Phạm văn Ký sinh năm 1916, gốc miền trung, học ở Saigòn (theo Nguyễn Vỹ) hay Hà-nội (theo Yeager), trên dưới 20 tuổi đã được giải-thưởng Premier prix de Poésie aux Jeux Floraux dIndochine, và cho xuất-bản tập thơ đầu tay. Sang Pháp khoảng 1938-39, ông theo học ban văn-chương ở Sorbonne và chuyên thêm về văn-chương Hán-việt ở Viện cao-học hán-học (?Institut des Hautes Etudes Chinoises). Ông sửa-soạn, nhưng không hoàn-tất một dự-án tiến-sĩ về tông-giáo, lý-do vì chiến-tranh (đệ-nhị thế-chiến) và cũng vì giáo-sư hướng-dẫn mệnh-một. Ông dậy Pháp-văn, làm chủ-bút, thành-viên Hội Âu-châu (nghiên-cứu) Văn-hóa (? Société Européenne de Culture).
Ông có nhiều sinh-hoạt văn-hóa khác nhau, viết cho đài truyền-thanh, viết kịch, truyện và thơ, tiếng Pháp, Việt và Anh. Tác-phẩm đã được dịch ra tiếng Đức, Ý và Anh.
Tác-phẩm đầu đời là cuốn Une voix sur la voie, rập theo kiểu chơi-chữ (tựa như cấu đối của Đoàn thị Điểm da trắng vỗ bì-bạch) và nặng ảnh-hưởng cua Thi-phái Siêu-thực Pháp (kể cả cách lấy nhan-đề thơ, thí-dụ như Un coup de dés ne fait pas le hazard của Mallarmé vào năm 1897 và được Paul Eluard lập lại như Au Coeur de mon amour và Mourir de ne pas mourir vào năm 1926). Ông viết nhiều tập thơ khác:
Fleur de Jade (1943), Poèmes sur soie (1961), White man, Will I be Your Survival machine? ( un poème en 1981). Ông viết vài kịch:
Le Rideau de pluie (1974) và điệu-múa-thơ (ballet-poème) Danse
avant l'Aube. Các chuyện gợi chủ-đề Đông-tây
như Frères de sang (1947), Celui qui régnera (1954), Des
femmes assises cà et là (1964). Cuốn Perdre la demeure (1961)
nói về sự gặp-gỡ Đông-tây và sự
chuyển-biến của Nhật-bản dưới
thời Minh-trị, qua góc cạnh cổ-truyền và đổi-mới.
Nhận xét
Yeager viết rằng Phạm văn Ký là văn-sĩ Việt viết bằng Pháp-ngữ có nhiều tác-phẩm được xuất-bản và tán-thưởng vào hạng nhất. Ông đặt vấn-đề giao-thoa Đông-tây và tân-cựu. Nguyễn Vỹ nói ông là "tiên-phong và đại-diện độc-đáo của Thi-phái Siêu-thực (Sur-réalisme) ảnh-hưởng của Pháp". Nguyễn Vỹ gọi đó là "thơ bí-hiểm". Nguyễn Hồng Nhiệm có viết một luận-án về Phạm văn Ký vào năm 1982 tại đại-học Massachusetts.-Amherst. Nhan-đề luận-án ghi là L'Echiquier et l'antinomie je / moi comme signe et substance du conflit Occident / Extrême Orient dans les oeuvres de Pham van Ky.
Chúng tôi ghi lại mấy vần thơ Nguyễn Vỹ gọi là bí-hiểm và một đoạn trích-dẫn trong một cuốn anthology về giao-thoa Đông-tây.
***Thơ bí-hiểm (theo Nguyễn Vỹ và bản dịch của Nguyễn Vỹ)
Un tout petit Một nụ hôn
Baiser, ici Tí-xíu
Pour vous Nơi đây, thưa bà,
Calmer Để bà
Madame... Êm dịu...
...... .......
Madame, Thưa bà,
La route Con đường
Est longue Còn dài,
Ma dame Mái chèo của tôi
Oblongue Dài thon thon
Est toute Đã gẫy
Brisée... Tất cả
Vous marchez sur notre histoire
Mes ancêtres étaient des mandarins, pas du pinceau, mais de l’épée. Pourtant, j’hésite à vous raconter leurs faits d’ armes: non qu’il y en ait trop, comme vous allez en juger.
Grand-père, par exemple, ne reven-diquait que deux actions d’éclat, encore qu’elles fussent d’un genre fort particulier. Il coupa, une fois, la langue à un notable qui avait osé dire: "On honore celui qui forge le soc de la charrue plus que celui qui forge le sabre". Il coupa, une autre fois, la main à un lettré qui avait osé écrire: "Kwang-Ti, le dieu de la guerre, vient à bout de dix mille buffles, mais une sapèque l’emporte sur Kwang-Ti".
Oui, de véritables tyranneaux, mes ancêtres, et malheur à quiconque s’avisait de les contredire. Ils se jouaient volontiers de l’épée, car il fallait bien, de temps en temps, montrer qu’ils savaient s’en servir...
Sans être partial, je leur donne raison: le cultivateur laboure le sol, tandis que le guerrier en assume la pérennité. Vous n’ignorez pas, vous autres Occidentaux, dans quelle mesure un sol se révèle sacré. Seulement, vous vous arrêtez à des mar-ques extérieures. Là où vous ne voyez pas de statues équestres, de plaques commé-moratives, vous parlez haut et oubliez le passé. Ainsi, chez nous, à chaque pas, vous marchez sur notre histoire, vous piétinez des noms, vous écrasez des dates, vous sou-levez une poussière de cendres et de sang séché, vous tombez dans des pièges invi-sibles, vous profanez des signes évidents...
Vous différez tellement de nous, ne serait-ce que dans l’art de dresser la carte d’un pays: vous représentez le noâtre comme un S, avec des frontières administratives aussi tristes que des barbelés, et des taches bleues, des taches jaunes, des taches rouges, qui excitent encore des convoitises. Nous laissions ce soin à nos géomanciens qui étudiaient le Viet-nam à la façon des biologistes: ils se penchaient sur les veines du Dragon avec d’autant d’attention que vos savants sur celles de l’homme...
Celui qui régnera, 1954
Tài-liệu tham-khảo: Nguyễn Vỹ trong Văn-thi-sĩ tiền-chiến, 1969; Jack A. Yeager trong The Vietnamese Novel in French, 1987; Anthologie: Littérature francophone, Nathan, 2000.
Résumé
Phạm văn Ký (1916-) est arrivé à Paris en 1938 pour faire ses études à la Sorbonne. À cause de la guerre et de la mort prématuré de son
maître et patron de thèse, il n'a pas pu terminer son
doctorat. Il a travaillé pour la radio, publié des poèmes dont plusieurs
suivent la mode symbolique, des romans, quelques pièces de théâtre, quelques
titres en Anglais.Une voix sur la voie, Fleur de Jade, Poèmes sur Soie,
White Man, Will I Be Your Survival Machine ?, Le Rideau de Pluie, Danse avant l'Aube,
Frères de Sang, Celui qui régnera, Les Contemporains, Des femmes assises çsà
et là, Perdre la demeure.
En poésie, Ky suivit l'école Symboliste, quelque peu difficile à suivre pour
le public vietnamien. Ses romans abordent un dialogue entre l'Orient et l'Occident.
Une thèse aux États Unis sur Ky a pour titre L'échiquier et l'antinomie
je/moi comme signe et substance du conflit Occident/Extrême-Orient dans les æeuvres de Pham van Ky.
Summary
Phạm văn Ký (1916-) arrived in Paris in 1938 to pursuit his studies at the Sorbonne; he did not complete his doctorate because of the war and of the premature death of his Director of dissertation. He worked for the radio and produced several works:
Fleur de Jade, Poèmes sur Soie,
White Man, Will I Be Your Survival Machine ?, Le Rideau de Pluie, Danse avant l'Aube,
Frères de Sang, Celui qui régnera, Les Contemporains, Des femmes assises çsà
et là, Perdre la demeure.
His poems follow the Symbolism style. In his works in prose, he addressed the conflict East-West. A dissertation in the US is entitled L'Échiquier
et lantinomie je/moi comme signe et substance du conflit Occident/Extrême-Orient dans les æeuvres de Pham van Ky.
