Khoảng ba chục tuổi, đang hoàn-tất dự-án lấy bằng Tiến-sĩ văn-chương, Trần quốc Trung tiêu-biểu cho lớp người gốc Việt sinh-trưởng tại nước ngoài. Thế-hệ này không - hay nếu có thì rất ít- gặp vấn-đề gọi là hội-nhập, nên Trần quốc Trung có nhiều cách nhìn cũng như cách nói - và viết - giống như người bản-xứ. Viết như nói tự-nhiên chứ không phải điêu-luyện cứng nhắc như văn-sách cổ-điển hay hình-thức hàn-lâm của những tác-giả thời thuộc-địa. Đấy là về hình-thức. Dấu-vết đất-nước vẫn còn phảng-phất, nhưng là qua ảnh-hưởng truyền-thống gia-đình hơn là kinh-nghiệm cá-nhân còn sót lại; nên đâu-đó, cũng sẽ có dấu-ấn Việt-Nam vang vọng lại.
Trần quốc Trung cho ra mắt La barque năm 2001, Pigeons: mode d'emploi năm 2002 và Dis bonjour à ton père năm 2003. Loại sách nhẹ-nhõm, vui-vẻ, trong-sáng dành cho giới trẻ. Tác-giả cũng đã đi thăm nhiều trường trung-học để bàn-thảo với học-sinh về các tác-phẩm của mình
Nhận xét
Trong các thập-niên 30-50, các tác-giả Việt-Nam cần phải chứng-tỏ mình là những người đối-thoại "có cỡ", tương-xứng với người đô-hộ (le colon); họ lại là thượng-lưu trí-thức đào-tạo tại các trường lớn tại chỗ hay từ "mẫu-quốc"; do đó dòng văn của họ đúng văn-phạm, đạo-mạo, hàn-lâm. Đối với các thế-hệ trẻ, ưu-tư là nói và viết như người bản-xứ. Chưa kể là còn muốn suy-nghĩ hoàn-toàn như người địa-phương.
Trần quốc Trung viết về học-sinh, cỡ 12-14 tuổi; văn của ông phản-ảnh cách nói thực-sự của lớp tuổi đó. Viết cả về một số đề-tài liên-hệ đến nhóm tuổi đó, các kinh-nghiệm về lớn-lên, chuyển mình từ con-nít sang cậu thiếu-niên tinh-nghịch và nhí-nhảnh, muốn thử-thách với đời.
Tuy-nhiên hoàn-cảnh gia-đình và cá-nhân ảnh-hưởng rất đậm nên một số đề-tài về việc hội-nhập của gia-đình và của chính mình cũng được đề-cập đến. Tuy là đào không xâu nhưng cũng đủ để nói lên tình-trạng có phần nào dang-dở co-kéo giữa quá-khứ (nhân-vật cha dùng chữ "avant") và hiện-tại, giữa Việt và Pháp, giữa gia-đình và nhà trường: đôi khi ta cảm thấy tình-trạng "giao-tiếp chưa ổn-định hãy-còn-yếu-kém-không-bằng-thời-trước" (mà nhân-vật người cha hay gọi là "en attendant"). Trang bìa phía sau ghi là il se sent perdu.
Trong thâm-tâm, vẫn có giấc mơ về cái gốc: mơ mà tưởng như là kỷ-niệm, chuyện nhớ lại. Cái trí nhớ vay mượn do bà nội truyền lại thấm vào tâm-não.
Chúng tôi xin trích-dẫn ba đoạn ngắn. Đoạn một chứng-minh sự hội-nhập về cách ăn nói và suy-nghĩ cùng là sự phát-triển tâm-lý tuổi mới lớn. Đoạn hai kể lại kỷ-niệm xưa truyền-thống gia-đình cùng là vai-trò ảnh-hưởng của bà. Đoạn ba là một bài thơ xen kẽ trong chuyện nói lên giấc mơ quê-hương tưởng-tượng qua lời kể trong gia-đình.
Le copain: Justin
Honorine et Justin sont arrivés. Pas trop tôt.
-Vous trouvez que je fais dépressif?
-Qui c’est qui t’a dit ça encore?
Demande Justin, légèrement agacé.
-Ben, Antoine.
Honorine lève les yeux au ciel.
-Décidément c’est vraiment un nul ce mec. Il peut
toujours courir pour que je lui roule une pelle.
-Ah oui? Et à moi t’en roulerais une?
Justin lui fait les yeux doux, et s’approche d’elle en
ricanant.
-T’approche pas trop Justin. Je te préviens, si tu
franchis le périmètre de sécurité, je porte plainte!
Je me demande si elle porterait aussi plainte contre moi si je lui arrachais un petit smack.
Justin en tout cas, je crois qu’il aimerait bien faire des smacks à Honorine, voire plus si affinités. Mais je n’ai pas l’impression que faire des choses avec Justin entre dans les projets immédiats d’Honorine.
Il est sympa Justin. Un peu fou. Il parle beaucoup, tout le temps, très vite. Toujours à rigoler. C’est un vrai excité, ce type. Honorine dit qu’il fait de l’hyperac-tivité ou un truc du genre. En gros, il a un problème dans sa tête, alors pour compenser, il s’excite tout seul, et quand il est superhyperactif, il s’excite sur les autres.
Oui, c’est çà, je crois qu’il est un peu psychopathe sur les bords, Justin. Moi, ça me fascine les psychopathes comme lui. Justin, c’est un grand. Il a deux ans de plus que moi. Il a redoublé. Il est nul en maths aussi, comme moi. Il me fait rire. Il me parle souvent d’Honorine. Il est sympa Justin. J’aimeraist être comme lui.
Tradition familiale: le jour des morts
J’aime le jour des morts. Chaque année c’était pareil. J’aimais bien quand c’était pareil comme çà. Toujours énervée grand-mère ce jour là, limite insup-portable. Elle met trois heures à se préparer: maquillage, tenue de grands jours, bijoux de famille, et le faux chignon. Très important le faux chignon...Pour faire plaisir à ma mère, faudrait que je sois toujours habillé ringard: pantalon flanelle qui gratte à mort, chemisette ridicule, "pull-over" col en V, mocassins avec pompons grotesques, et évidemment bien coiffé c’est-à-dire la grosse raie à gauche. Plutôt mourir.
J’adore rester dans la cuisine et regarder les grands tout préparer. C’est magique la cuisine de grand-mère, de l’art, vraiment, et les mains qui s’agitent dans tous les sens, les couteaux qui dansent à toute allure. Le feu, le bruit de viande qui crépite, de l’eau qui bout, et toute cette fumée qui sort de partout. L’odeur du riz. Et grand-mère qui panique parce que je coupe tout ça trop gros. Toutes ces mains, qui dansent. Et l’odeur.
L’odeur. Les bougies. Les fruits sur la table, par milliers. Jaune, rouge, vert, des montagnes de couleurs. Les photos, voilés par la fumée. Grand-mère est triste. Alors moi, j’ai de la peine, même si je n’ai jamais connu grand-père. Il est là, sur cette photo. Il a l’air si sérieux. Et ses sourcils épais qui trônent sur son front. Mon père a les mêmes. Moi aussi.
Au pays en rêve
Je sens le sommeil qui voile mes yeux. Dormir est facile,
ici. Mes membres sont légers.
Les yeux collés aux étoiles, et tu es tout
autour de moi.
Je m’endors. Et je me vois, de là-haut.
Je me vois, au milieu de l’eau, de cette grande étendue d’eau.
Je te vois, de là haut. L’ombre des coquillages sur l’eau.
...
J’ouvre les yeux. J’ai réussi à dormir. Il fait froid, mais la voile m’enveloppe, et me réchauffe. Tu es voilé par la brume. Comme la fumée qui roule, qui vole dans l’air, et faire avancer la barque. Je te vois. comme avant ta naissance.
J’aperçois une forme dans la brume. Une autre barque. Grande, longiligne. Une tenture en son milieu, qui abrite un cercueil, sombre, et magnifique, et magnifiquement sculpté. Derrière, deux enfants vêtus de blanc. Leurs visages sont doux, et leurs yeux grand ouverts. J’y vois ton reflet. Le bruit des rames sur l’eau. J’entends une voix qui chante, elle vient de là-bas. La voix est belle. Elle traverse la brume, et parvient jusqu’à moi, fragile parfois, ailleurs murmurée, là ouø le silence effleure. D’autres barques. Des fleurs sur l’eau. L’escorte est nombreuse, elle m’impressionne. Des hommes et des femmes, richement vêtus, debout sur les barques. Les bras posés l’un sur l’autre sous leurs larges manches. Les corps sont immobiles, les visages sont beaux, les yeux portent si loin. Tu vois, ils sont venus jusqu’à toi. Ils passent, lentement, portés par la voix qui continue à chanter, et qui se mêle au vent léger. Ils s’éloignent maintenant. De plus en plus, Je tends mon bras, et ma main s’ouvre.
Résumé Trần quốc Trung aborde les problèmes d'initiation et d'intégration qui dans son cas, comporte un attachement profond pour les traditions familiales, fortement influencé par les histoires du passé que la grand-mère lui a racontées. Il couve un rêve de revoir le pays d'origine qu'il n'a connu en fait qu'à travers les expériences de la famile.
Summary Trần quốc Trung relates the problems of initiation and integration, which in his case involve a deep attachment to familial traditions; the attachment was strongly influenced by the stories of back home told by his grandmother. He dreams of visiting the homeland that he only knows so far, through family experiences and recollections.
