Làng báo chí Đức vừa mất đi một nhân vật trụ cột. Đó là nhà báo Rudolf Augstein, cha đẻ tờ tuần báo Der Spiegel (Tấm Gương). Ông qua đời vào thượng tuần tháng 11 năm 2002.
Ô. Augstein được một nhóm nhà báo tên tuổi quốc tế bầu là "ừNhà Báo của Thế kỷ" vào đầu năm 2000. Các báo chí Đức nói về ông sau khi ông mất đều bày tỏ sự nể nang của họ. Tên tuổi ông dính liền với tờ Spiegel, một tờ báo thiên về chính trị hàng đầu ở Đức. Tờ báo là bộ phận quen thuộc trong đời sống hàng ngày, được xem như một định chế của nước Đức hiện đại. Ông cũng như đứa con tinh thần của ông là bạn đồng hành của nước Đức trong suốt hơn năm mươi năm qua, đă có công đóng góp lớn cho xă hội về nhiều mặt, từ văn học đến chính trị.
Ô. Augstein là một thế lực báo chí, nhưng đồng thời ông cũng được biết đến như một thứ quyền lực kinh tế và chính trị. Ông và tờ báo đă nhiều phen trực diện đối đầu với những thế lực trong chính quyền và thường là mang lại phần thắng về ḿnh. Hơn ai hết, ông và tờ báo là biểu tượng sống cho tự do tư tưởng và tự do báo chí. Nhưng cũng hơn ai hết, ông là người thấu triệt và biết vận dụng hữu hiệu sức mạnh của hai thứ tự do này. Truyền thông báo chí trong xă hội ngày nay là một ngành nghề trong lĩnh vực văn học, văn hóa nói chung nhưng có khả năng vượt ra ngoài giới hạn văn học đơn thuần để trở thành một sức mạnh chính trị. Tuy không có mặt trên sân khấu chính trị nhưng tiếng nói báo chí luôn được chú ư tới, từ người dân đến chính quyền, và trong nhiều trường hợp, có ảnh hưởng quyết định đến đường lối các đảng phái trong chính quyền và quốc hội. Trong một quốc gia dân chủ, khả năng đó được xem như một thứ đệ tứ quyền, một chức năng dành riêng không văn bản cho ngành in ấn và truyền thông và dầu tốt dầu xấu, không thể thiếu vắng trong đời sống chính trị.
Tấm Gương và Tự Do Báo Chí
Tờ Spiegel chắc chắn không phải là một tờ báo vô thưởng vô phạt như hằng hà những tờ báo khác. Tờ báo có quan điểm riêng của ḿnh đối với hầu hết các vấn đề chính trị quan trọng. Rất nhiều người không ưa tờ báo, mặc dầu không nhất thiết phải là nạn nhân của nó để không ưa nó. Nhưng điều không chối căi được là danh sách nạn nhân của tờ báo rất dài, trong đó có những chính trị gia lăo thành tai to mặt lớn của Đức đă khốn đốn v́ nó như hai cố Thủ tướng Tiểu bang Bayern và Schleswig-Holstein, ôô. Franz-Josef Strauss và Uwe Barschel. Ô. Strauss phải từ chức Bộ trưởng Quốc pḥng (1962), c̣n ô. Barschel tự sát vào năm 1987, cả hai v́ những việc làm sai trái mờ ám lúc tại chức bị tờ báo phanh phui không khoan nhượng (trường hợp Ô. Barschel có phần không sạch sẽ lắm). Ngược lại một số đông rất hănh diện là độc giả trung kiên của tờ báo, kể cả những nhân vật trí thức có tên tuổi.
Tờ Spiegel ra đời vào tháng Giêng 1947, vào thời điểm chế độ Đức quốc xă đă bị sập đổ (1945), nước Đức bị Đồng Minh Tứ Cường cai quản, CHLB Đức chưa ra đời (1949). Vào năm 1950, một năm sau khi CHLB Đức chào đời, tờ báo đưa một tin động trời là thành phố Bonn được chọn làm thủ đô tạm thời (cho đến khi nước Đức thống nhất, như quy định trong hiến pháp) do một số dân biểu bị mua chuộc. Tin này không gây tác hại nghiêm trọng nào nhưng mang lại kết quả tức thời là Quốc hội phải thành lập một ủy ban gọi là Ủy ban Spiegel và tờ báo nổi tiếng (cũng như bị chính quyền gờm) từ đó.
Năm 1962, tờ báo tung một tin c̣n động trời hơn là quân đội (Tây) Đức không đủ khả năng pḥng thủ trong trường hợp chiến tranh quy ước xảy ra với các nước cộng sản Đông Âu. Tin này dựa theo nhiều tài liệu phổ biến hạn chế của giới quân sự và an ninh Đức nhưng được tờ báo nghiên cứu và phân tích rất kỹ lưỡng và chính xác. Vụ này làm chấn động cả nước Đức, thường được gọi là Vụ Spiegel. Chính quyền phản ứng kịch liệt, kết tội tờ báo làm phương hại đến an ninh quốc gia và bắt giam ông Augstein. Nhưng cuối cùng tự do báo chí đă thắng vẻ vang. Bộ trưởng Quốc pḥng lúc bấy giờ là ông F.J. Strauss, người chủ trương mạnh tay với tờ Spiegel, phải từ chức. Ô. Augstein được trả tự do sau hơn 3 tháng bị giam giữ.
Vụ Spiegel được đánh giá là một bài học quư giá cho thể chế dân chủ nói chung. Nó làm sáng tỏ làn ranh giữa tự do báo chí và quyền hạn của chính quyền, tránh sự lạm dụng của chính quyền khi viện dẫn lư do phương hại đến an ninh quốc gia, thậm chí chụp mũ là phản bội tổ quốc, để hạn chế tự do báo chí. Nhưng quan trọng hơn là nó xác định vai tṛ báo chí như một cơ chế kiểm soát khi Hành pháp và Lập pháp không làm tṛn chức năng kiểm chế và quân b́nh (checks and balances) của ḿnh và sự kiểm soát giữa Hành pháp và Lập pháp trở nên lỏng lẻo.
Việc quân đội Đức không đủ khả năng pḥng thủ là điều ai cũng có thể thấy được. Đức (thời bấy giờ là Tây Đức) là thành viên NATO, quân đội phải tổ chức ăn khớp với chiến lược của NATO, dựa vào sự che chở nguyên tử của Mỹ là chính, do đó bộ binh và cơ giới không được khai triển như ở các quốc gia cộng sản Đông Âu (Khối Varsovie). Đây là một vấn đề rất phức tạp nếu không muốn nói là cấm kỵ v́ động đến chủ quyền quốc gia bị giới hạn trong một liên minh quân sự và có lẽ cả Hành pháp lẫn các đảng đối lập trong Quốc hội khó có thể làm ǵ khác hơn. Trong trường hợp này báo chí đóng một vai tṛ thiết yếu nhưng lại rất thích hợp cho họ. Chức năng của báo chí là thông tin, kiểm soát và phê b́nh nhưng đồng thời báo chí cũng cần khai thác những tin tức gây chú ư để thu hút độc giả. Cho dầu không giải quyết ít ra cũng mang lại trong sáng cho vấn đề, điều rất cần cho một nền dân chủ lành mạnh.
Ô. Augstein và tờ Spiegel có một thế mạnh không nhà báo hoặc tờ báo nào ở Đức sánh kịp. Theo những tác giả viết về ông sau khi ông qua đời, thế mạnh đó nằm trong các đức tính chính yếu của nghề làm báo, trước nhất là khảo cứu có phẩm chất sau đó là một cảm quan tinh tế về thị trường. Ô. Augstein có cảm quan của một người có máu nhà báo, sinh ra để làm báo. Ông thành công nhờ tính chuyên nghiệp, bỏ công nghiên cứu rất công phu trước khi phân tích lư luận về chiều sâu của đề tài. Công sức cũng như tiền bạc bỏ ra để đạt phẩm chất không bao giờ ông đặt thành vấn đề. Ông đ̣i hỏi khắc khe với chính ng̣i bút của ông cũng như những cộng tác viên đức tính này. Ṭa soạn báo Spiegel có một đội ngũ chuyên viên rất đông. Chỉ nội khâu quản trị kho tài liệu tờ báo có đến hàng trăm chuyên gia có học vị tiến sĩ.
Ô. Augstein c̣n một cảm quan tinh tế khác rất cần thiết cho nghề làm báo là ông biết khai thác thị trường (báo chí). Khi bắt được một đề tài ông biết ḿnh muốn làm ǵ và phải làm ǵ để khai thác đề tài đó. Nhưng đặc biệt là cảm quan của ông nó lạnh lùng, không có chỗ cho quân tử Tàu. Khi cần ông có thể không khoan nhượng, không cần biết đến tự chế để đạt được tiêu chỉ. Có lần ông làm thất vọng độc giả ủng hộ tờ báo khi cho đăng một bài viết bôi nhọ một nhà đối kháng đang bị tù ở Đông Đức. Bài viết này do chính con ruột nhà đối kháng sống ở Tây Đức viết, trong đó anh ta mạt sát thậm tệ ông bố, thậm chí gọi ông này là "heo". Về sau một nhà văn thân hữu có thắc mắc được ông cho biết là chính ông cũng thấy bài viết tởm lợm, nhưng không đăng báo khác sẽ đăng.
Một đức tính khác của Ô. Augstein được đồng nghiệp đánh giá cao là niềm tin không lay chuyển của ông vào dân chủ và khả năng trí tuệ. Theo nhà báo Frank Schirrmacher của tờ Frankfurter Allgemeine Zeitung, một nhật báo uy tín ở Đức, Rudolf Augstein là người đă khuôn nắn nền dân chủ Đức. Nếu so sánh với bối cảnh lịch sử sau Thế chiến thứ 2, th́ tự do dân chủ người Đức được hưởng ngày hôm nay không phải bỗng chốc có được mà là qua một quá tŕnh sinh trưởng và xây dựng đầy cam go với sự đóng góp kiên tŕ hữu hiệu của nhiều thành phần xă hội, trong đó có các chính trị gia, những nhà làm luật, làm kinh tế v.v. Và không kém quan trọng là những nhà làm văn học và báo chí. Ông Augstein đă có công đóng góp vào quá tŕnh này. Sự đóng góp đó nằm trong việc xóa bỏ từng bước di sản độc tài Đức quốc xă, gieo ư thức dân chủ nhất là ư thức bảo vệ quyền tự do, nếu cần phải chủ động đứng lên đ̣i quyền tự do này theo nghĩa không đ̣i ai cho. Người Việt chúng ta có thể h́nh dung sau khi sống dưới chế độ độc tài cộng sản, việc tháo gỡ những quán tính nơi người dân như tâm lư sợ hăi, cầu an, thụ động, năo trạng xin-cho... khó khăn đến dường nào. Nó đ̣i hỏi can đảm và kiên tŕ, một ḷng cho tự do dân chủ. Trường hợp Tấm Gương là một bài học đáng giá để hiểu thế nào là đệ tứ quyền trong thực tế.
Cũng theo Schirmacher th́ Augstein là người đă phục hồi giá trị của người trí thức cầm bút. Ông tin vào sức mạnh trí tuệ và ng̣i bút. Người Đức vẫn nói: Ng̣i bút mạnh hơn thanh kiếm. Bản thân ông là sự trả thù của giới trí thức đối với thế quyền, v́ bao nhiêu trí thức nhà báo trước ông chỉ v́ tự do tư tưởng đă bị thế quyền trù dập, như Heinrich Heine, phải sống ly hương ở Pháp, bài viết bị cấm ở Đức, Carl Ossietzky, nhà hoạt động chính trị kiêm nhà báo được giải Nobel Ḥa b́nh cho năm 1935 (công bố một năm sau vào tháng 12/1936, sau 3 năm liền tránh né quyết định trong khi ông c̣n trong tù v́ Ủy Ban Nobel Na-Uy đă khiếp nhược trước áp lực nặng nề từ phía Đức Quốc xă), bị trù dập tù tội hết dưới thời Cộng Ḥa Weimar đến thời Hitler. Ngay chính ông cũng từng là trí thức nạn nhân bị thế quyền trù dập. Người Việt chúng ta có quyền hănh diện khi nghĩ đến những trí thức cầm bút như Phan Khôi, Phùng Cung ... thuộc nhóm Nhân Văn Giai phẩm trước đây không chịu bẻ cong ng̣i bút và ngày nay có được BS Nguyễn đan Quế, LM Nguyễn văn Lư, Lê Chí Quang, Nguyễn Vũ B́nh, Phạm Hồng Sơn ... đang chịu cảnh lao tù cũng chỉ v́ lư tưởng tự do tư tưởng.
Ảnh hưởng của truyền thông báo chí
Trường hợp tờ Spiegel chỉ là một thí dụ thâu hẹp. Vai tṛ cũng như ảnh hưởng lớn rộng của truyền thông báo chí được nói đến như một thứ đệ tứ quyền là một hiện tượng tương đối mới có khoảng hơn nửa thế kỷ nay, đặc biệt phổ cập ở các nước dân chủ phương Tây, nổi bật nhất là trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Ngày nay, sự cần thiết cũng như sức mạnh và ảnh hưởng sâu rộng của truyền thông báo chí trong đời sống chính trị trên thế giới nói chung là điều không ai phủ nhận được.
Đệ tứ quyền hay tự do báo chí là một thứ quyền quư giá cũng như thiết yếu để bảo vệ tự do. Nhưng nó cũng có mặt tiêu cực của nó, nhất là khi truyền thông báo chí có được vị thế độc quyền thông tin và có thể lèo lái dư luận quần chúng. Tai hại hơn nữa là khi chính trị để cho báo chí chi phối, thậm chí dẫn dắt, trở thành thụ động.
Trong chế độ dân chủ, truyền thông báo chí ảnh hưởng dư luận quần chúng và dư luận này tác dụng đến đường lối chính trị các đảng phái, nếu họ không muốn mất phiếu cử tri. Người dân chỉ được thông tin qua truyền thông báo chí. Do đó, cách thức duy nhất để được quần chúng chú ư, hoặc để biết ư kiến quần chúng, là gây chú ư qua phương tiện truyền thông, tương tự như quảng cáo. Chỉ những đề tài báo chí bàn đến mới có người biết đến và lưu ư. Báo chí lấy tin, thêm thắt ư kiến, phổ biến và trở thành một thứ quyền lực hướng dẫn ư kiến quần chúng. Quần chúng bất lực trong quá tŕnh này.
Từ vai tṛ người quan sát và thông tin như Hiến pháp cho phép, báo chí trở thành một phương tiện đưa lối dẫn đường cho chính trị. Một hiện tượng thường thấy là chính trị chạy theo báo chí. Theo một giai thoại, TT Đức Ô. Schroeder đă có lần bộc bạch là để điều hành chính phủ, ông chỉ cần tờ báo Bild và cái ti-vi. Báo Bild là tờ báo b́nh dân nhiều độc giả nhất ở Đức, ra mỗi ngày 4 triệu số.
Hoặc điển h́nh nhất là trường hợp xảy ra ở Mỹ vào thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Về sau này, các dữ kiện được rọi sáng cho thấy là đường lối chính sách Mỹ về chiến tranh Việt Nam thay đổi hẳn chỉ v́ mỗi tiếng nói của Ô. Walter Cronkite, xướng ngôn kiêm biên tập viên thời sự (anchorman) đài truyền h́nh CBS Mỹ. Ông này sau một chuyến viếng thăm Việt Nam sau biến cố Mậu Thân 1968 đă đi đến kết luận là Mỹ không thắng được cuộc chiến ở Việt Nam. Ô. Johnson, Tổng Thống đương thời (1962-68), đă nghe theo ông này và quyết định t́m cách rút ra khỏi cuộc chiến, mặc dầu về phương diện quân sự Hoa Kỳ đang ở thế mạnh và, trái với điều nhiều người vẫn tin, đa số dân chúng Mỹ vẫn ủng hộ cuộc chiến (đa số thầm lặng?). Điều này có thể dẫn chứng qua sự kiện Ô. Nixon, ứng cử viên diều hâu, đă thắng cử Tổng Thống 2 nhiệm kỳ liền vào năm 1968 và 1972, trong lúc đối thủ của ông là bồ câu chủ ḥa (Humphrey và McGovern) nhưng vẫn không được dân chúng bầu. Vào một thời điểm then chốt, cả ư kiến quần chúng lẫn thực tế (quân sự) không c̣n là yếu tố quyết định nữa. Chỉ mỗi ư kiến một nhà báo đă quyết định chiều hướng cuộc chiến và trong trường hợp này, vận mệnh miền Nam Việt Nam.
T́nh trạng chính trị thụ động theo báo chí rất tai hại v́ báo chí và chính trị thật ra có những chức năng và nhiệm vụ hoàn toàn khác biệt nhau. Trách nhiệm của chính trị là giải quyết vấn đề, nhất là những vấn đề nền tảng lâu dài. Ngược lại báo chí không có nhiệm vụ giải quyết. Họ chỉ thông tin và chỉ chú trọng đến vấn đề có tính chất thời sự. Nói cách khác, chính trị phải đóng vai tṛ chủ động, thay v́ chạy theo báo chí. Ví dụ như nạn thất nghiệp, căn bịnh trầm kha của nước Đức từ cả chục năm nay, một vấn đề quan trọng hàng đầu phải giải quyết thường xuyên và trường kỳ, là phần việc của chính trị, không phải của báo chí.
Nhưng trong thực tế, thông tin như một thức ăn hàng ngày. Việc cung cấp thông tin nằm trong tay báo chí, báo chí phải săn tin tức mỗi ngày, như các bà nội trợ đi chợ. Dầu lưu lượng ít hoặc nhiều, họ cố t́nh tạo cho nó có tính chất quan trọng để để gây chú ư và để giữ độc giả. Các vấn đề quan trọng ít được quần chúng chú ư tới bằng những vấn đề thời sự được báo chí dồn dập nói tới. Một số biến cố tuy chỉ có tính cách nhất thời hoặc khu vực như vụ lũ lụt ở miền Đông nước Đức vào mùa thu 2002 hoặc chiến tranh Kosovo năm 1999, nhưng v́ được báo chí hàng ngày nói tới bỗng nhiên trở thành khẩn trương, tạo một sức ép bất tương xứng khiến chính trị phải ứng xử. Người ta nói đến một tương quan máy móc, có tính cách quán tính. Vai tṛ bị đảo ngược. Thay v́ chủ động, chính trị để báo chí chỉ đạo. Trong khi đúng ra là chính trị phải đóng vai tṛ chỉ đạo, báo chí đưa tin.
Vấn đề được đặt ra là không chỉ tự do báo chí phải được bảo vệ mà c̣n làm thế nào để bảo vệ người dân khỏi sự chi phối giả tạo của báo chí. Sức mạnh của dân chủ phát xuất từ chỗ dựa trên ư nguyện người dân. Nhưng trong nhiều trường hợp, báo chí tạo cho người dân một cảm quan nhận thức lệch lạc, thiếu trong sáng. Qua đó, ư nguyện quần chúng sẽ mất đi tính chất khả tín chân thật của nó.
Nhưng ảnh hưởng truyền thông cũng có những giới hạn của nó. Tuy truyền thông phương Tây đặc biệt là Mỹ có một thế mạnh độc quyền nhưng vẫn bị những yếu tố chủ quan cũng như khách quan giới hạn. Trường hợp chỉ một bài báo, một tờ báo có ảnh hưởng lớn quyết định làm khốn đốn chính quyền, thậm chí thay đổi chính sách, như vụ Spiegel, Watergate hay Walter Cronkite thật ra không phải thường lệ. Báo chí chỉ có thể khuếch đại tầm quan trọng một biến cố nhưng không tạo ra biến cố được.
Trường hợp tất cả các báo đồng một quan điểm cũng ít khi xảy ra. Hoặc có xảy ra th́ cũng chỉ trong hoàn cảnh rất đặc biệt, như ở Mỹ sau biến cố 11 tháng 9 hoặc trước chiến tranh Irak, khi báo chí (Mỹ) đồng loạt ủng hộ đường lối cứng rắn của chính quyền cũng như phản ảnh ư nguyện của đa số quần chúng Mỹ. Thông thường th́ mỗi tờ báo lớn đều có khuynh hướng chính trị riêng, nói chung là tả hoặc hữu, và tùy theo đảng nào cầm quyền, c̣n được gọi là thân hay chống chính phủ, mặc dầu họ cũng tỏ ra khách quan để ǵn giữ uy tín. Ảnh hưởng của mỗi tờ báo thường chỉ giới hạn vào số độc giả có cùng khuynh hướng. Chẳng hạn như độc giả có khuynh hướng thân tả, trong đó dĩ nhiên có các chính trị gia, sẽ không đọc báo có khuynh hướng bảo thủ, hoặc đọc nhưng với thành kiến có sẵn.
Một giới hạn khác có tính chất khách quan hơn là quần chúng độc giả, khán thính giả ngày nay cũng đủ thông minh và tùy theo điều kiện hoàn cảnh, họ có một sự lựa chọn rộng răi. Báo chí và truyền h́nh không phải một ḿnh một chiếu mà phải tranh giành độc giả và khán giả. Lấy ví dụ cuộc chiến Irak đang xảy ra, khán giả truyền h́nh được cung cấp tin tức h́nh ảnh từ nhiều đài truyền h́nh khác nhau, mỗi đài lại chú trọng một góc nh́n khác nhau. Khán giả có được cái nh́n tổng quát hơn nhưng ảnh hưởng của mỗi đài truyền h́nh cũng bị thu giảm đi.
Trong thời đại toàn cầu ngày nay, ngoài nhiều lựa chọn c̣n phải nói đến vấn đề khác biệt văn hóa. Một bài viết có thể hợp lối suy nghĩ người Mỹ nhưng lại không thuận tai người Pháp. Cũng có thể là hợp quan điểm cả người Mỹ lẫn Pháp nhưng lại chối tai với người Á rập v.v. Sau biến cố 11/9/2001, trước khi đánh Afghanistan, truyền thông phương Tây nói chung có khuynh hướng chống Hồi giáo quá khích và thông cảm với Mỹ. Người dân cũng chia xẻ cảm quan này. Nhưng ngược lại, trong các quốc gia Hồi giáo, kể cả quốc gia ôn ḥa như Nam Dương, vẫn có người nghĩ khác, mặc dầu cùng đọc báo lớn Âu Mỹ, xem CNN. Theo nhiều bài phóng sự, một số không nhỏ trong giới có học ở Pakistan nh́n vấn đề Afghanistan khác hẳn với phương Tây. Họ thông cảm, thậm chí bênh vực quần chúng Hồi giáo ủng hộ Taliban hoặc Bin Laden.
Cho dầu có mặt tiêu cực hoặc những hạn chế, đệ tứ quyền vẫn có sức mạnh tự tại vô song của nó. Đó là sức mạnh của tự do. Sức mạnh này c̣n được tu bồi bằng trí tuệ và nhất là lương tri. Nhà báo chân chính, hoặc nói chung là người làm truyền thông, trước nhất là phải có khả năng trí tuệ. Khả năng trí tuệ này là vốn quư của họ, thường giúp họ có được lương tâm chức nghiệp cần thiết.
Người Việt hay nói: nhà báo nói láo ăn tiền. Nhưng nói chung, ngoài một số thiếu liêm sỉ, chúng ta luôn có t́nh cảm tốt đẹp với người làm báo chân chính. Những tên tuổi như Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Phan Khôi, Từ Chung, Trần Văn Ân ... vẫn có chỗ đứng xứng đáng trong cảm quan chúng ta.
Trong khi thế giới loài người tiến bộ mỗi ngày th́ đệ tứ quyền vẫn c̣n là điều mơ ước của người Việt chúng ta. Nhưng không có nghĩa là ta không làm ǵ được. Ngay từ bây giờ, hải ngoại có đủ điều kiện đóng góp hữu hiệu để làm chim đầu đàn biến điều mơ ước này thành sự thật. Điều kiện thiết yếu là có một cái nh́n xa và ư chí. Chỉ sợ chúng ta thiếu ư chí chứ không lo không có dịp đóng góp. Nhưng chắc chắn là phần thưởng tinh thần sẽ rất lớn.
Frankfurt, CHLB Đức, tháng 4/2003
