhau trao đổi về cái khung giải pháp. Cần nhớ kinh nghiệm những năm 1954, 1973, TQ vẫn phải tiếp tục lợi dụng mâu thuẫn Mỹ–Xô, Trung–Xô không thể giải quyết với nhau qua đầu Mỹ, phải thỏa thuận cả với Mỹ. Cho nên ta chỉ húc đầu vào một con đường nói chuyện với Trung Quốc là không đúng”. Bản thân tôi rất tâm đắc suy nghĩ đó. Lâu nay tôi thường cảm thấy ta chịu lệ thuộc hơi nhiều vào anh cả Liên Xô, anh hai Trung Quốc trong tư duy và hành động nên đă tự hạn chế ḿnh trong hoạt động đối ngoại trên thế giới và ở khu vực Đông Nam Á. Muốn Trung Quốc mềm đi, phải cho thấy ta ngày càng nhiều bạn. Ngược lại nếu ta chỉ thấy có Trung Quốc thôi và nếu Trung Quốc thấy ta yếu và đơn độc th́ họ sẽ rất cứng rắn với ta. Chính v́ vậy mà Trung Quốc đă buộc ta phải có hết nhượng bộ nọ đến nhượng bộ kia. Mặt khác, Gorbachov v́ lợi ích nước lớn không rơ vô t́nh hay hữu ư đă giam Việt Nam vào cái khung “phải giải quyết vấn đề Campuchia với Trung Quốc”.
Phải nói rằng với nếp suy nghĩ quá thiên lệch, quá cứng nhắc về “hai phe” lúc đó, chỉ riêng nghĩ đến chuyện quan hệ với các nước phương Tây đă gần như một điều húy kỵ, nên việc Ngoại giao đề cập đến mở rộng tiếp xúc hợp tác ra ngoài thế giới xă hội chủ nghĩa gần như là chuyện động trời. Người ta chấp nhận nó không phải dễ dàng. Tư tưởng đa phương hoá, đa dạng hoá trong quan hệ đối ngoại đă đến với ta hơi chậm nhưng chưa muộn.
Theo hướng đó, ta đă nghiên
cứu và mở đợt tấn công ngoại giao tháng
6–8/1987 với đặc điểm:
- không tấn công về nội dung
giải pháp như mọi khi, mà tấn công về cơ
chế giải quyết vấn đề;
- thăm ḍ tất cả các diễn đàn
có thể đưa đến giải pháp, tiếp xúc
trực tiếp hay gián tiếp tất cả các đối
phương (Trung Quốc, ASEAN, Mỹ);
- phối hợp tốt với việc
Campuchia ra “Tuyên bố về chính sách hoà hợp dân
tộc”.
Đợt tấn công đă đem lại những kết quả mong muốn, làm bộc lộ hai xu hướng đi ngược chiều nhau trong hàng ngũ đối phương, những mâu thuẫn trong hàng ngũ đối phương đă nổ ra một cách công khai gay gắt (giữa Trung Quốc với ASEAN, Mỹ, Sihanouk; trong nội bộ ASEAN; trong nội bộ 3 phái “Campuchia Dân Chủ”).
Trong xu thế đối thoại đang được đẩy mạnh giữa Xô–Mỹ, thông cáo 29/7/1987 của cuộc gặp giữa Việt Nam (Nguyễn Cơ Thạch) và Inđônêxia (Mochtar[1]), đại diện cho hai nhóm nước Đông Dương và ASEAN, thoả thuận dùng h́nh thức tổ chức “cocktail party” để họp với các bên Campuchia bàn vấn đề Campuchia gắn với vấn đề Đông Nam Á, việc Việt Nam công bố đợt rút quân 1987 có mời quan sát viên nước ngoài đă làm chuyển động t́nh h́nh. Mỹ cử đặc phái viên của tổng thống đến Việt Nam, Sihanouk tuyên bố tạm thôi chức chủ tịch Campuchia Dân chủ và sẵn sàng gặp Hun–xen.
Tất cả những động thái đó đă tạo ra khả năng thực tế phá vỡ bế tắc vấn đề Campuchia đă kéo dài hơn 8 năm qua. Trung Quốc buộc phải tính toán lại, họ không c̣n khả năng khống chế ASEAN cũng như Sihanouk. Về phía các nước ASEAN, điều khiến họ lo ngại Việt Nam nhất trong vấn đề Campuchia là việc Việt Nam đưa quân sang CPC nay đang được gỡ bỏ. Các diễn đàn mới về vấn đề Campuchia được mở ra khiến cho sức ép của Trung Quốc đối với Việt Nam bị hạn chế lại.
Trong hoà hoăn giữa ba nước
lớn, vai tṛ Trung Quốc lúc này vẫn lép nhất, hoà
hoăn Xô–Mỹ phát triển mạnh nhất. Xô–Mỹ
đă thỏa thuận giải quyết vấn đề
Afghanistan là một vấn đề châu Á mà không có vai tṛ
của Trung Quốc. Trung Quốc lo ngại với cái đà
đó Xô–Mỹ rồi sẽ giải quyết các vấn
đề Châu Á khác như vấn đề Campuchia mà cũng
không có vai tṛ Trung Quốc. Trung Quốc muốn giữ vai
tṛ một trong ba nước lớn giải quyết
vấn đề Campuchia. Như thế sẽ lợi cho
Trung Quốc hơn là để vấn đề Campuchia
được giải quyết giữa người CPC,
giữa ASEAN–Đông Dương, hay giữa Trung
Quốc–Việt Nam. V́ vậy Trung Quốc chống
lại thỏa thuận Việt Nam–Inđônêxia 29.7.1987
ở thành phố HCM, ra sức phá diễn đàn
Hun–xen–Sihanouk, đ̣i Việt Nam đàm phán với
Sihanouk, hỗ trợ Thái Lan gây xung đột biên giới
Thái–Lào, gây ra xung đột với hải quân ta ở
Trường Sa (3–4.1988). Trong t́nh h́nh đó, Việt Nam và
CHND Campuchia đă công bố đợt rút quân t́nh
nguyện Việt Nam lần thứ 7 khỏi Campuchia trong năm
1988. Đây là đợt rút quân lớn nhất từ khi
ta bắt đầu rút quân 1982. Việc này đă làm tăng
thêm khó khăn lúng túng cho Trung Quốc v́ dư luận
quốc tế lại bắt đầu tập trung hướng
về vấn đề xử lư bọn diệt chủng
Polpot, đồng thời làm tăng sự thúc bách sớm
có một giải pháp chính trị cho vấn đề
Campuchia trước khi Việt Nam rút hết quân vào năm
1990 như đă tuyên bố.
[1] Mochtar Kusumaatmadja, ngoại trưởng Indonesia, chủ tịch Ủy ban thường trực của ASEAN (12.1978)
