Đối với hành động lạm quyền của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, người dân nhờ có các cơ quan truyền thông phần nào đă bảo vệ được quyền lợi căn bản của ḿnh hàng thế kỷ nay. Thế nhưng gần đây, thống kê cho biết báo chí đă mất niềm tin trong dân chúng. Để đáp lại câu hỏi có vận động nào đang thành h́nh để kiểm soát báo giới, Truyền Thông thử đi t́m một vài tài liệu trong những năm vừa qua, cống hiến độc giả.
Trong một thời gian khá lâu đệ tứ quyền đă tỏ ra hữu hiệu, báo chí truyền thông tuy không là một pháp quyền chính thức, đă mặc nhiên giữ chức năng kiềm chế sự lạm dụng của ba cơ quan hiến định: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong phận sự của ḿnh, người làm báo đă tận tụy, có khi phải trả giá quá đắt, mất tích, bắt cóc, tù đầy, cả đến hy sinh tính mạng...
Từ vài thập niên qua, hiện tượng hoàn vũ hóa vượt qua phạm trù nội bộ quốc gia, thực quyền thế giới do lực lượng kinh doanh quốc tế toàn cầu điều động, biên giới giữa thị trường và quốc gia, công và tư, cá nhân và xă hội, vị kỷ và liên đới, hầu như không c̣n rơ rệt.
Các cơ quan báo chí truyền thông biến dạng trong bối cảnh thương mại toàn cầu, đệ tứ quyền không c̣n sức mạnh, mất dần chức năng làm đối trọng với ba quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp.
Ba h́nh thức truyền thông vốn có từ trước: âm thanh, h́nh ảnh, văn tự (son, image, écrit) không c̣n độc lập nữa, một h́nh thức thứ tư xuất hiện, internet, thông tin, quảng cáo, b́nh luận, giải trí, thâu tóm lại trong mạng lưới điện toán, cuộc cách mạng số-tính, révolution numérique, phá bỏ biên giới giữa ba loại truyền tin cố cựu. Hơn thế nữa những cơ quan truyền thanh, truyền h́nh, báo chí, văn nghệ, giải trí, internet ...c̣n bị tập trung lại dưới quyền sở hữu của các tổ hợp tài chính kinh doanh toàn cầu. Những cơ sở vĩ đại này thao túng ba hoạt động văn hóa đại chúng, truyền thông và thông tin vốn tự lập từ trứớc.
Quyền hạn lớn lao của những tổ hợp truyền thông toàn cầu này nằm trong hai yếu tố, thứ nhất nó tập hợp các phương tiện truyền đạt văn tự, h́nh ảnh, âm thanh trong một h́nh thái duy nhất, thứ hai nó phổ cập ảnh hưởng khắp toàn cầu. Nó có thể chi phối, áp lực trên các chính quyền, các quyền lực kinh tế, có thể điều khiển tư tưởng con người, dẫn công luận vào một hướng đi theo mục tiêu nào đó.
Trước hiện tượng truyền thông đại chúng và toàn cầu hóa kết hợp trong một cơ chế bao trùm dư luận, đă có nhiều tiếng nói muốn duy tŕ một chế độ thông tin trung thực, đ̣i hỏi sự thật phải được tường tŕnh nguyên vẹn trước công luận. Cũng như thực phẩm, tin học bị ô nhiễm, nó đầu độc, giam hăm trí tuệ, cố gắng tạo ra trong trí năo mọi người những tư tưởng mà chúng ta không muốn có. Vấn đề đặt ra là cần có một sức mạnh đối trọng với ảnh hưởng của các nhóm truyền thông mới nằm trong tay một nhóm thế lực.
Những vận động h́nh thành cơ chế mới mẻ này đă thấy xuất hiện ở bên này cũng như bên kia bờ Đại Tây Dương.
*
Tại Mỹ, Robert W. McChesney, giáo sư báo chí trường đại học Illinois trong tập ách nhan đề “Corporate Media and the Threat to Democracy đă báo động sự nguy hiểm của một chính sách truyền thông thươand the
Theo ông, để có một tổ chức truyền thông đúng nghĩa, phải loại trừ ảnh hưởng của giới kinh doanh, loại bỏ chủ trương quảng cáo lợi nhuận. Mục tiêu là thiết lập một chế độ truyền thông tản quyền, bất vụ lợi, phục vụ xă hội, nhưng khó khăn là phải đối phó với tài phiệt, quyền lực.
Trong chiều hướng phát triển truyền thông đại chúng và thăng tiến nghề nghiệp báo giới, ông nêu ra hai phong trào đáng chú ư tại Mỹ:
Những nghiệp đoàn báo giới với quan điểm xă hội, chống đối chuyển hướng truyền thông vào mục tiêu độc nhất kinh doanh. Hiện tượng thứ hai, ông kể đến những cơ quan truyền thông phi thương mại, nằm trong các phong trào công b́nh xă hội, phát triển quyền căn bản con người, an sinh và giá trị xă hội .
Nh́n vào b́nh diện thế giới, ông cho là áp lực của một hệ thống báo chí truyền thông vĩ mô trong guồng máy toàn cầu hóa, kinh tế thị trường sẽ ảnh hưởng trên mọi mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, thương mại. Cơ quan truyền thông nào không tuân theo quy luật của sức mạnh tài chính sẽ thua thiệt và có khi bị bao vây trừng phạt.
McChesney kết luận, viễn tượng đen tối này bắt chúng ta phải suy nghĩ, nếu chỉ đặt trọng tâm vào thương mại, tham lam sẽ dẫn đến thảm trạng loài người. Nhiệm vụ là phải lật ngược thế cờ, sáng tạo một ḍng công luận, vận động trong các tầng lớp đang hoạt động chính trị và văn hóa. Đó là bước đầu trong quăng đường thiết lập một xă hội công chính, bác ái và bền vững.
*
Bên kia Đại Tây Dương, trong ṿng hai tháng 10 và 11-2003, hai tờ báo lớn Le Nouvel Observateur và Le Monde Diplomatique cùng có tiếng nói về những tệ trạng trong ngành truyền thông. Tuần báo Le Nouvel Observateur, số 2034 ngày 5 Novembre 2003, ba nhà báo Airy Routier, Sophie Des Déserts, Olivier Toscer đă phân tích mặt trái của báo chí qua chủ đề «La Face cachée du Journalisme».
Dưới đây là những nhận định tiêu cực về báo chí:
Bị chi phối bởi thị trường, bị mua chuộc; ảnh hưởng mạnh mẽ của quảng cáo, tuyên truyền, tài phiệt đă ngụy trang thực tế xă hội, chính trị, bóp méo dư luận. Báo chí không c̣n đạo đức, từ bỏ lư tưởng nghề nghiệp trước những nhóm người bỏ tiền ra mua các cơ quan truyền thông. Phóng viên pha trộn thực tế với b́nh luận, tường thuật những chuyện ăn khách có tính cách thương mại kiếm lời. Người làm báo bị tố cáo khinh xuất, bất lực, gian tham, vô trách nhiệm, thỏa hiệp với quyền lực. Họ che dấu thực chất của vấn đề, theo lệnh của người sở hữu, v́ nghĩ rằng trong một hoàn cảnh xă hội nào đó họ bất khả xâm phạm. Trong một cuộc thăm ḍ bên Pháp về t́nh trạng báo chí, 57% tường thuật không trung thực, 75% phụ thuộc vào chính giới và tài lực, 70% báo chí tránh né đề cập đến vấn đề có thể gây rắc rối cho những nhân vật có thế lực.
Tờ tuần báo c̣n khảo sát thực trạng báo chí qua mười câu hỏi, sau đây là những nét chính yếu :
Báo chí chỉ có sức mạnh đối với cá nhân, nhưng chẳng có áp lực bao nhiêu trên các thế lực khác. Họ che dấu nhiều điều đă biết rơ, tạo ra một t́nh trạng pseudo amerta, im lặng, viện cớ tôn trọng đời tư, chẳng hạn không hiểu tại sao có thái độ lặng thinh trong vụ Mazarine.Họ là bạn thân của người có thế. Thân t́nh giữa nhà báo và chính giới không bị coi là vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Họ theo lệnh những người có cổ phần trong cơ quan truyền thông nơi họ làm việc, v́ quảng cáo cung cấp một nửa lợi tức cho báo chí, 70% cho truyền h́nh.
Về khả năng của người làm báo: 37% người làm báo qua tŕnh độ tú tài, chỉ có12% đă qua trường báo chí.Làm báo thời nay đ̣i hỏi nhiều hiểu hiết, họ phải đối phó với những vấn đề khoa học phức tạp, kinh tế, thực phẩm biến cải OGM, di truyền học, nguyên tử v.v..., trong thời hạn thật ngắn Hiểu biết đă giới hạn, họ lại không đủ phương tiện để làm việc. Thời gian eo hẹp, vài giờ, vài cú điện thoại, vài câu phỏng vấn, không quá một tuần cho một cuộc điều tra. Mười ngày t́m kiếm là một trường hợp hi hữu.
*
Nguyệt San Le Monde Diplomatique trong bài xă luận số tháng 10-2003, dưới tựa đề «Le cinquième pouvoir», Ignacio Ramonet đưa ra đề nghị thiết lập một tổ chức có sức mạnh như một Đệ Ngũ Quyền.
Sáng kiến này phát sinh ra từ những ưu tư muốn có một phương tiện phản ứng đối với lạm quyền của các tổ hợp truyền thông.
Trong thời đại internet, thông tin tràn ngập manh tâm, dối trá do các chiến dịch đầu độc dư luận, «écologie de l'infor-mation» hoàn toàn không được bảo vệ. Tự do báo chí nằm trong trách nhiệm xă hội, phải hành sử không di hại cho xă hội. Thế nhưng đệ tứ quyền phát sinh từ ư tưởng dân chủ, giám sát các lạm quyền của ba cơ chế lập pháp, tư pháp, hành pháp đă không làm phần việc của ḿnh. Đệ tứ quyền không c̣n giữ được nhiệm vụ đối trọng, nó trở thành quyền lực đồng lơa đàn áp xă hội.
Bởi thế phải thành lập một quyền thứ năm, đệ ngũ quyền, để bảo vệ xă hội chống với những lạm dụng, bảo vệ thông tin như là một gia bảo của nhân loại.
Đă có nhiều vận động cho đệ ngũ quyền trong năm vừa qua
Từ 23 tới 28-1-2003 tại Forum Social Mondial Porto Alegre, Ba Tây, 5000 tổ chức thuộc 121 quốc gia tham dự, vai tṛ của báo chí đă được tŕnh bày dưới chủ đề Globalization, Information and Commu-nication, từ đó phát sinh chiến dịch vận động thành lập một cơ quan kiểm soát báo chí toàn cầu. Ngày 24-9-2003 đă thành lập tại Pháp Observatoire français des médias do Armand Mattelart làm chủ tịch. Trong Le Monde Diplomatique tháng 10-2003, ông chủ bút Ignacio Ramonet đề nghị thiết lập một cơ quan quốc tế theo dơi truyền thông đặt tên là Observatoire international des médias (Media Watch Global), bao gồm những nhà báo chuyên nghiệp, học giả nghiên cứu và thường dân sử dụng truyền thông báo chí. Media Wacht Global sẽ là bước đầu góp phần vào sự h́nh thành đệ ngũ quyền. Trước hết, nó là một giá trị tinh thần, nó tố cáo sự thiếu lương thiện, khuyến khích tinh thần đạo đức nghề nghiệp báo chí.
Tại hội nghị thượng đỉnh thế giới về truyền thông tại Genève tháng 12 năm nay sẽ đặt ra hai câu hỏi. Một của nhóm thương mại cho rằng thế kỷ 21 sẽ là thế kỷ của kinh doanh toàn cầu, hai của Media Watch Global chủ trương thế kỷ này truyền thông và thông tin sẽ thuộc về mọi công dân trên thế giới.
Đó là những câu hỏi mà ẩn số không dễ t́m được trong bất phương tŕnh rối loạn của thế giới ngày nay. .
