Bộ-phận chính của dòng văn-học là các tác-phẩm sáng-tạo. Dựa vào đó mà Nguyễn văn Bảo đã dùng mốc 1913 đánh dấu giai-đoạn phát-triển bởi vì vào năm đó, có xuất-bản hai cuốn sáng-tạo Contes et Légendes và Mes heures perdues. Tuy-nhiên dịch-thuật cũng có một địa-vị đặc-biệt trong hai giai-đoạn khác nhau. Ở đây, chúng ta không bàn đến kỹ-thuật dịch-thuật. (Nguyễn hiến Lê có nói qua về vấn-đề này trong phần giới-thiệu cuốn Cổ-văn Trung-quốc. Dịch Pháp sang Việt thì Nguyễn khắc Viện trình-bày ý-kiến phong-phú và dẫn nhiều thí-dụ trong phần giới-thiệu bản dịch Kiều.) Chúng ta hãy tạm hạn-chế bài này trong phạm-vi văn-học-sử.
Các sách dịch khoảng 30-45
Trong giai-đoạn trưởng-thành phong-phú, nhiều tác-giả ta đã muốn phô-bày các học-thuật của mình cho người Âu-tây biết. Phô-bày như một trình-bày các cái hay cái đẹp mình có mà cũng là nhắc-nhở phong-trào duy-tân có đôi phần quá trớn một chiều (cái gì của ta cũng chê, luôn lấy Âu-tây làm chuẩn); lại nữa chống đối lại cái quan-niệm ngạo-ngược của người da trắng cho rằng ngoài Âu-châu ra, toàn là hiện-tượng "phiến đá phẳng lè-tè" (tabula rasa). Các tác-phẩm lớn của ta, từ Kiều đến Chinh-phụ-ngâm, từ Hoa-tiên đến Cung-Oán đã được nhiều tác-giả dịch ra Pháp-ngữ. Cách thưởng-thức bản-dịch có khác tùy theo vị-trí người đọc. Người ngoại-quốc, nhất là các giáo-sư về Đông-phương-học, vui-mừng đón nhận những viên ngọc quý Viễn-đông. Người mình trái lại, đã thưởng-thức nguyên-bản từ lâu; do đó, khi đọc bản dịch, chú-ý hơn đến việc các dịch-giả hiểu, phân-tách lời và ý, và tái-tạo tác-phẩm ra làm sao.
Các sách dịch gần đây
Sau khi hiệp-ước Bảo-hộ bị Bảo-đại và Phạm Quỳnh hủy-bỏ, và nhất là lúc đất nước chia đôi từ hiệp-định Genève, việc viết tiếng Pháp gần như biến mất tại miền cộng-sản kiểm-soát. Sau 1975, biến luôn trên toàn cả nước. Đúng hơn là chỉ còn các bộ-phận tuyên-truyền của chính-phủ và đảng là Les Editions en Langues Etrangères (có in ba bộ báo: Etudes Vietnamiennes, Courrier du Viet-Nam và Việt-Nam và nhiều bộ sách-báo tương-tự tiếng ngoại-quốc khác như tàu, đức, ý, nhật, anh v..v..) Cũng có vài cuốn sách dịch đếm được trên đầu ngón tay như Quand la lampe séteint (1959), một vài "tiểu-thuyết" chính-trị loại Les carnets de prison doncle Ho và Ho chi Minh, écrits (1971). Cho đến khi chiến-tranh lạnh sửa-soạn chấm-dứt và cộng-sản quốc-tế sắp bước vào giai-đoạn giải-thể, nhà nước cộng-sản phải dựa vào Pháp để mở liên-lạc với Âu-tây, việc lấy lòng Pháp trở thành cấp-bách. Ít tác-phẩm sáng-tác, bèn nhìn vào dịch-thuật: Le retour (Dương thu Hương, 1981), Orchidées des forêts brûlées (Minh Loi, 1982). Sau này, với sự giúp-đỡ của tòa đại-sứ Pháp, một bộ-phận được giao cho việc xuất-bản một số tác-phẩm song-ngữ về Prévert, Aymé, St Exupéry, André Maurois v..v.. Hội-đồng dịch-thuật của tổng-hội các văn-sĩ vào năm 1989, đã thông-kê được 126 tác-phẩm dịch từ pháp-ngữ bắt đầu từ Fables de la Fontaine (1913) cho đến L'amant của Marguerite Duras (1989).
Loại sách song-ngữ Việt-Pháp sau này dịch các tác-phẩm hiện-đại sang tiếng Pháp. Trước ngày Hội-nghị thượng-đỉnh các nước sử-dụng tiếng Pháp họp tại Việt-Nam năm 1997, có cuốn Le serment au clair de lune , tuyển-tập chuyện ngắn; người dịch là Nguyễn bỉnh Thanh. Năm sau tại Pháp, có cuốn La fille du fleuve, người dịch là Phan thế Hồng. Bên Pháp, Kim Lefèvre cũng bắt đầu trở về với văn-học Việt-Nam bằng cách dịch chuyện của Nguyễn huy Thiệp, Dương thu Hương v..v..
Khác với trường-hợp các tác-phẩm đã nổi tiếng được dịch ra trước đệ-nhị thế-chiến, đối với các chuyện mới dịch sau này, vấn đề là phải tìm-hiểu cả cách dịch-thuật lẫn nguyên-bản. Văn tướng về hưu, từng mệnh-đề một nối nhau Cha tôi tên Thuấn. con trưởng họ Nguyễn... Ông nội tôi trước kia học nho, sau về dậy học. Ông nội tôi có hai vợ. Bà cả sinh được cha tôi ít ngày thì mất; vì vậy ông phải đi bước nữa. Bà hai làm nghề nhuộm vải...Văn ngắn gọn thoăn-thoắt theo nhau từa tựa như Năm nay em lên sáu. Em đã lớn. Em không chơi-bời lêu-lổng... Em đi học. Văn chuyện tình kể trước lúc rạng đông các câu dài dòng hơn, chưa bằng văn Mai Thảo nhưng cũng kể là có hơi. Hai mươi lăm năm trước, vào một buổi tối mùa thu năm một ngàn chín trăm năm mươi tám, đại đội trưởng Vũ Sinh mời vợ vào buồng riêng nói chuyện...Anh là con trai duy nhất nên toàn bộ ngôi nhà năm gian có hiên rộng, lợp ngói ta rất dày cùng cái sân có tường hoa thấp bao quanh đều thuộc quyền sở-hữu của anh. Kim Lefèvre dịch cả hai. Là giáo-sư văn-chương, lại đã từng thành-công trong công việc viết-lách, lẽ-dĩ-nhiên là bản dịch sẽ sát nghĩa. Nhưng hai cái nhịp thoăn-thoắt từng một mệnh-đề một và thong-thả dài-dòng có ghi lại được hay không trong bản dịch, cái ấy còn tùy theo khí văn người dịch và sự tiếp-nhận của người đọc.
Chúng tôi xin trình-bày hai mẫu văn dịch của hai thời-kỳ nêu trên.
Chinh-phụ-ngâm: L'Élégie d'une femme de guerrier
Khi bình-giảng về giá-trị nghệ-thuật ở Chinh-phụ-ngâm, Phạm thế Ngữ trong Việt-Nam văn-học-sử giản-ước tân-biên có khen cái tình-tứ của thi-nhân. Ông hạ bút Mấy câu sau đây, tôi thấy cái ý "nữ tử hoài xuân" trong cổ văn không ở đâu lại diễn tả một cách trang nhã kín đáo mà bi thiết đến đó
Bóng dương để hoa vàng chẳng đoái,
Hoa để vàng cũng tại bóng dương.
Hoa vàng hoa rụng quanh tường,
Trải xem hoa rụng đêm sương mấy lần.
Hay thử ghi vài cảm-nhận có phần chủ-quan của người viết bài này:
a- hai câu song-thất trùng ý, vế trên thể xuôi (active=chủ-từ thực-hiện công-việc do động-tử chỉ-dẫn), vế dưới thể ngược (passive= chủ-từ chịu-đựng cái công-việc do đồng-từ chỉ-dẫn); phân-tích văn-phạm thì tưởng như ý giống nhau; nhưng phân-tích giọng nói thì câu sau ý đi xa mới hơn câu trước: câu trước là một phát-biểu trung-tính (déclaration neutre) trong khi câu sau chứa một cái ý trách-móc nhẹ-nhàng (reproche tendre) kín-đáo qua hai tiếng cũng tại. (trong một vidéo Thúy Nga, Nguyễn ngọc Ngạn đùa diễu thẩm-phán-ca-sĩ Duy Trác, ông này cười trách nhẹ: cũng lại anh nữa )
b- Theo cách ám-tỉ: người nữ được so-sánh như hoa; trong bốn câu, tiếng hoa được nhắc đến năm lần, nhấn mạnh đến nhân-vật nữ là chủ-đề chính trong mây câu thơ. Phép điệp-ngữ thành-công được là vì văn-phạm ta ít dùng đại-danh-từ mà hay dùng danh-từ làm chủ từ. Dịch sang sinh-ngữ gốc la-tinh khó vì các ngôn-ngữ này thường dùng nhiều đại-danh-tử. Sau chữ hoa đầu-tiên= fleur=flower=Blume, thường phải dùng elle, it hay es.
c- Cái ý là người nữ chóng già nên trong bốn câu thơ, phép điệp-ngữ dùng năm lần: hoa vàng, hoa (để) vàng, hoa vàng, hoa rụng, hoa rụng nhấn mạnh đến cảnh suy-tàn nhanh-chóng của người nữ. Các động-từ thoăn-thoắt theo nhau (không tiếng nối= mệnh-đề tịnh-trí) nhấn mạnh đến cảnh thời-gian trôi mau (thème du passage du temps). Nếu dịch thành tĩnh-từ flétrie hay jaunie vẫn sát ý nhưng không tạo được cái nhịp thoăn-thoắt trong nguyên-bản.
d- Không phải là cánh hoa đã được trưng-bày trong lọ pha-lê trên bàn đánh bóng mà là hoa tàn rụng tại một khung-cảnh tầm-thường hạ-cấp: rụng quanh tường.
e- Đã thế mà lại còn rụng vào đêm khuya, trong khung cảnh tối-tăm.
f- Và đã xẩy ra nhiều năm (mấy mùa sương= phép đảo-ngữ thành sương mấy mùa hay lần)
Tóm lại, có ba túc-từ cho động-tử hoa rụng: túc-từ nơi-chốn quanh tường (complément circonstanciel de lieu), túc-từ thời-điểm đêm (complément circon-stantiel de temps) và túc-từ thời-gian sương mấy lần (complément circon-stanciel de temps/durée).
Lẽ-dĩ-nhiên các dịch-giả có thể có những cảm-nhận khác, nhiều hơn hay ít hơn, trong hoặc ngoài số cảm-nhận ghi trên. Rồi từ số cảm-nhận đó mà dịch-giả sẽ "tái-tạo" theo chủ-quan.
Chúng ta hay ghi thử vài bản dịch khác nhau, so-sánh, không phải để phê-bình hơn-kém đúng-sai mà chỉ là để tìm hiểu sự cảm-nhận của mỗi dịch-giả.
Theo Hoàng xuân Nhị:
Le soleil qui se couche laisse flétrir la fleur,
La fleur flétrit, à cause du soleil qui se couche.
Flétrie, la fleur jonche les alentours des murs;
Dans le brouillard, j'ai vu tomber les fleurs!
Theo Huỳnh khắc Dụng
(...le soleil décline!)
Il délaisse les fleurs qui, sans lui, se flétrissent.
Les fleurs jaunies jonchent le sol au pieds des murs.
Que de fois ai-je vu de ces fleurs s'effeuillir
Et tomber, dispersées, dans la rosée des nuits!
Theo Hoài vân Tử
Délaissées par le soleil, les fleurs se flétrissent;
En l'absence du soleil, elles se fânent et péEn
Elles jonchent la terre près du mur, les fleurs fanées;
J'ai vu maintes fois dans la rosée de la nuit, des pétales tomber!
Đặc-biệt câu cuối, sương mấy lần từ nguyên-bản tiếng hán
cách kỷ sương có ý là hoa rụng đã mấy mùa sương có thể hiểu là đã mấy năm,
Theo Durand
La fleur tombe, et en ce jour, combien de gelées ont passé
Và theo Bùi văn Lang
Maintes fois dans la rosée de la nuit, j'ai vu tomber la fleur.
Hậu thiên đường
Tác-giả Nguyễn thị Thu Huệ sinh năm 1966, sống tại Hà-nội, viết nhiều truyện ngắn được công-chúng đặc-biệt hoan-nghênh. Truyện Hậu thiên đường đã được giải nhất cuộc thi sáng-tác văn-học do nhà xuất-bản Hà-nội tổ-chức năm 1993.
Dịch-giả Nguyễn bình Thanh (1932-2000) sinh tại Sài-gòn, chính-quán ở An-giang, lúc trẻ là học-sinh ưu-tú Marie Curie, cuối năm đệ-tam (Classe de Seconde, 1948) lãnh giải ưu (Prix d'excellence) do Nam-Phương Hoàng-hậu ban-thưởng. Năm 1997, nxb Thế-giới cho ra mắt cuốn song-ngữ tuyển-tập chuyện ngắn đề là u (Prix d’excellence) do Nam-Phương lune do NBT chuyển ngữ có sự đóng góp của Minh Yến và Clémentine Dujon. Truyện trích-dẫn sau đây nằm trong cuốn đó.
Năm sau, 1998, nxb L'Aube phát-hành một tập-truyện
đề chung La fille du fleuve do Janine Gillon và Phan the Hong
dịch, trong đó cũng có truyện Le Paradis...et après.
Trong một điện-thư cho gia-đình, NBT viết
bản dịch trong La fille là bản "nguyên-xi"
của BT, không khác một chữ.. (một) sự "piratage"
trắng trợn. Người viết trong báo Văm sau, 1998, & 50, tháng giêng hai 2001) cho hay đã so sánh hai bản dịch và thấy đúng như lời chị Bình Thanh đã tâm tình.
Về cách dịch của NBT, có thể phần nào nói theo lời Hoàng xuân Hãn phê-bình kỹ-thuật dịch của Đoàn thị Điểm trong Chinh-phụ-ngâm,
Dịch giả chỉ hội ý (nguyên-bản) rồi viết thẳng ra (Pháp-văn),
theo sát nguyên văn được chừng nào hay chừng nấy chớ không tự
cưỡng... Nghĩa là tiếp-nhận trọn-vẹn rồi tái-tạo một mạch như là văn mới viết. Hãy so-sánh vài câu
"chuyển-ngữ" làm thí-dụ.
Tôi cứ tưởng là mình đả quên mọi chuyện từ lâu. Bỗng dưng. Chiểu nay. Tất cà ùa về. Đầy ắp ứ như thể có ai đó thu gom mọi thứ vào một cái bao tải to tướng, buộc chặt nút lại. Và nay, đem mở òa ra trước tôi. Đủ đầy. Nguyên vẹn.
Tout cela était si loin, Si loin, Oublié depuis tant d'anné depuis C'est d’années. C’est ce croyais, mais ce soir, brutalement, les vieux souvenirs ont refait surface, comme tirés du néant, étalés là, sous mes yeux. Tous. Sans la moindre exception.
....
Có khi thêm chữ cho rõ ý (Jeudi le... thay vì ngày ) hay đổi tên cho có âm-điệu dễ nói trong tiếng Pháp (đổi Cúc thành Xuân)
Ngày. Con Cúc xoe thì thầm: Tao hôn rồi.
Mình hỏi: Nó thế nào?
Jeudi, le...Xuan m'adit ce matin: "J'ai embrassé un garçon". Je lui ai demandé quel effet ça faisait...
......
Có những câu hay việc khỏ diễn-tả mà bỏ đi không mất ý thì không ngại mà bỏ qua.
Mắt tôi bỗng đập vào một rừng hoa. A! Không, pháo hoa chú. Còn nhớ. Năm hai mươi bốn tuổi. Tôi và người tình đầu tiên lách chiếc xe đạp từng tí một. Giữa dòng người. Chân chôn chặt dưới đất nhưng ai cũng ngửa cổ lên trời. Để xem pháo hoa. Từng chùm hoa lắc rắc trên bầu trời tím ngắt.
Soudain, je vois des milliers de fleurs...Ah! non, ce ne sont pas des fleurs. C'est un feu d'artifice...Des grappes de fleurs qui scintillaient dans un ciel sombre et violet.
Le paradis...Et après
Extraits
1
Aujourd’ui c’est l’anniversaire de ma fille. Elle a seize ans. J’en ai quarante. Mon Dieu...! Comme elle ressemble à son père! Mais elle n’en sait rien, car le jour où elle est née, il était déjà loin, ce père. Très loin.
Un jour déjà, il y a bien longtemps...et cela aussi j’avais voulu l’effacer de ma mémoire...elle étaitencore une toute petite fille; je revenais d’une réunion. Elle se précipita à ma rencontre, et dans son mouvement pour me prendre des mains le bouquet de fleurs que je lui tendais, elle manqua une marche de l’escalier et tomba. Elle avait une petite blessure au front et le sang coulait sur son visage, mais elle serrait les dents pour ne pas pleurer et me dit :
-C’est rien, maman. J’ai même pas mal! Tu es là ! Je suis tellement contente.
Je l’ai aidée à se relever :
-mais je suis toujours là. Je rentre tous les soirs. Plus ou moins tard, mais je rentre toujours...
Je lui donne cent mille Dongs pour son anniversaire. Elle saute de joie : mes largesses sont si rares ! Certes, elle mange toujours à sa faim, elle est habillée convenablement, mais je ne m’occupe guère d’elle. Et les filles aiment bien qu’on s’occupe d’elles, que leurs parents d’abord, puis leurs amoureux ensuite, et leur mari enfin soient plein d’attention pour elles.
-Maman ? Je peux en faire ce que je veux ?
-Oui. Tout ce que tu veux, sauf fêter ici : je n’ aime pas le tapage dans la maison.
Une lueur de joie brille dans ses yeux:
-Super, maman ! Je vais inviter mes copains au lac de l’ouest. On fera une balade en barque et on fêtera mon anniversaire là-bas.
2
Je m’assieds à la table de ma fille et je feuillette ses cahiers : son écriture ronde, soignée et régulière reflète parfaitement son caractère...Au milieu des cahiers, il y a un carnet avec un poème sur la couverture : son journal intime ! Mon Dieu ! Je ne savais pas qu’elle avait tellement grandi ! Dans ce carnet, elle note les choses les plus saugrenues : une bagarre avec une copine, son envie d’avoir les mêmes sandales neuves qu’une autre, son désir d’acheter ceci ou cela...
Mardi, le...-Aujourd’hui, il pleut. Je suis à l’école et j’attends la fin de l’averse. Une femme passe avec un parapluie rouge. Que c’est beau ! Sous la pluie, le rouge est vraiment la plus belle des couleurs ! Ah, si seulement je pouvais avoir moi aussi, un parapluie rouge...
Jeudi, le...Il y a un homme en caleçon, avec un seau plain de couches sales au robinet commun. Les couches sont pleines de caca de bébé. Moi, je trouve ça dégueulasse, mais lui, il lave les couches avec un grand sourire...
Jeudi, le...T., le remplaçant du prof de gym m’a proposé d’ aller au ciné avec lui. J’aurais bien aimé mais je n’ai pas osé. Je n’ai pas osé demander la permission à maman. Parce que le soir, il faut que je surveille le chat : il y a toujours des rôdeurs dans le quartier, qui essaient d’attraper les chats. Il est tellement beau T. Il me plait ! Il a toujours les yeux tristes et songeurs.
Samedi, le...Aujourd’hui, il est passé devant ma classe et il m’a fait signe pour que je sorte. Il m’a chuchoté à l’oreille : "Parmi tous ces gens, est-ce qu’il y a une personne qui pense à moi ? est-ce qu’il y a une pour me comprendre ?...Une pour vivre auprès de moi ?" Et il s’est éloigné avec son air triste. Moi, je n’entendais plus rien, je ne voyais plus rien autour de moi.
C’est vrai qu’elle a grandi, ma fille. Pourquoi, mon Dieu, ai-je tant attendu pour m’en rendre compte ? Les hommes que j’ ai croisés ont été comme des hommes, qui surpris dans la rue par une averse, sans parapluie, s’abritent sous un porche. Moi, j’ai été le porche sous lequel ils attendaient tranquillement la fin de la pluie pour rentrer chez eux. Ainsi donc pendant que je parcourais vaille que vaille mon chemin, ma fille cherchait le sien...Va-t-elle connaître le même sort que moi ?
3
Mercredi. le...Il me manquait. Ça faisait deux jours qu’il n’était pas venu à l’école. Il était peut-être malade ? J’étais complètement perdue. Mais aujourd’hui, en rentrant de l’école, je l’ai trouvé qui m’attendait au coin de la rue :
-Mon bébé, ces jours-ci, j’ai eu des tas de choses à faire et tu m’as manqué cruellement. C’est pour cela que je suis venu t’attendre ici.
Oh, on Dieu ! Quel bonheur de le revoir enfin ! Je l’aime.
Onze heures ! Une horloge vient de sonner paresseusement. Ma fille n’est toujours pas rentrée. Je viens seulement de comprendre qu’il lui arrive, souvent sans doute, de sortir le soir et de rentrer tard...Je n’en savais rien pour la bonne raison que moi, je rentrais encore plus tard. Je meurs d’angoisse. Il est si tard. Il n’y a aucune raison pour qu’elle tarde tant. La fête pour son anniversaire a commencé tôt...
Elle finit par rentrer à onze heures et demie. Plus de trace de maquillage. Ses cheveux sont tout décoiffés : une main étrangère s’y est baladée...
....
-Cet homme, tu l’aimes vraiment ?
Silence. Et au bout d’un moment, elle dit doucement :
-Oui maman.
Je lui dis avec un peu d’amertume:
-Tu n’as que seize ans. Pourquoi as-tu été si pressée de...
-Dans deux ans, nous nous marierons.
J’aurais dix-huit ans. On a le droit de se marier à dix-huit ans, dit-elle toute joyeuse.
Je ne dis rien. Un frisson d’angoisse me traverse. Ainsi donc ma fille connaît aujourd’hui le paradis que j’ai connu il y a seize ans. Elle en a savouré les délices que j’ai savourées. Son paradis va-t-il pour elle aussi devenir un enfer ?
-Nous vivrons auprès de toi. Tu seras plus jamais seule. Tu aurais tes petits-enfants autour de toi, continue-t-elle avec entrain.
Je reste sans voix. Ce paradis, chacun le connaît au moins une fois dans sa vie...C’est la suite qui fait la différence : bonheur ou amertume éternelle ? Combien croient le trouver ce paradis et se rendent compte ensuite qu’ils s’étaient fourvoyés?
4
Vendredi, le...Hier, je suis sortie avec lui. Dans le magasin, il n’y avait que des savonnettes à six ou sept mille Dongs pièce. J’ai choisi « Zet », elle sent un peu fort mais elle est douce. Il l’a rendue à la vendeuse et il a demandé une « Lix », elle est plus grosse que la « Zet » mais elle est dure comme la pierre et n’a aucun parfum. J’e n’en avais jamais acheté, ça ne coûtait que deux mille cinq cent Dongs. Il m’a dit : «Prends ce savon, il est plus gros, il durera plus longtemps et il coûte moins cher ». Je l’ai pris, pour lui faire plaisir et j’ai donné un billet de dix mille Dongs à la vendeuse ; c’est lui qui a tendu la main et récupéré la monnaie qu’il s’est empressé de fourrer dans sa poche. J’étais sidérée, mais je n’osais rien dire. Il a peut-être agi par étourderie, croyant que c’était lui qui avait donné les dix mille Dongs ? Ensuite, nous sommes allés au bord du lac et nous sommes assis sur un banc. J’ai eu envie de manger un beignet de bananes, mais il m’ a dit que ce n’était pas bon de grignoter entre les repas : mauvais pour la santé, mauvais pour les dents. Et puis il m’a embrassée : du coup j’ai tout oublié. Plus rien au monde n’avait d’importance.
Mardi, le...Je ne l’ai pas vu pendant deux jours. Quand il a reparu, il m’a dit: "Je vais arranger mes affaires de famille le plus tôt possible. Nous allons partager la garde des enfants : un pour moi, un pour ma femme. Et je me bagarrerai pour les biens, et c’est moi qui l’emporterai. Cette salope, elle déguerpira de la maison les mains vides." Ensuite, il m’épousera. Pourquoi, mon Dieu, la vie est-elle aussi dure pour lui ? Je voudrais partager toutes ses peines.
Samedi, le...Ce matin, nous avons pris le petit déjeuner ensemble ; la vendeuse nous avait interpellés : "Hep, le père et la fille; venez donc goûter mon xôi !" Il était furieux et il l’a traité de bigleuse. Pour mon bol de xôi, j’en ai eu pour cinq cents Dongs. J’aurais préféré une soupe au crabe, mais il a dit non, que le xôi c’était plus nourrissant. A nous deux, ça faisait deux mille cinq cents Dongs. J’ai donné un billet de cinq mille Dongs, il devait me revenir deux mille cinq cent Dongs, mais il a dit à la vendeuse de garder la monnaie pour le lendemain. Je m’en fiche. Je ne demande qu’une chose : qu’il soit heureux.
Je me lève. Je tremble; la terre se dérobe sous mes pieds. Ça tourne autour de moi. Mais pourquoi, pourquoi ma fille doit-elle subit cela ? Elle a perdu la tête? Mon Dieu, qu’est-ce que je dois faire ? Ma pauvre fille, tu n’es pas au bord du gouffre, tu es déjà dedans et bientôt tu seras bien au fond ! Je suis comme une folle... Je sors dans la rue comme une tornade...Où est ma fille ? Elle est maintenant aux côtés d’un homme marié qui a deux enfants, qui lui soutire de l’argent mille Dongs par mille Dongs... Ce salaud gagne à tous les coups: non seulement ma fille l’entretient, mais c’est lui qui ramasse la monnaie.
5
Soudain, je vois des milliers de fleurs...
Ah ! non, ce ne sont pas des fleurs. C’est un feu d’artifice...Des grappes de fleurs qui scintillaient dans un ciel sombre et violet. "Il m’a embrassée" c’était comme si j’avalais toutes ces fleurs de lumières et j’avais envie de hurler de bonheur. Je vois maintenant aussi ces fleurs mais... elles ne sont pas dans le ciel; elles se jettent sur mon visage !
Et je ne sens plus rien.
Sauf une étrange sensation ; comme si tout s’enchevêtrait : ma fille, les salauds qui veulent manger du riz gluant pour tenir le coup jusqu’à midi...Les grappes de fleurs ont disparu. Il n’y a plus rien. Rien.
Je plane au-dessus des nuages. Je me glisse dans la cime des arbres que le vent fait frissonner. Je suis bien maintenant, je vole très vite. Ça y est : j’ ai retrouvé ma fille ! Elle est blottie dans les bras de ce sale type...Il a l’air plus âgé que moi, il est minable dans son costume gris. Il embrasse ma fille, mais pourquoi je ne vois qu’une de ses mains ? Ma fille se défend un peu. Il y a quelque chose qui s’agite sous son chemisier. Le cartable est par terre. Sur la table, il y a deux cafés glacés bon marché, auxquels on n’a pas touché...
Je descends encore un peu et je me glisse entre eux. Lui, il sent le pipi : c’est vrai ; il a un bébé. J’écarte mes bras pour les éloigner l’un de l’autre. Il dit :
-Merde ? Qu’est-ce que c’est du vent?
Ma fille murmure :
-C’est peut-être un vent de nord-ouest. C’est bizarre...en plein hiver !
Et il continue à peloter les seins de ma fille sous son chemisier. Je m’agite pour les séparer. Je hurle : « Rentre à la maison, ma chérie, ne sois pas idiote. C’est un salaud. Rentre vite ! » Ma fille n’entend rien. Elle frissonne. Déconcertée, je comprends que désormais mon enfant n’entendra plus jamais les paroles de sa mère. Nous allons être plus proche l’une de l’autre, mais aussi tellement loin...
J’ai peur de faire froid à ma fille et je me réfugie sur l’arbre...Elle semble avoir moins froid et elle dit:
-Comme c’est drôle, le vent a cessé tout d’ un coup !
Je la fixe toujours. Des larmes coulent de mes yeux : je ne veux que ton bien, mon enfant...
-Je viens de recevoir une goutte d’eau sur la joue, mon chéri.
Elle regarde dans l’ arbre. Ses yeux sont comme deux étoiles et moi je me
cache dans les feuilles.
-C’est une cigale qui a pissé.
-Il n’y a pas de cigales en hiver. Il commence peut-être à pleuvoir.
Il grogne :
-Avec un ciel plein d’étoiles comme ça?
Et il s’empare de la bouche de ma fille, goulûment comme pour dévorer un gâteau. Sa main farfouille toujours dans le décolleté de ma petite, à la recherche d’un trésor perdu.
Je pleure encore et il semble que mes larmes ont mouillé ses cheveux...Ma fille caresse amoureusement les cheveux clairsemés de son amoureux...Elle a les gestes que j’avais avec son père ! Toutes les femmes se ressemblent : amour, jalousie, aveuglement de la passion.
6
La télévision du café annonce : "La police de l’arrondissement X signale un accident de la circulation survenue à 18h40 le... La victime, une femme de quarante ans, portait une veste rouge et des chaussures noires. Elle avait one bicyclette bleue. On recherche sa famille pour l’identifier."
Ma fille frissonne. Lui, il a bu son café
et maintenant, il se remet à embrasser ma fille. Ils s’embrassent et ils s’embrassent encore, malgré le vent froid qui tourbillonne autour d’eux dans les arbres...
Noël 1992
Résumé
Dans les décennies 30 et 40, des chefs-d'æuvres vietnamiens furent traduits en
français. La valeur littéraire de ces oeuvres était bien établie au pays.
Les traducteurs devraient donc présenter au public français la beauté de ces
textes. Dans les éditions bilingues daujourdhui, le lecteur doit apprécier la
valeur littéraire de loriginale aussi bien que la qualité de la traduction.
Deux exemples sont présentés: les traductions variées de quelques vers dans L'élégie
dune femme de guerrier dans la période avant-guerre et celle de Le paradis...
et après il y a quelques annécennies
Summary In the 30’'s and 40’'s, various masterpieces were translated into French. The literary values of those pieces being well established, the task of the translator was to illustrate in their translation, the beauty of the texts. For contemporary texts, the reader will need to appreciate the literary value of the text as well as the quality of the translation. Two examples were presented: various translations of a verse in The song of a soldier's wife in the pre-war period and a translation of a contemporary nouvelle The paradise ...and thereafter.
