Nhiều người có thành-kiến rơ-rệt về việc người ḿnh viết tiếng Pháp. Những ư-kiến chê-trách phát-xuất sau khi vua Bảo-đại tuyên-cáo xoá-bỏ hiệp-ước bảo-hộ kư hơn sáu thập-niên trước. Lúc đó, tiếng Việt-Nam dưới dạng chữ la-tinh, gọi là Quốc-ngữ được coi là ngôn-ngữ chính-thức cuả nước; bộ-trưởng Giáo-dục Hoàng xuân Hăn đă có quyết-định dùng tiếng Việt làm tiếng chính trong chuơng-tŕnh học từ tiểu đến đại-học. Tinh-thần quốc-gia bị đè-nén bấy lâu nay bộc-phát nên có những ư-kiến rất mạnh, đôi khi có phần quá-khích -mặc-dù c̣ thể thông-cảm- cái ǵ không phải cuả ta bị chê là vọng-ngoại.
Ḍng văn-học Hán có lúc bị chê là văn-nô, phải đặt ra ngoài văn-học cuả ta. Ngay đến nhà Triệu, tên tuổi Lữ Gia cũng bị coi là "người ngoài"; Bắc-thuộc trước vẫn kể từ 111 tr.TL, nay bị đẩy ngược lên từ buổi Triệu Đà tráo nỏ ruà, theo lông ngỗng rứt nhà Âu-lạc. Trước ngày độc-lập, dùng ngoại-ngữ không sao, Phan bội Châu ngồi tù viết thơ tiếng Hán. Nguyễn thái Học trước khi hô Việt-Nam tại Yên-bái cũng ngâm thơ tiếng Pháp. Phạm tư Trực bị Thống-sứ ép soạn Việt-sử, hạ ngay bài thơ Hán Ngô chủng bản phi di...Sau ngày độc-lập, những cái ǵ hồi trước viết bằng tiếng Pháp, bị chê-bai dè-bỉu.
Trong Nguồn-gốc Văn-học Việt-Nam, năm 1956, Lê văn Siêu viết: "Không thể cho là "cá mè một lứa" những văn-phẩm bằng chữ Hán ấy và những văn-phẩm bằng chữ Pháp bây giờ? Trước khác với bây giờ...Bây giờ đă có chữ nếu chẳng v́ thiện ư muốn tuyên-truyền cho dân-tộc trong cuộc trao đổi văn-hoá th́ sao tránh được khỏi cái tội muốn khoe tài và xu nịnh quan-thầy".
Nguyễn Vỹ, trong Văn-thi-sĩ tiến-chiến, tiếc hùi-hụi những người viết tiếng Pháp như là "mất cỗi rễ- déraciné" muốn họ "trở lại vị-trí cuả ḿnh giưă cộng đồng quốc gia, ở giưă dân tộc".
Sự thực, có nhiều lư-do khiến cho một tác-giả lưạ-chọn viết tiếng Pháp. Trước hết, dưới thời Bảo-hộ, đó là tiếng chính-thức hành-chánh và chính-trị cuả cả năm miền "Bắc, Trung, Nam-kỳ, Lào và Mên".
Từ khi chế-độ thi-cử cũ bị huỷ-bỏ và chương-tŕnh giáo-dục mới được áp-dụng, tiếng Pháp được giảng-giậy ngay từ lớp ba trở lên. Do đó, không thiếu ǵ những khoa-bảng nói và viết tiếng Pháp lưu-loát và thanh-nhă hơn viết và nói chính tiếng nước ḿnh.
Sự việc này c̣n có những lư-do khác. Vào thời-điểm đó, chính tiếng nước ta cũng hăy c̣n đang trên đường phát-triển, khuôn-khổ chưa vững-chắc; điều này có thể nhận ra rơ-ràng khi so-sánh cách viết và nói qua các thời Đông-kinh nghiă-thục, thời Nam-Phong, thời Tự-Lực; trái lại, Pháp-ngữ đă rơ-ràng, trong-sáng, có sách văn-phạm sắp-xếp quy-củ, có tự-điển định nghiă.
Từ thuở Đông-kinh, duy-tân trở thành châm-ngôn, quốc-ngữ là phương-tiện sơ-khởi và tiếng Pháp tượng-trưng cho công-cuộc duy-tân tiếp-nối dài-dài.
Phạm Quỳnh c̣n nói rơ tiếng Pháp là một cái chià-khoá và một vũ-khí: chià-khoá mở những kho-tàng văn-hoá Âu-tây, vũ-khí để tự-vệ và giải-phóng về mọi mặt: lư-trí, đạo-lư, chính-trị và kinh-tế.
Về đối-tượng, viết tiếng Pháp là nhằm vào giới đọc Pháp và Âu-tây, số-lượng đông-đảo hơn là độc-giả tại Việt-Nam; cuộc đối-thoại mở rộng ra ngoài khuôn-khổ thuộc-điạ.
Sử-dụng tiếng Pháp thông-thạo là vần-đề uy-tín cuả người "hiểu-biết", hợp-thời tân-tiến. Do đó, viết tiếng Pháp cũng lả một h́nh-thức đấu-tranh tiêu-cực, cho thấy rằng ta cũng có người hiểu-biết có thể đối-thoại tương-xứng với giới cai-trị.
Viết tiếng Pháp c̣n là để tránh sự kiểm-duyệt ngặt-nghèo đối với các báo-chí và sách quốc-ngữ. Hăy tưởng-tượng một bài quốc-ngữ mà nói thẳng với người Pháp rằng ở lại nước ta bằng vũ-lực không th́ không đủ; và nói với người ḿnh rằng bị bảo-hộ ḿnh không muốn và c̣n đoan chắc rằng t́nh-trạng nảy không tồn-tại măi. Viết tiếng Việt chắc-chắn sẽ bị duyệt bỏ.
A nos compatriotes annamites, nous dirons: Le passé appartient à l' histoire...La domination est un fait...Est-ce à dire que nous soyons satisfaits du sort qui nous est réservé?...Non! Aucune situation n'est éternelle...
Aux Français...nous dirons: Vous êtes dans ce pays par droit de conquête...Il est vrai que vous avez la force...D'ailleurs, la force seule est insuffisante; elle n'arrange jamais rien; elle est génératrice de rancunes et de haines. Quand on vit au milieu de 15 millions d'individus, il nest certes pas indifférent de se sentir qu'on y est pas la sympathie que par la contrainte.
Phạm Quỳnh
Résumé
Le choix du français comme moyen d’expression
Le choix du français comme moyen d'expression vient de raisons multiples. Le
français était la langue administrative officielle du pays. Il était enseigné
dans les écoles et l'élite qui écrivait maniait bien la langue, parfois mieux
que la langue nationale. En fait, l'écriture vietnamienne nouvelle, le
Quốc ngữ, qui s'est développée avec l'arrivée des Français était
encore au stage de formation et de développement, n'ayant pas encore atteint sa
forme définitive. Le premier traité de grammaire ne sera écrit que dans les
années trente. La modernisation se confondait avec l'européanisation ou plus
exactement, dans les colonies surtout, à la « francisation». Le français était
« la clef qui ouvre (à nous les Vietnamiens) les trésors de l'Ouest et nous
apporte la libération intellectuelle, morale, politique et économique » écrivit
Pham Quynh. Il y eut aussi un désir de se montrer en interlocuteur valable aux
colons français et d'adresser à un public plus large que de celui restreint
dans la colonie. Enfin, -et cette raison n'est pas la moindre- écrire en français
évite la censure politique qui était bien plus stricte pour les publications en vienamien.
Summary
The choice of French as medium of expression
The choice of French as medium of expression came from several reasons. French was the official language and was taught in school. The elite handled it skillfully, sometimes better than writing in Vietnamese. In fact, Vietnamese new script, quơc-ngu, was still in the stage of formation, having not reached yet its definitive form. The first treaty of grammar would not be written until the mid 30’s. The modernizing mood suggested Westernization, and in the colonies, “to follow the French model”. “French language is the key that opens for us Western treasures and brings us intellectual, moral, political and economic freedom”, wrote Pham Quynh. There was also a desire to position self as valid interlocutor in face of French colons and to open the dialogue to a broader public beyond colonial borders. Last and not least, writing in French avoided strict censure applied to Vietnamese publications.
