Năm nay, một cuốn sách đă làm chấn động giới truyền thông và chính trị ở Pháp. Đó là cuốn La face cachée du Monde (mặt trái của Thế Giới hay mặt giấu kín của nhật báo Le Monde) của hai kư giả Pierre Péan và Philippe Cohen. Hai tác giả đă bỏ công tŕnh điều tra trong hơn hai năm để tŕnh bày một cách cặn kẽ cách thức bộ ba Colombani, chủ nhiệm, Alain Minc, chủ tịch hội đồng kiểm soát, và Edwy Plenel, chủ bút, dùng tờ báo Le Monde để có quyền lực và đă lạm dụng quyền lực như thế nào. V́ sợ phản ứng của Le Monde, tên nhà xuất bản (Arthème Fayard - Mille et une nuits) được giữ bí mật cho đến khi sách ra mắt. Trang này qua trang khác, độc giả phải rợn người trước những thủ đoạn của những nhà báo, nhà văn, tài hoa lỗi lạc, những nhà luân lư gương mẫu của một xă hội gương mẫu. Trong khuôn khổ của một lá thư ngắn, tôi không nói nhiều hơn về cuốn sách rất "ngoạn mục" này. Mời các bạn t́m đọc. Nhưng xin có vài câu về ảnh hưởng của tờ báo Le Monde trong đời sống của người trí thức Pháp.
Ở quận 5, là quận Quartier Latin, đại học Sorbonne và những quán cà-phê nhiều giáo sư, nhiều sinh viên, hay ở quận 6, quận Saint Germain des prés, café Flore, les Deux Magots của trí thức, bạn nên cầm tờ Le Monde trên tay, là tờ báo của tả phái trong lề, hoặc tờ Libération là nhật báo của tả phái ngoài lề. Nếu bạn muốn đọc Le Figaro, tờ báo thiên hữu và của trưởng giả nhỏ và lớn, th́ nên đọc ở nhà, nếu không, bạn sẽ được hưởng những cái nh́n khinh bỉ, những thái độ lạnh lùng.
Tôi có cảm tưởng người trí thức Pháp bao giờ cũng bị ghềm chế trong một lối suy nghĩ chính thống hoặc phải theo một phong trào chính thống. Cái chính thống một số người cầm đầu tạo ra để nắm giữ quyền lực. Ông Bertrand Poirot-Delpech là một nhà văn và nhà báo ở hàng đầu, một nhân vật của Hàn Lâm Viện Pháp. Cách đây mấy năm, ông ta đến trường trung học hạng nhất của nước Pháp, trường Louis le Grand, theo dơi một lớp trong một ngày để viết một bài cho nhật báo Le Monde. Ông ta viết : trong lớp có "rất nhiều con gái ả rập sinh trưởng ở Pháp và con cái của mấy ông đầu bếp Tàu" (des beurettes et d'enfants de chefs cuisiniers chinois). Trong lớp seconde 3, nhà hàn lâm viện viếng năm ấy chỉ có hai "chú chệt" là hai đứa Việt-Nam, con của một dược sĩ và thằng con của một ông bạn, c̣n tuyệt nhiên không có cô ả rập nào. V́ sao ông ta phải viết như vậy? Tôi chỉ biết nghĩ rằng : Ông ta muốn giấu việc một số đông học sinh trường Louis le grand là người gốc Do thái, và ông ta đă viết đùa để kích thích độc giả cho vui.
Gần chúng ta hơn, về chiến tranh Việt-Nam, không bao giờ có một bài thật khách quan, và cho đến nay, mỗi lần nói đến Miền Nam, về xă hội hay chế độ, nhật báo Le Monde vẫn có cái thói quen nói xấu hay chèn ép, không nói một sự thật nho nhỏ nào có thể làm độc giả nghĩ tốt về Miền Nam. Lúc Trịnh Công Sơn mất, một bài dài đến một trang nói cái tầm quan trọng và ảnh hưởng văn hóa của Trịnh Công Sơn nhưng lại tŕnh bày Trịnh Công Sơn là một tác giả bị cấm đoán ở cả Miền Bắc và Miền Nam. C̣n về chiến tranh Việt-Nam th́ các bạn cũng dư biết những tin tức, b́nh luận của báo Le Monde đă làm thiệt hại nặng nề cho Miền Nam, và đă góp một tay giết chết Miền Nam như thế nào. Gần đây, trước khi Mỹ tấn công Afghanistan, Le Monde đă phỏng vấn một ông tướng Xô Viết đă bị thất bại ở Afghanistan để ông này tiên đoán là Hoa Kỳ cũng sẽ thất bại như Nga. Và Le Monde cũng để một ông tướng Việt-Nam nói rằng Hoa Kỳ sẽ sa lầy ở Irak như đă sa lầy ở Việt-Nam.
Vài thí dụ nói trên để chúng ta thấy rằng, về việc nhỏ cũng như chuyện lớn, một tờ báo có tầm vóc quốc tế, có ảnh hưởng lớn trong đời sống chính trị, xă hội và văn hóa của một cường quốc tự xưng là gương mẫu luân lư của thế giới (trong những buổi họp hàng tuần của chính phủ xă hội Jospin, khi nào báo Le Monde mới in xong th́ phủ Matignon mua và đem vào phát liền cho thủ tướng và các bộ trưởng giữa buổi họp) không đáng để độc giả tin cậy 100% hay kính trọng quá đáng. Tôi chưa thấy ở nước tự do nào, ngoài trường hợp ở nước Pháp, có một tờ báo có nhiều ảnh hưởng như vậy. Chúng ta có thể thấy nơi hiện tượng Le Monde một thí dụ đáng nêu lên cho vấn đề ảnh hưởng của truyền thông trong thế giới tự do. Sự tin cậy của quần chúng ở những người làm truyền thông, cũng như đối với những người lănh trách nhiệm về luật pháp, hoặc những nhà lănh đạo chính trị, phải có giới hạn và không bao giờ mù quáng. "Quyền lực làm con người thối nát, quyền lực tuyệt đối làm thối nát một cách tuyệt đối".
Chúng ta đấu tranh cho một nền dân chủ tại Việt-Nam. Một nền dân chủ pháp trị, dân quyền, nhân quyền... Luật pháp là căn bản, và những nước "đi sau" dù sao cũng có cái may được hưởng cái kinh nghiệm của những quốc gia "đi trước". Nhưng luật pháp có hoàn hảo đến mức nào cũng cần phải có cái trí tuệ của con người để sử dụng luật pháp với mục đích bảo vệ con người.
Từ thế kỷ này qua thế kỷ khác, người dân Việt-Nam c̣n phải gian nan, c̣n phải đấu tranh để giành lấy cái quyền sống, cái quyền làm người. Trước và sau cụ Phan Chu Trinh, dân trí vẫn là cái then chốt mở cửa giải phóng dân tộc ra khỏi thực dân, cộng sản hay giúp con người thoát khỏi những cạm bẫy của xă hội tự do.
(*)Tác giả Bùi Xuân Quang là nhà báo, khác với Bùi Xuân Quang, giáo sư về khoa Bang giao quốc tể trường đại học Nanterre.
