Rơ ràng Trung Quốc mưu dùng vấn đề Campuchia để cải thiện thế đứng trong quan hệ với các nước lớn, trước hết là trong quan hệ Trung–Xô và quan hệ Trung–Mỹ. C̣n Gorbachov cũng sẵn sàng dùng món quà Campuchia để sớm gặp được Đặng, cải thiện quan hệ với Trung Quốc nhằm tác động đến quan hệ Mỹ–Xô. Chính trong bối cảnh đó, đă ra đời cái gọi là “giải pháp đỏ”, xuất phát từ ư tưởng của Gorbachov muốn vấn đề Campuchia được giải quyết giữa hai nước xă hội chủ nghĩa Việt Nam và Trung Quốc cho nên định gán ghép hai lực lượng cộng sản Khơ–me thù địch. Khơ–me đỏ của Polpot Ieng Sary[1] thân Bắc Kinh và Nhà nước Campuchia thân Hà Nội, bắt tay nhau dưới cái mũ “hoà hợp dân tộc”.
Đầu tháng 3.1987, ngoại trưởng Liên Xô Shevardnadzé[2] đến Nông Pênh trong chuyến đi thăm 3 nước Đông Dương. Sau cuộc gặp Shevardnadzé, Hun–xen nói với anh Đỗ Chính, trưởng đoàn chuyên gia Việt Nam ở Campuchia là: Liên Xô có vẻ muốn thúc giục giải quyết nhanh vấn đề Campuchia cũng như vấn đề Afghanistan. Liên Xô chắc đă chuẩn bị một công thức giải pháp chính trị ở Campuchia nhưng gặn hỏi không nói, chắc Liên Xô sẽ nêu trong cuộc gặp Gorbachov–Nguyễn Văn Linh ở Mạc–tư–khoa (tháng 5/1987). Shevardnadzé nói đến hoà hợp dân tộc Campuchia và hỏi ai trong Khơ–me đỏ c̣n có thể dùng được? Hun–xen liên hệ chuyện này với phát biểu của Gorbachov ở Vladivodstock (28/7/1986) và cho rằng có thể Liên Xô nghĩ đến chuyện khuyến khích hai phái cộng sản CPC dàn xếp với nhau. Khi thuật lại lời Shevardnadzé khuyên CPC thúc đẩy mạnh hoà hợp dân tộc, Hun–xen nói: Chúng nó mà về th́ chúng sẽ làm thịt những người tích cực, trước hết là bọn chúng ta.
Sau cuộc họp BCT 7/3/1987, Lê Đức Thọ sang trao đổi với BCT Lào, rồi đến cuối tháng 4/1987 Lê Đức Thọ lại cùng Lê Đức Anh bay sang Campuchia họp với những người lănh đạo Nông–pênh bàn việc thúc đẩy giải pháp chính trị Campuchia và quan hệ với Trung Quốc, trong đoàn có tôi và anh Trần Xuân Mận của CP87. Anh Lê Đức Thọ khi đó đă đưa ra gợi ư “giải pháp đỏ”. Bản thân tôi lần đầu mới được biết tường tận về cái gọi là “giải pháp đỏ”. Nói gọn lại, “giải pháp đỏ” là một sản phẩm của mộng tưởng giải quyết cuộc xung đột CPC bằng cách hoà giải Nông–Pênh với bọn diệt chủng Polpot và lập nên một nước CPC xă hội chủ nghĩa vừa làm vừa ḷng Trung Quốc vừa hợp ư của lănh đạo ta. Trong thâm tâm chúng tôi–những anh em CP87 đều thấy không thể chấp nhận được cái “sáng kiến” kỳ quái này. Phần v́ quá ghê tởm với tội ác của bọn Khơ–me đối với nhân dân CPC cũng như đối với nhân dân ta để có thể nghĩ đến chuyện hợp tác với chúng phần v́ nghĩ rằng khó có khả năng thực hiện được tṛ chơi nguy hiểm này. Quả nhiên lănh đạo Nông–Pênh đă đón nhận những gợi ư này với một thái độ lạnh nhạt. Họ chủ trương “ăn cả” bằng một giải pháp quân sự coi Khơ–me đỏ lẫn Xi–ha–núc và Son San đều là đối thủ phải loại trừ. Nhưng với sức ép của hai đồng minh chính–Liên Xô và Việt Nam–trong cuộc họp giữa các bên Campuchia, Giacácta[3], Hun–xen đă thử tiếp xúc với Khiêu Samphon song tên đầu sỏ Khơ–me đỏ này chỉ đáp bằng thái độ khinh miệt.
Ngày 30.7.1988, trong buổi thông báo kết quả cuộc Họp không chính thức ở Jakarta lần 1 (JIM1[4]) cho đại sứ, đại biểu các nước xă hội chủ nghĩa ở Phnôm Pênh, khi đại sứ CHDC Đức hỏi khả năng lôi kéo Khiêu Samphon và những nhân vật ôn hoà của Khơ–me đỏ, Hun–xen nói: bọn thú chứ không phải là người. Cứ để chúng trong rừng, không có chúng, ta cũng giải quyết được. Chúng không thay đổi. Nhân dân Campuchia không chấp nhận chúng. Chúng tôi rất hiểu Khơ–me đỏ. Mong các đồng chí hiểu cho bọn này không chơi được. Nếu chỉ riêng Campuchia thôi th́ Campuchia không cần Khơ–me đỏ. Nhưng Campuchia liên quan đến các nước xung quanh mà Việt Nam lại cần b́nh thường hoá quan hệ với Trung Quốc nên chúng tôi chấp nhận chúng về chính trị … Tôi cho rằng cứ để chúng (Khơ–me đỏ) ở ngoài rừng, không sao cả! Thái Lan đă trung lập th́ CPC tranh thủ Sihanouk, Son San để đánh Khơ–me đỏ.
Ngày 12/10/1989, tâm sự với đại sứ Ngô Điền, sau khi phê phán Liên Xô nhượng bộ Trung Quốc, ép Campuchia thỏa hiệp với Trung Quốc và Khơ–me đỏ, đánh đồng “tội phạm với phạm nhân” không tôn trọng các nước bạn, Hun–xen nói: “Việt Nam cũng có đồng chí nói phải nhượng bộ cái ǵ đó giữ thể diện cho Bắc Kinh. Năm 1987 tôi cũng đă tính đến giải pháp đó. Bọn Khơ–me đỏ, trừ số đầu sỏ, có thể tham gia, chúng phải xin lỗi nhân dân rồi ḥa hợp dân tộc. Nay tôi đă suy nghĩ nhiều, tiếp xúc với dân ở nhiều nơi, trực tiếp gặp bọn Khiêu Samphon, tôi nhận thức rơ là dứt khoát không chơi với bọn này được, phải giải tán lực lượng của chúng”.
Tháng giêng 1989, Hun–xen xuất bản cuốn sách “Campuchia–con đường 10 năm”, có dành một đoạn dài nói về giải pháp đỏ, phê phán những suy nghĩ về giải pháp đỏ, cho quan điểm đó là “sai lầm và nguy hiểm”, là “điều phi lư và trái đạo đức khi đánh đồng bọn tội phạm Polpot với nạn nhân của chúng”, rồi kết luận “giải pháp đỏ là con đường nguy hiểm rất lớn cho nhân dân Campuchia. Nó không thể nào h́nh thành được, bởi v́ chúng tôi không “đỏ” như người ta hiểu là có thể hoà đồng vào cái “đỏ” của bọn Polpot được”.
Những ai đă có sáng kiến nghĩ ra (cho đến nay tôi cũng chưa biết được chính xác ai là tác giả của cái quái thai này: Liên Xô? Việt Nam? hay Hun–xen? Có điều chắc là lănh đạo VN trong suốt thời kỳ 1987 1991 vẫn coi đó là nước bài hay) hay tán thưởng “giải pháp đỏ” chắc cho rằng giải quyết vấn đề Campuchia theo cách đó sẽ làm hài ḷng Trung Quốc. Nhưng thực ra cái sáng kiến này chẳng hợp với đường lối “tranh thủ phương Tây v́ mục tiêu “4 hiện đại”[5] của Đặng Tiểu B́nh chút nào mà lại gây thêm sự nghi ngại của Nhà nước Campuchia đối với ta, mà chính Trung Quốc đă đem chuyện này nói với Mỹ và các nước phương Tây để chứng tỏ rằng Việt Nam luôn có thủ đoạn lắt léo, là một đối tượng đàm phán không đáng tin cậy, bên ngoài th́ hô to “chống diệt chủng” bên trong th́ ép Nông Pênh thỏa hiệp với bọn Polpot.
Thật đáng tiếc, ảo tưởng về “giải pháp đỏ” này vẫn c̣n đeo đuổi khá lâu trong các tính toán của ta về vấn đề Campuchia, thậm chí cả sau khi Trung Quốc đă nói thẳng với ta trong cuộc gặp cấp cao ở Thành Đô[6] là họ không thể nuốt nổi “món quà” đó!
[1]
Ngoại Trưởng Khmer Đỏ (1976–1979)
[2]
Eduard Amvrosiyevich Shevardnadze, Ngoại trưởng Soviet Union dưới
thời Mikhail Sergeyevich Gorbachev
[3]
Jakarta
[4]
Jakarta Informal Meeting 1
[5]
“Four Modernisations” Bốn hiện đại hoá là chủ
trương của Thủ Tướng Chu Ân Lai (Zhou Enlai)
trước khi qua đời: Công nghệ, Nông nghiệp,
Khoa học, Quân sự.
[6]
Chengdu, thủ phủ của Sichuan (Tứ
Xuyên)
